A | Ævi siðfræðinga
A | Ævi siðfræðinga
Siðfræði Aristótelesar: dygðakenning
Aristóteles, 384 f.o.t.–322 f.o.t.
Aristóteles (384 f.o.t.–322 f.o.t.) var nemandi Platóns, sem hafði sjálfur numið hjá Sókratesi, einum af frumkvöðlum vestrænnar heimspeki. Aristóteles dvaldi um tuttugu ár við Akademíu Platóns í Aþenu, fyrst sem nemandi og síðar sem samstarfsmaður. Seinna varð hann kennari Alexanders unga frá Makedóníu, sem síðar var nefndur Alexander mikli. i
Aristóteles sneri að lokum aftur til Aþenu og stofnaði þar eigin skóla, Lykeion. Þar stundaði hann umfangsmiklar rannsóknir og kenndi heimspeki, stjórnmálafræði, náttúruvísindi og félagsvísindi. Líkt og flestir grískir hugsuðir fornaldar taldi hann allar fræðigreinar tengjast innbyrðis. Þeir greindu mun síður en nú tíðkast skarpt á milli fræðasviða.
Meginrit Aristótelesar um siðfræði, Siðfræði Níkomakkosar, var tileinkað annaðhvort föður hans eða syni; báðir hétu Níkomakkos, algengt nafn í fjölskyldunni. Í Siðfræðinni setti Aristóteles fram kjarna dygðakenningarinnar. Hann taldi að fólk þyrfti að æfa siðferðilega breytni frá unga aldri til að verða siðferðilegt. Platón hafði haldið því fram að siðlaust fólk skorti einfaldlega menntun í siðfræði og Aristóteles taldi að sama skapi að stöðug þjálfun væri besta leiðin til að móta siðferðilegt fólk. Hann taldi að drengir sem lærðu að breyta rétt í smávægilegum málum myndu sjálfkrafa gera það í öllum málum á fullorðinsárum. Ólíkt Platóni takmarkaði Aristóteles þó menntun við karla. Með réttu má spyrja hvort þessir tveir heimspekingar hafi haft rétt fyrir sér.
Í Siðfræðinni kynnti Aristóteles hugmyndina um meðalhóf, eða hinn gullna meðalveg. Hann taldi hverja dygð liggja einhvers staðar milli tveggja lasta: skorts og óhófs. Hægt er með öðrum orðum að sýna bæði of lítið og of mikið af því sem annars er gott. Vandinn er, líkt og í sögunni um Gullbrá, að finna hæfilegt magn. Rétta jafnvægið liggur þó ekki endilega mitt á milli öfganna. Meðalhófið er breytilegt og staða þess milli skorts og óhófs ræðst af þeirri dygð sem um er að ræða. Hugrekki er dæmi um þetta (mynd A2). Að mati Aristótelesar lá það nær fífldirfsku eða ofdirfsku en hugleysi. Það þýðir ekki að fífldirfska sé minni löstur en hugleysi, aðeins að hugrekki liggi nær henni.
Hvað taldi Aristóteles þá til dygða? Auk hugrekkis nefndi hann visku, góðvild, kærleika, fegurð, heiðarleika og réttlæti. Þær samsvara að mestu dygðunum sem Platón boðaði.
Aristóteles fjallaði einnig um eudaimonia, eða farsæld. Í klassískri merkingu sameinar hún hamingju og gæsku í fullkomnu jafnvægi. Fólk öðlast farsæld bæði innra með sér og í samskiptum við heiminn þegar það breytir dygðuglega og helgar líf sitt skynsamlegri hugsun og íhugun. Aristóteles taldi skynsamlega hugsun vera athöfn hins guðlega og því við hæfi að karlar líktu eftir henni.
Siðfræði Bentham og Mill: nytjastefna
Jeremy Bentham, 1748–1832
John Stuart Mill, 1806–1873
Jeremy Bentham var lögmaður og gegndi undir lok átjándu aldar hlutverki sem nú mætti kalla ráðgjafa breska þingsins. Honum var falið að þróa aðferð sem þingmenn gætu notað til að meta verðleika lagafrumvarpa. Hann studdist við latneska orðið util — nytsemi, gagnsemi eða hamingja — og reiknaði út hversu margar nytjaeiningar hvert frumvarp gæti skapað. Þannig fékk væntanleg löggjöf tölulegt mat: frumvörp sem sköpuðu fleiri nytjaeiningar fengu hærri einkunn en þau sem sköpuðu færri.
