8.2 Bein efri útlims

Efri útlimurinn skiptist í þrjú svæði: upphandlegg milli axlarliðar og olnbogaliðar, framhandlegg milli olnbogaliðar og úlnliðs og hönd fjærlægt við úlnliðinn. Í hvorum efri útlim eru 30 bein (sjá mynd 8.2). Upphandleggsbeinið er eina bein upphandleggsins en ölnin, miðlægt, og sveifin, hliðlægt, eru tvö bein framhandleggsins. Grunnur handarinnar er myndaður af átta úlnliðsbeinum og lófinn af fimm miðhandarbeinum. Í fingrum og þumli eru samtals 14 fingurkjúkur.

Upphandleggsbeinið er eina bein upphandleggsins (mynd 8.5). Við nærenda þess er höfuð upphandleggsbeinsins, stórt, kringlótt og slétt svæði sem snýr miðlægt. Höfuðið liðtengist liðskál herðablaðsins og myndar axlarliðinn. Brún slétta svæðisins á höfðinu nefnist líffærafræðilegur háls upphandleggsbeinsins. Hliðlægt á nærenda upphandleggsbeinsins er breitt beinsvæði sem nefnist stærri hnjótur. Minni hnjóturinn liggur framan á upphandleggsbeininu. Á báðum hnjótum festast vöðvar sem liggja yfir axlarliðinn. Milli þeirra liggur mjó millihnjótsgróf (sulcus) sem einnig nefnist tvíhöfðagróf vegna þess að sin tvíhöfða upphandleggsvöðvans liggur um hana. Skurðhálsinn er neðst á breiðum nærenda upphandleggsbeinsins, þar sem hann tengist mjóu skaftinu. Skurðhálsinn brotnar oft. Axlarvöðvahrjónið er hrjúft V-laga svæði hliðlægt á miðju skafti upphandleggsbeinsins. Þar festist axlarvöðvinn.

Ölnin er miðlæga bein framhandleggsins. Hún liggur samsíða sveifinni sem er hliðlæga bein framhandleggsins (mynd 8.6). Nærendi ölnarinnar líkist opnum skiptilykli vegna stóra C-laga trissuskarðsins. Skarðið liðtengist trissu upphandleggsbeinsins í olnbogaliðnum. Neðri brún trissuskarðsins myndast af áberandi beinbrún sem nefnist krummatindur ölnarinnar. Rétt neðan við hann, framan á ölninni, er hrjúft svæði sem nefnist ölnarhrjón. Hliðlægt við og örlítið neðan við trissuskarðið er lítið, slétt svæði sem nefnist sveifarskarð ölnarinnar. Þar liðtengjast nærendi sveifar og öln og mynda nærlið sveifar og ölnar. Aftari og efri hlutar nærenda ölnarinnar mynda olnbogatindinn sem er beinendi olnbogans.

Sveifin liggur samsíða ölninni hliðlægt í framhandleggnum, þumalsmegin (sjá mynd 8.6). Sveifarhöfuðið er skífulaga bygging sem myndar nærendann. Lítil dæld á yfirborði höfuðsins liðtengist kolli upphandleggsbeinsins í olnbogaliðnum en slétt ytri brún höfuðsins liðtengist sveifarskarði ölnarinnar í nærlið sveifar og ölnar. Sveifarhálsinn er mjóa svæðið rétt neðan við breikkað höfuðið. Neðan við hálsinn miðlægt er sveifarhrjónið, sporöskjulaga beinbunga þar sem vöðvi festist. Skaft sveifarinnar er lítillega sveigt og á miðlægri hlið þess er lítill kambur. Hann myndar millibeinabrún sveifarinnar þar sem millibeinahimnan sem tengir framhandleggsbeinin festist, líkt og á ölninni. Á fjærenda sveifarinnar er sléttur flötur sem liðtengist tveimur úlnliðsbeinum og myndar sveifar- og úlnliðsliðinn, eða úlnliðinn (mynd 8.7 og mynd 8.8). Miðlægt á fjærenda sveifarinnar er ölnarskarð sveifarinnar. Þessi grunna dæld liðtengist höfði ölnarinnar og saman mynda þau fjærlið sveifar og ölnar. Hliðlægt á sveifinni er oddmjótt útskot sem nefnist stíltindur sveifarinnar. Þar festast liðbönd sem styðja hliðlæga hluta úlnliðsins. Stíltindur sveifarinnar gengur lengra fjærlægt en stíltindur ölnarinnar og takmarkar því hliðlæga sveigju handarinnar um úlnliðinn.

