Samantekt kaflans

Samantekt kaflans

16.1 Yfirlit yfir taugaskoðun

Taugaskoðun er klínískt matstæki sem metur starfsemi taugakerfisins. Hún skiptist í fimm meginhluta sem hver beinist að tilteknu svæði miðtaugakerfisins. Mat á hugarástandi beinist að stórheila og metur æðri starfsemi á borð við minni, mál og tilfinningar. Skoðun heilatauga metur starfsemi allra heilatauganna og þar með tengingar þeirra við miðtaugakerfið um framheila og heilastofn. Skyn- og hreyfiskoðun metur starfsemi sem tengist mænu og samspil skyn- og hreyfikerfis í mænuviðbrögðum. Samhæfingarskoðun beinist að hlutverki hnykils í samhæfðum hreyfingum, meðal annars göngulagi.

Skaði eða sjúkdómur í taugakerfi getur skert starfsemi þess. Staðsetning skemmdarinnar tengist því hvaða starfsemi tapast, í samræmi við meginregluna um staðsetningu virkni. Taugaskoðun gerir lækni kleift að áætla hvar skaði hefur orðið út frá starfseminni sem er skert. Bráður afmarkaður skaði, svo sem heilaslag, getur valdið tapi á tiltekinni starfsemi, en sýking eða þroskaröskun getur haft víðtækari áhrif á heilan hluta taugaskoðunarinnar.

16.2 Mat á hugarástandi

Mikilvæg hugræn starfsemi sem metin er við mat á hugarástandi fer fram í stórheila, einkum heilaberki. Svæðaskipting barkarins, sem í upphafi var meðal annars lýst út frá frumubyggingu hans, sýnir dreifingu svæða með ólík hlutverk. Barkarsvæðum má skipta í frumskynsvæði, frumhreyfisvæði, tengisvæði og fjölskynja samþættingarsvæði. Meðal starfsemi þessara svæða eru athygli, minni, mál, tal, skynjun, dómgreind og óhlutbundin rökhugsun.

Mat á hugarástandi kannar þessa hugrænu hæfni með undirprófum sem kalla fram hegðun sem endurspeglar tiltekna starfsemi. Mynstur skertrar taugastarfsemi getur þannig bent til staðsetningar skemmdar í stórheila. Minnisstarfsemi tengist meðal annars gagnaugablaði og sérstaklega miðlægum byggingum þess, svo sem dreka, möndlu og aðlægum berki. Mikilvægi þessara bygginga kom skýrt fram í ítarlegum rannsóknum á Henry Molaison (HM) eftir tvíhliða brottnám hluta miðlægra gagnaugablaða hans.

Málstol er tap eða skerðing málstarfsemi og tengist gjarnan skemmdum í mikilvægum samþættingarsvæðum vinstra heilahvels, svo sem Broca-svæði eða Wernicke-svæði, eða í hvítuefnistengingum þeirra. Gerðir málstols eru flokkaðar eftir því hvaða bygging eða starfsemi hefur skaddast. Mat á skynvitund tekur meðal annars til verkhæfni og þekkjuhæfni. Undirprófin sem meta þessa þætti reyna bæði á fjölskynja samþættingu og málháða úrvinnslu.

Framennisbörkur gegnir mikilvægu hlutverki í skipulagningu, dómgreind, rökhugsun og vinnsluminni. Skemmdir á þessum svæðum geta breytt persónuleika, geðslagi og hegðun. Þekkt tilfelli Phineas Gage bendir til tengsla framennisbarkar við persónuleika, líkt og afleiðingar hins úrelta ennisblaðsskurðar, þótt síðari frásagnir af Gage hafi oft ýkt umfang breytinganna.

16.3 Skoðun heilatauga

Heilataugum má skipta í fjóra meginhópa eftir undirprófum skoðunarinnar: skyntaugar, taugar sem stjórna augnhreyfingum, taugar sem tengjast munnholi og efri hluta koks og loks taug sem stjórnar hreyfingum höfuðs og háls.

Lyktartaug, sjóntaug og anddyris- og kuðungstaug eru hreinar skyntaugar fyrir lykt, sjón, jafnvægi og heyrn. Þríburataug flytur meginhluta líkamskyns frá andliti, en andlitstaug og tungu- og koktaug flytja bragðskyn frá fremri tveimur þriðjungum og aftari þriðjungi tungu. Sérskyn eru prófuð með því að bera viðeigandi áreiti að skynfærinu, en almenn skyn meðal annars með því að kanna aðgreiningu snertingar og sársauka.