Nútímanýtjastefna byggir á sömu meginreglu en beitir henni á mun fleiri sviðum en lagasetningu eina. Við siðferðilegt val ber samkvæmt henni að velja þá athöfn sem skapar mesta hamingju fyrir sem flesta. Val telst siðferðilegt ef samanlögð gæði, hamingja eða nytsemi vega þyngra en illska, skaði eða óhamingja. Ef hið illa vegur þyngra telst valið siðlaust. Þar sem matið ræðst af afleiðingum ákvarðana er nytjastefna ein tegund afleiðingahyggju.
Bentham setti stóran hluta kenningar sinnar fram í Inngangi að meginreglum siðferðis og lagasetningar (1789). Þar lagði hann til sældarreikninginn — heitið er dregið af gríska orðinu hedone, ánægja — sem aðferð til að bera saman þá ánægju og þann sársauka sem ólíkir siðferðilegir valkostir gætu valdið.
Skoski lögmaðurinn James Mill (1773–1836) varð ötull stuðningsmaður og samstarfsmaður Benthams og hjálpaði honum að breiða út nytjastefnu sem stjórnmálaheimspeki. Þegar John Stuart, sonur Mills, fæddist varð hinn barnlausi Bentham guðfaðir hans. Bentham og eldri Mill sömdu saman námskrá fyrir heimanám drengsins, en slíkt fyrirkomulag var ekki óalgengt í byrjun nítjándu aldar. John Stuart var augljóslega undrabarn og hóf ungur nám í grísku, latínu, hagfræði og æðri stærðfræði.
Bentham gaf sérkennileg fyrirmæli um meðferð líkama síns eftir dauðann. Lík til kennslu á sjúkrahúsum voru fágæt og skorturinn hafði ýtt undir umfangsmikinn grafarrán. Hann kvað því á um að skurðlæknar skyldu kryfja líkama hans til kennslu nema, að vinum hans viðstöddum. Að því loknu skyldi líkaminn saumaður saman, klæddur fötum hans og hafður til sýnis um ókomna tíð í University College í Lundúnum, þá nýjum skóla sem hann hafði styrkt. Samkvæmt lýsingunni við útgáfu bókarinnar sat lík Benthams í glerskáp á stjórnarfundum skólans, með vaxhöfuð í stað hins upprunalega múmíugerða höfuðs, í samræmi við erfðaskrá hans.
Þegar John Stuart Mill komst til fullorðinsára varð hann leiðtogi annarrar kynslóðar nytjastefnumanna. Á einu mikilvægu sviði vék hann þó frá kenningu leiðbeinanda síns. Hann greindi ánægju í æðri og lægri stig og lagði til aðferð til að flokka einstakar tegundir hennar. Bentham taldi slíka röðun huglæga og hafnaði því að ein tegund ánægju gæti verið hlutlægt verðmætari en önnur. Yngri Mill taldi hins vegar að álit menntaðs fólks gæti skorið úr um hvaða ánægja væri æðri. Sú ánægja sem þessi útvaldi hópur mat mest væri þá æðst, en sú sem hann mat minnst væri lægst.
Mill beitti nytjastefnunni einnig á stjórnmál og lagði þannig grunn að frjálshyggju sem stjórnmálahreyfingu. Hann notaði hugtakið ekki sjálfur og myndi líklega hafa hafnað því að vera kallaður frjálshyggjumaður í nútímaskilningi. Engu að síður setti hann fram margar meginreglur sem frjálshyggjufólk metur mikils. Í mikilvægasta riti sínu um stjórnmálafrelsi, Frelsinu (On Liberty, 1859), kynnti hann skaðaregluna. Samkvæmt henni má ekki svipta einstakling frelsi til að haga lífi sínu eins og hann kýs, jafnvel með sjálfsskaðandi hætti, svo lengi sem athafnir hans valda öðrum ekki líkamlegum skaða. ii
Samkvæmt Mill megum við reyna að sannfæra manneskju með áfengisvanda um að hætta að drekka og færa henni bestu rök okkar fyrir því að drykkjan sé röng og skaðleg. Hann kallaði slíka viðleitni „áminningu“. Haldi manneskjan samt áfram óhóflegri drykkju ætti ríkisvaldið ekki að hindra hana með valdi, nema drykkjan valdi öðrum líkamlegum skaða. Heimfæra má regluna á lög um hjálmanotkun bifhjólafólks. Mill myndi telja að jafnvel þótt sýna mætti fram á að hjálmar drægju úr meiðslum ætti bifhjólafólk að mega sleppa notkun þeirra ef það kysi svo.