Úlnliðurinn og grunnur handarinnar eru myndaðir af átta litlum úlnliðsbeinum (sjá mynd 8.7). Beinunum er raðað í tvær raðir, fjögur bein í nærlægri röð og fjögur í fjarlægri röð. Í nærlægu röðinni, talið frá hliðlægri hlið, þumalsmegin, að miðlægri hlið, eru nökkvabein („bátslaga“), mánabein („mánalaga“), strýtubein („þríhyrnt“) og baunarbein („baunlaga“). Litla, rúnnaða baunarbeinið liðtengist fremra yfirborði strýtubeinsins. Það gengur því fram og myndar beinbunguna sem hægt er að þreifa miðlægt við grunn handarinnar. Í fjarlægu röðinni, talið frá hliðlægri hlið að miðlægri, eru geirstúfsbein („borð“), geirstúflingsbein („líkist borði“), kollbein („höfuðlaga“) og krókbein („króklaga“). Áberandi beinútskot framan á krókbeininu nefnist krókur krókbeinsins.

Úlnliðsbeinin mynda grunn handarinnar. Þetta sést á röntgenmynd af hendi sem sýnir afstöðu handarbeinanna til húðfellinga handarinnar (sjá mynd 8.8). Fjögur bein nærlægu raðarinnar tengjast hvert öðru með liðböndum og mynda eina heild. Aðeins þrjú þeirra, nökkvabein, mánabein og strýtubein, taka þátt í sveifar- og úlnliðsliðnum. Nökkvabein og mánabein liðtengjast beint fjærenda sveifarinnar en strýtubeinið liðtengist trefjabrjóskpúða sem liggur milli sveifar og stíltinds ölnarinnar. Fjærendi ölnarinnar liðtengist því engu úlnliðsbeini beint.

Úlnliðsbeinum fjarlægu raðarinnar er einnig haldið saman sem einni heild með liðböndum. Nærlæga og fjarlæga röðin liðtengjast og mynda miðúlnliðsliðinn (sjá mynd 8.8). Sveifar- og úlnliðsliðurinn og miðúlnliðsliðurinn sjá saman um allar hreyfingar handarinnar um úlnliðinn. Fjarlægu úlnliðsbeinin liðtengjast einnig miðhandarbeinunum.

Þegar bein handarinnar eru liðtengd mynda úlnliðsbeinin U-laga heild. Sterkt liðband, beygjuhald úlnliðsins, liggur þvert yfir op þessa U-laga svæðis og heldur beinunum saman. Beygjuhaldið festist hliðlægt við geirstúfsbein og nökkvabein en miðlægt við krókbein og baunarbein. Úlnliðsbeinin og beygjuhaldið mynda saman göng sem nefnast úlnliðsgöng. Úlnliðsbeinin mynda veggi og gólf ganganna en beygjuhaldið myndar þakið (mynd 8.9). Sinar níu vöðva framan á framhandleggnum og mikilvæg taug liggja um þessi þröngu göng inn í höndina. Ofnotkun vöðvasinanna eða áverki á úlnlið getur valdið bólgu og þrota í göngunum. Þá getur taugin klemmst og valdið úlnliðsgangaheilkenni sem einkennist af verkjum eða dofa og vöðvaslappleika á þeim svæðum handarinnar sem taugin ítaugar.

Í lófanum eru fimm aflöng miðhandarbein. Þau liggja milli úlnliðsbeinanna og beina fingra og þumals (sjá mynd 8.7). Nærendi hvers miðhandarbeins liðtengist einu af fjarlægu úlnliðsbeinunum. Hver slík tenging nefnist úlnliðs- og miðhandarliður (sjá mynd 8.8). Breikkaður fjærendi hvers miðhandarbeins liðtengist nærkjúku þumals eða fingurs í miðhandar- og kjúkuliðnum. Fjærendinn myndar einnig hnúana við grunn fingranna. Miðhandarbeinin eru tölusett 1–5, talið frá þumli.

Fyrsta miðhandarbeinið, við grunn þumalsins, er aðskilið frá hinum miðhandarbeinunum. Það getur því hreyfst óháð þeim, sem er mjög mikilvægt fyrir hreyfanleika þumalsins. Hin miðhandarbeinin tengjast saman og mynda lófann. Annað og þriðja miðhandarbeinið eru þétt fest og óhreyfanleg. Fjórða og fimmta beinið geta hins vegar hreyfst lítillega fram og aftur og fimmta beinið mest. Þessi hreyfanleiki er mikilvægur við kraftgrip (mynd 8.10). Þegar beinin, einkum fimmta miðhandarbeinið, færast fram eykst snerting við hlutinn á miðlægri hlið handarinnar og gripið styrkist.

Í fingrum og þumli eru 14 bein sem nefnast fingurkjúkur (eintala phalanx, fleirtala phalanges). Heitið vísar til fylkingar í forngríska hernum, rétthyrndrar skipanar hermanna. Þumallinn (pollex) er fingur númer 1 og hefur tvær kjúkur, nærkjúku og fjærkjúku (sjá mynd 8.7). Fingur 2 (vísifingur) til 5 (litlifingur) hafa hver þrjár kjúkur sem nefnast nærkjúka, miðkjúka og fjærkjúka. Kjúkuliður er liðtenging milli aðliggjandi kjúka fingurs (sjá mynd 8.8).