Samantekt kafla

Samantekt kafla

24.1 Einkenni sveppa

Sveppir eru heilkjörnungar sem komu fram á landi fyrir meira en 450 milljónum ára, en eiga sér augljóslega mun lengri þróunarsögu. Þeir eru ófrumbjarga og innihalda hvorki ljóstillífunarlitarefni eins og blaðgrænu né frumulíffæri eins og grænukorn. Sveppir sem nærast á rotnandi og dauðu efni kallast rotverur. Sveppir eru mikilvægar sundrandi lífverur sem losa nauðsynleg frumefni út í umhverfið. Utanfrumuensím melta næringarefni sem líkami sveppsins, þallið, frásogar síðan. Þykkur frumuveggur úr kítíni umlykur frumuna. Sveppir geta verið einfruma, eins og gersveppir, eða myndað net sveppþráða sem kallast mýsli og er oft lýst sem myglu. Flestar tegundir fjölga sér með bæði kynlausum og kynæxlunarferlum. Í einum hópi sveppa hefur ekkert kynæxlunarstig fundist. Kynæxlun felur í sér frymissamruna og síðan kjarnasamruna. Eftir þessi ferli myndar meiósa einlitna gró.

24.2 Flokkun sveppa

Kítríðsveppir (Chytridiomycota) eru taldir frumstæðasti hópur sveppa. Þeir lifa flestir í vatni og kynfrumur þeirra eru einu sveppafrumurnar sem vitað er að hafi svipur. Þeir fjölga sér bæði með kynæxlun og kynlausri æxlun; kynlausu gróin kallast sundgró. Oksveppir (Zygomycota) mynda óskipta samfrymisþræði með mörgum kjörnum. Sveppþræðir þeirra renna saman við kynæxlun og mynda okgró í okgróhirslu. Asksveppir (Ascomycota) mynda gró í sekkjum sem kallast askar við kynæxlun. Kynlaus æxlun er algengasta æxlunarform þeirra. Hjá kólfsveppum (Basidiomycota) er kynæxlunarstigið ríkjandi og myndar áberandi aldinhirslur sem innihalda kólflaga grókólfa þar sem gró myndast. Flestir þekktir matsveppir tilheyra þessari fylkingu. Sveppir sem hafa engan þekktan kynæxlunarferil voru upphaflega flokkaðir í formfylkinguna Deuteromycota, en sameindasamanburður hefur sýnt að margir þeirra tilheyra Ascomycota eða Basidiomycota. Glomeromycota mynda náin svepprótarsambönd við rætur plantna.

24.3 Vistfræði sveppa

Sveppir hafa numið land í nær öllum umhverfum jarðar, en finnast oftast á svölum, dimmum og rökum stöðum þar sem rotnandi efni er til staðar. Sveppir eru rotverur sem sundra lífrænu efni. Mörg farsæl samhjálparsambönd fela í sér svepp og aðra lífveru. Margir sveppir mynda flókin svepprótarsambönd við rætur plantna. Sumir maurar rækta sveppi sem fæðuforða. Fléttur eru samlífi svepps og ljóstillífandi lífveru, yfirleitt þörungs eða blábakteríu. Ljóstillífandi lífveran veitir orku úr geymdum kolvetnum, en sveppurinn veitir steinefni og vernd. Sum dýr sem neyta sveppa hjálpa til við að dreifa gróum yfir langar vegalengdir.

24.4 Sníkjusveppir og sýklar

Sveppir mynda sníkjuvist með plöntum og dýrum. Sveppasjúkdómar geta eyðilagt uppskeru og spillt matvælum í geymslu. Efnasambönd sem sveppir framleiða geta verið eitruð mönnum og öðrum dýrum. Sveppasýkingar eru sýkingar af völdum sveppa. Yfirborðslægar sveppasýkingar hafa áhrif á húðina, en kerfisbundnar sveppasýkingar dreifast um líkamann. Erfitt er að lækna sveppasýkingar þar sem sveppir, líkt og hýslar þeirra, eru heilkjörnungar og þróunarlega skyldari dýrum en bakteríum.

24.5 Mikilvægi sveppa í lífi manna

Sveppir eru mikilvægir í daglegu lífi manna. Þeir eru mikilvægar sundrandi lífverur í flestum vistkerfum. Svepprótarsveppir eru nauðsynlegir fyrir vöxt flestra plantna. Sveppir gegna hlutverki í næringu manna sem fæða í formi matsveppa og sem gerjunarvaldar við framleiðslu á brauði, ostum, áfengum drykkjum og fjölmörgum öðrum matvælum. Annars stigs efnaskiptaefni sveppa eru notuð sem lyf, svo sem sýklalyf og blóðþynningarlyf. Sveppir eru módelífverur í rannsóknum á erfðafræði og efnaskiptum heilkjörnunga.