Nytjastefna skiptir enn máli vegna þess að mörg okkar hugsa á nytjastefnulegan hátt þegar við stöndum frammi fyrir siðferðilegu vali, jafnvel þótt við teljum okkur ekki nytjastefnufólk. Hún hefur einnig haft áhrif á nýjar kynslóðir heimspekinga og siðfræðinga. Þar má nefna Ástralann Peter Singer, sem veitti nútímahreyfingu um réttindi dýra innblástur og starfaði við Princeton University þegar bókin var samin.
Ein áhrifamesta gagnrýnin á nytjastefnu er að hún meti athafnir ekki sem góðar eða illar í sjálfu sér heldur aðeins eftir afleiðingum þeirra. Ef sýna mætti fram á að fyrirhuguð lög sveitarfélags, fylkis eða alríkis þjónuðu skilgreindum hagsmunum meirihlutans á kostnað minnihlutans myndi nytjastefnulegt mat geta talið lögin góð og siðferðileg. Kenningin virðist því veita takmarkaða vörn gegn ofríki meirihlutans. Margir gagnrýnendur hafa bent á þennan veikleika. Smásagan „Those Who Walk Away from Omelas“ eftir bandaríska rithöfundinn Ursulu K. Le Guin (1929–2018) lýsir vandanum með áhrifamiklum hætti.
Siðfræði Kants: skyldusiðfræði
Immanuel Kant, 1724–1804
Heimspekingurinn frá Königsberg í Prússlandi (nú Kaliningrad í Rússlandi), Kant, kenndi heimspeki um árabil við háskólann í borginni. Hann varð langlífur á mælikvarða átjándu aldar en fór þó aldrei langt frá fæðingarborg sinni.
Foreldrar Kants tilheyrðu strangri hreyfingu innan lútherskunnar sem nefndist píetismi og hann var trúaður kristinn maður alla ævi. Þótt trúarbrögð komi aðeins stöku sinnum fyrir í skrifum hans verður stuðningur hans við skyldusiðfræði ekki skilinn til fulls án hliðsjónar af trúnni. Hjá Kant tengdust trúarbrögð og siðfræði náið og hugmyndin um Guð myndaði grunninn að siðferðishugsun hans.
Kant kvæntist aldrei en var samkvæmt frásögnum samtímamanna alls enginn drungalegur einfari. Hann naut greinilega vinsælda meðal samstarfsfólks og nemenda og sat oft með þeim að mat og drykk á kvöldin. Hann hélt gjarnan samkomur á heimili sínu og gegndi stjórnunarstarfi við háskólann. Kant var jafnframt mjög fastheldinn á venjur. Gönguferðir hans um hverfið við háskólasvæðið voru svo reglulegar að íbúar gátu ráðið stund dagsins af því hvenær hann gekk fram hjá dyrum þeirra eða gluggum.
Heitið skyldusiðfræði er dregið af gríska orðinu deon — skylda, skuldbinding eða boð. Kenningin stendur í skarpri andstöðu við nytjastefnu vegna þess að afleiðingar ákvörðunar ráða ekki siðferðilegu gildi hennar. Það sem skiptir máli er hvers vegna manneskja breytir eins og hún gerir. Athöfn getur haft góðar afleiðingar en samt verið siðlaus ef hvatirnar eru rangar. Á hinn bóginn getur athöfn haft hörmulegar afleiðingar en samt talist siðferðileg ef hún sprettur af réttum vilja.
Skyldusiðfræði metur ekki aðeins athafnir óháð afleiðingum heldur hafnar einnig aðstæðuhyggju. Athöfn er annaðhvort rétt eða röng, alltaf og alls staðar; aðstæður breyta því ekki. Þekktasta dæmið er um axarmorðingja sem leitar að fyrirhuguðu fórnarlambi sínu og spyr hvar það sé að finna. Samkvæmt röksemd Kants má ekki ljúga, jafnvel við þessar skelfilegu aðstæður, til að bjarga lífi saklausrar manneskju. Með kröfunni um að alltaf yrði að segja satt var Kant ekki að gera lítið úr gildi mannslífsins. Hann taldi sannsögli fremur til þeirra friðhelgu meginreglna sem samfélag og siðferði hvíla á. Lygi, jafnvel til að verja líf, græfi undan þessari grunnstoð. Kant vissi að dæmið myndi sæta gagnrýni en valdi það af ásettu ráði til að sýna hve ófrávíkjanlega hann taldi sumar athafnareglur gilda.