Augnhreyfitaug, sveifartaug og fráfærslutaug stjórna ytri augnvöðvum og tengjast um miðlæga langknippið sem samhæfir augnaráð. Samstefnt augnaráð er prófað með því að láta sjúkling fylgja sjónáreiti, til dæmis pennaoddi, um sjónsviðið og færa það að lokum nær andlitinu til að meta samleitni og sjónstillingu. Anddyris-augnviðbragðið nýtir jafnvægisboð áttundu heilataugar til að halda augnaráði stöðugu þegar höfuðið hreyfist.

Þríburataug stjórnar tyggivöðvum og kjálkaviðbragðið metur teygjuviðbragð þeirra. Skerðing hreyfihluta andlitstaugar birtist oft í svipbrigðum og er meðal annars prófuð með því að láta sjúkling lyfta augabrúnum, loka augum fast, brosa og gretta sig. Hreyfingar tungu, mjúka góms og koks má skoða þegar sjúklingur kyngir, segir endurtekin samhljóð eða þegar kokviðbragð er framkallað. Tungu- og koktaug flytur aðlæga skynhluta kokviðbragðsins en skreyjutaug miðlar að mestu frálæga hreyfisvarinu; þau próf meta ekki seftaugastjórnun skreyjutaugar á hjarta og meltingarfærum beint.

Aukataug stjórnar höfuðvendivöðva og sjalvöðva og þar með mikilvægum hreyfingum höfuðs, háls og axla. Starfsemi hennar er metin með því að láta sjúkling snúa höfði og yppta öxlum gegn mótstöðu.

16.4 Skyn- og hreyfiskoðun

Skyn- og hreyfiskoðun metur starfsemi sem tengist mænu og taugum hennar. Aðlægar skynrætur tengjast baklægum hlutum mænunnar en frálægar hreyfirætur kviðlægum hlutum hennar. Mat á útlægum skynsvæðum sem kortlögð eru sem húðgeirar hjálpar til við að staðsetja skemmd í mænu eða taugarót.

Skynpróf meta mismunandi skynform líkamskyns, svo sem snertingu, hita, titring, sársauka og stöðuskyn. Niðurstöður undirprófanna geta bent til skemmda í gráu eða hvítu efni mænunnar eða jafnvel í tengingum hennar við heilabörk.

Hreyfipróf beinast að starfsemi vöðva og tengingum niðurstigandi hreyfibrauta. Vöðvaspenna og vöðvastyrkur eru metin í efri og neðri útlimum. Boð til vöðva koma annars vegar eftir niðurstigandi brautum efri hreyfitaugafrumna frá berki og hins vegar með beinni ítaugun neðri hreyfitaugafrumna.

Viðbrögð eru ýmist framkölluð með snöggu höggi á sin eða vægu áreiti á húð. Eðli viðbragðssamdrátta hjálpar til við að greina milli raskana í efri og neðri hreyfitaugafrumum. Tegund lömunar, ástand vöðvaspennu og sértæk merki á borð við sig og ranghverfingu handleggs eða Babinski-svörun skýra þá staðsetningu frekar.

16.5 Skoðun á samhæfingu og göngulagi

Hnykill er mikilvægur fyrir hreyfistarfsemi taugakerfisins. Hann tekur meðal annars þátt í aðferðanámi, svo sem að læra að hjóla eða kasta bolta. Þessi hlutverk tengjast líklega því að hnykill ber saman fyrirhugaða og raunverulega framkvæmd viljastýrðra hreyfinga.

Hreyfifyrirmæli frá stórheilahvelum berast niður barkar- og mænubraut, en afrit þeirra berst eftir barkar-, brúar- og hnykilbraut til brúarkjarna og þaðan um mið-hnykilstoð til hnykilbarkar. Uppstigandi skynsendurgjöf, sem berst meðal annars um neðri hnykilstoð, veitir upplýsingar um raunverulega framkvæmd hreyfingarinnar. Hnykilbörkur ber saman fyrirhugaða og raunverulega hreyfingu og getur mótað hreyfiboð til að leiðrétta misræmi. Frálag djúpkjarna hnykils berst að mestu um efri hnykilstoð til stúku og rauðkjarna og getur þannig haft áhrif á barkar- og heilastofnsbrautir sem stýra hreyfingum.

Mænu-hnykill tekur þátt í að stjórna líkamsstöðu og göngulagi, en anddyris-hnykill og anddyriskerfi gegna einnig mikilvægu hlutverki í jafnvægi. Truflun á þessari samhæfingu getur valdið slingi, það er stjórnleysi hreyfinga. Orsökin getur verið skert stöðuskynsboð frá mænu, skert jafnvægisboð frá anddyriskerfi eða bein hnykilsskemmd vegna heilaslags, áverka, erfðaþátta eða eiturefna; því er greint milli skynslings, anddyrisslings og hnykilsslings.