Þekktasti þáttur siðfræði Kants er ef til vill hið skilyrðislausa skylduboð, sem hann setti fram í Grundvelli að frumspeki siðlegrar breytni árið 1785. Heitið vísar til þess að sumar athafnir séu ávallt skyldubundnar og tiltekin viðmið, svo sem sannsögli, gildi undantekningarlaust. Kant setti skylduboðið fram með tveimur formúlum sem hann taldi jafngildar. Samkvæmt þeirri fyrri má siðferðilegur gerandi — manneskja gædd skynsemi og, samkvæmt trú Kants, sál frá Guði — aðeins fylgja reglu sem hann gæti jafnframt viljað að allir aðrir fylgdu. Enginn getur því talið sig svo sérstakan að hann eigi rétt á forréttindum sem öðrum eru ekki veitt. Samkvæmt síðari formúlunni ber að koma fram við aðra sem markmið í sjálfum sér en aldrei aðeins sem tæki að eigin markmiðum. Við megum því ekki nota fólk sem þrep á leið að eigin ávinningi án þess að virða sjálfstætt gildi þess.
Þótt nytjastefna njóti viðvarandi vinsælda sem siðfræðikerfi á skyldusiðfræði líklega enn dýpri rætur í siðferðisvitund okkar. Ein vísbending um það er að flest teljum við hvatir fólks skipta máli þegar siðferðilegt gildi athafna þess er metið. Þekkt bókmenntadæmi er Vesalingarnir eftir Victor Hugo. Aðalpersónan Jean Valjean er hundelt vegna þess að hann stal brauði handa sveltandi fjölskyldu sinni. Samkvæmt siðferðilegu mati Hugos — og flestra lesenda — var verknaður Valjeans ekki ámælisverður, þótt hann bryti lög. Harmleikur lífs hans felst í að verja stórum hluta ævinnar á flótta undan hinum þrautseiga lögreglufulltrúa Javert.
Skyldusiðfræði á sér gagnrýnendur eins og önnur siðfræðikerfi. Þeir beina einkum sjónum að ósveigjanlegu banni hennar við tilteknum athöfnum, svo sem lygi, jafnvel þegar bjarga mætti lífi. Kenningin hefur engu að síður áfram veitt hópi heimspekinga innblástur. Á tuttugustu öld voru breski siðfræðingurinn W. D. Ross (1877–1971) og bandaríski stjórnspekingurinn John Rawls (1921–2002) áberandi fulltrúar hennar. Fylgjendur skyldusiðfræði meta gjarnan ríka áherslu hennar á sóma, hlutlæg gildi og kröfuna um að komið sé fram við allt fólk af reisn og virðingu.
Siðfræði Johns Rawls: réttlætiskenning
John Rawls, 1921–2002
Þótt Rawls teldi sig nytjastefnumann viðurkenndi hann að siðferðisheimspeki hans stæði einnig í mikilli skuld við hefð samfélagssáttmálans, sem John Locke og David Hume höfðu meðal annarra mótað á síðari öldum. Í kenningu Rawls má jafnframt greina áhrif skyldusiðfræði. Hann taldi að stjórnmálafrelsi og efnislegum gæðum bæri að dreifa eins víða og af eins miklum jöfnuði og kostur væri, einfaldlega vegna þess að það væri siðferðilega rétt.
Stjórnspeki Rawls var greinilega mótuð af bandarísku samhengi, ekki síst í áherslu hans á stjórnmálafrelsi. Sú áhersla sýnir jafnframt áhrif frá nytjastefnu Johns Stuarts Mill, leiðtoga annarrar kynslóðar nytjastefnumanna. Þau áhrif skýra hvers vegna Rawls sagðist í grunninn vera nytjastefnumaður.
Hver sem áhrifin á hugsun Rawls voru varð hann einn merkasti stjórnspekingur Bandaríkjanna og líklega einn áhrifamesti siðfræðingur Vesturlanda síðari alda. Hann nefndi kenningu sína „réttlæti sem sanngirni“ og þróaði hana nær alla ævi. Hún birtist formlega árið 1971 í Kenningu um réttlæti, meira en 550 blaðsíðna riti. Frumdrög að bókinni höfðu þó gengið milli heimspekinga frá síðari hluta sjötta áratugar tuttugustu aldar.
Að mati Rawls varð sanngjarnt samfélag að hvíla á tveimur grundvallarreglum réttlætis. Samkvæmt þeirri fyrri skyldi „hver manneskja eiga jafnan rétt á víðtækasta grunnfrelsi sem samrýmist sams konar frelsi annarra“. Til þessa frelsis töldust hefðbundin réttindi á borð við hugsana- og málfrelsi, kosningarétt, réttláta málsmeðferð við sakamál og eignarhald á tilteknum persónulegum munum sem ríkið mætti ekki gera upptæka. Fáir álitsgjafar hafa gagnrýnt þessa meginreglu.
Seinni meginreglan hefur hins vegar sætt harðri gagnrýni. Hún skiptist í tvo hluta. Í fyrsta lagi er félagslegur og efnahagslegur ójöfnuður aðeins réttlætanlegur ef hann gagnast verst setta fólkinu í samfélaginu mest. Rawls nefndi þetta jafnaðarlögmálið. Í öðru lagi skulu valdastöður og embætti standa öllu hæfu fólki raunverulega til boða. Þetta nefndi hann sanngjarnan jöfnuð tækifæra. Menntunin og þjálfunin sem þarf til að öðlast slíkar stöður verða því einnig að vera öllum aðgengilegar.
Í reynd mælti Rawls fyrir því að öllum yrði tryggður lágmarksaðgangur að efnislegum gæðum og þjónustu, óháð arfi eða starfi. Kenningin hefur valdið miklum deilum. Margir hafa tekið undir það sem þeir kalla jafnaðarsjónarmið Rawls um eignarhald. Aðrir telja hann líta fram hjá ótakmörkuðum rétti til séreignar sem byggist á eigin vinnuframlagi eða fjölskylduarfi. Hreinræktaðir marxistar hafa hins vegar hafnað meginreglunni fyrir að ganga ekki nógu langt; hún tryggi ekki að stórar eignir og framleiðslutækin færist úr höndum auðræðismanna.
Hvernig gæti samfélag færst nær réttlæti sem sanngirni? Rawls lagði til hugsunartilraun. Við skyldum ímynda okkur að fyrir fæðingu værum við í því sem hann nefndi upphafsstöðu. Við vissum að við myndum fæðast en ekki kyn okkar, kynþátt, efnahagsstöðu, þjóðerni, greind, heilsu eða fjölskylduaðstæður. Við slíkar aðstæður myndum við tryggja að báðar réttlætisreglurnar yrðu virtar. Þar sem enginn gæti séð fyrir stöðu sína eftir fæðingu vildi enginn eiga á hættu að fæðast inn í fátækt eða harðstjórn.
Í upphafsstöðunni hylur „hula vanþekkingar“ allar upplýsingar um þær aðstæður sem bíða okkar eftir fæðingu. Við myndum því ekki samþykkja kerfi sem gæti dæmt okkur til pólitískrar kúgunar eða efnislegrar fátæktar. Eiginhagsmunir myndu hvetja hvert okkar til að krefjast þess að lágmarksréttindi og efnisleg grunnlífsgæði væru fæðingarréttur allra.
Við getum auðvitað ekki snúið aftur til ástandsins fyrir fæðingu og samið fyrir fram um skipulag samfélagsins. Við getum hins vegar sett okkur í spor fólks í upphafsstöðunni og byggt samfélagið meðvitað á þeirri sanngirni sem af henni leiðir.
Er raunhæft, í ljósi mannlegs eðlis og eigingirni, að ætlast til sameiginlegs átaks við að skapa það samfélagsskipulag sem réttlæti sem sanngirni krefst? Ef til vill ekki. Rawls fylgdi þó fordæmi Platóns, sem lýsti fullkominni pólis, eða borgríki, í Ríkinu. Platón byggði þar á fegurð og visku Aþenu síns tíma en ímyndaði sér samfélag laust við annmarka hennar. Hann vissi að um hugsjón var að ræða en taldi að jafnvel tilraunin til að nálgast hana gæti skapað ómælanleg gæði.