16.2 Theoretical Perspectives on Education

16.2 Fræðileg sjónarhorn á menntun

Menntun gegnir veigamiklu hlutverki í lífi einstaklinga og samfélaginu í heild, en félagsfræðingar skoða það hlutverk frá ólíkum sjónarhornum. Virknihyggjufólk telur menntun búa fólk undir margvísleg hlutverk í samfélaginu. Fylgjendur átakakenningar líta á menntun sem afl sem dýpkar félagslegt ójafnræði. Femínískir fræðimenn benda á að kynjamisrétti í menntun standi enn í vegi fyrir félagslegu jafnrétti kvenna. Fylgjendur táknrænnar samskiptahyggju rannsaka samskipti nemenda og kennara, gangverk skólastofunnar og áhrif þess á daglegt líf. Hér verður fjallað um hvert þessara sjónarhorna.

Virknihyggja

Virknihyggjufólk lítur á menntun sem eina mikilvægustu félagslegu stofnun samfélagsins. Það telur hana gegna tvenns konar virkni: yfirlýstri virkni, eða frumvirkni, sem er fyrirhuguð og sýnileg, og dulinni virkni, eða aukavirkni, sem er ósýnileg og ófyrirhuguð.

Yfirlýst virkni

Menntun gegnir ýmiss konar mikilvægri yfirlýstri virkni. Sú fyrsta er félagsmótun. Allt frá leikskóla læra nemendur að takast á við ólík hlutverk í samfélaginu. Franski félagsfræðingurinn Émile Durkheim (1858–1917), sem átti þátt í að festa félagsfræði í sessi sem fræðigrein, lýsti skólum sem „félagsmótunaraðilum sem kenna börnum að umgangast aðra og búa þau undir efnahagsleg hlutverk fullorðinsáranna“ (Durkheim 1898). Skólar virðast sannarlega hafa tekið þessa ábyrgð að fullu að sér.

Félagsmótunin felur einnig í sér að læra reglur og viðmið samfélagsins í heild. Á fyrstu árum skólaskyldu tileinkuðu nemendur sér ráðandi menningu. Menning Bandaríkjanna verður nú sífellt fjölbreyttari og nemendur geta því kynnst margvíslegum menningarlegum viðmiðum, ekki aðeins viðmiðum ráðandi menningar.

Skólakerfi Bandaríkjanna miðla einnig grunngildum þjóðarinnar með yfirlýstri virkni á borð við félagslegt taumhald. Skólum er meðal annars ætlað að kenna nemendum að fara að lögum og virða yfirvöld. Slík virðing fyrir kennurum og stjórnendum auðveldar nemendum að fóta sig í skólaumhverfinu. Hún býr þá jafnframt undir vinnumarkaðinn og samfélagið almennt, þar sem þeir lúta áfram valdi annarra. Meginábyrgð á þessu hlutverki hvílir á umsjónarkennurum og öðru kennaraliði sem er með nemendum allan skóladaginn.no-selfclose

Menntun er jafnframt ein helsta leið fólks til félagslegs hreyfanleika upp á við. Þessi virkni nefnist félagsleg staðsetning. Háskólar og framhaldsnám eru talin opna leið að störfum sem veita nemendum það fjárhagslega frelsi og öryggi sem þeir sækjast eftir. Háskólanemar hafa því oft mestan áhuga á greinum sem þeir telja geta fært þá ofar í samfélagsstiganum. Nemandi kann til dæmis að meta viðskiptafræði meira en námskeið um ljóð Viktoríutímans ef hann telur hana líklegri til að skila fjárhagslegum árangri.

Dulin virkni

Menntun gegnir einnig dulinni virkni. Eins og flestir þekkja af eigin raun gerist margt í skóla sem tengist formlegu námi lítið. Nemandi gæti til dæmis tekið eftir aðlaðandi samnemanda sem gefur sérlega áhugavert svar í kennslustund. Ef þau kynnast síðar og fara á stefnumót hefur námsumhverfið gegnt duldu hlutverki sem vettvangur tilhugalífs með því að leiða saman jafningja.

Í námsumhverfinu mynda nemendur félagsleg tengslanet sem geta enst árum saman og hjálpað þeim að finna störf að námi loknu. Samfélagsmiðlar á borð við Facebook og LinkedIn gera auðveldara en áður að viðhalda þessum tengslum. Önnur dulin virkni er færnin til að vinna með öðrum í litlum hópum. Sú færni nýtist á vinnustað en lærist ekki endilega við heimakennslu.

Menntakerfið, einkum háskólasamfélagið, hefur lengi verið vettvangur þar sem nemendur kynnast margvíslegum samfélagsmálum. Þar gefast rík tækifæri til félagslegrar og pólitískrar hagsmunabaráttu og til að læra að sýna þeim ólíku sjónarmiðum sem mætast í háskólasamfélaginu umburðarlyndi. Árið 2011 breiddist Occupy Wall Street-hreyfingin út um háskóla víðs vegar í Bandaríkjunum og leiddi til mótmæla þar sem fjölbreyttir nemendahópar sameinuðust um að breyta pólitísku andrúmslofti landsins.

Virknihyggjufólk bendir á fleiri leiðir sem skólar fara til að mennta nemendur og móta menningu þeirra. Eitt mikilvægasta gildið sem bandarískir nemendur tileinka sér er einstaklingshyggja, þar sem einstaklingurinn er metinn meira en hópurinn eða samfélagið í heild. Í löndum á borð við Japan og Kína, þar sem velferð hópsins vegur þyngra en réttindi einstaklingsins, læra nemendur ekki líkt og í Bandaríkjunum að „besti“ einstaklingurinn hljóti mestu umbunina, hvort sem er í námi eða íþróttum. Bandarískir skólar eiga meðal annars að efla sjálfsvirðingu, en japanskir skólar leggja fremur áherslu á félagslega virðingu, það er að heiðra hópinn umfram einstaklinginn.

Í Bandaríkjunum búa skólar nemendur einnig undir samkeppni í lífinu. Íþróttir efla augljóslega keppnisskap, en nemendur keppa líka hver við annan í námi. Skólar kenna jafnframt þjóðrækni. Nemendur fara með hollustueiðinn á hverjum morgni og læra um þjóðhetjur og sögu landsins í sögutímum.

Samkvæmt virknihyggju er flokkun nemenda eftir námsárangri eða möguleikum annað hlutverk skóla. Þeir sem taldir eru hæfastir eru greindir snemma með prófum og frammistöðu í kennslustundum. Þeim er síðan skipað í hraðnámsbrautir í þeirri von að þeir nái góðum árangri í háskóla.

Virknihyggjufólk telur jafnframt að skólar hafi, einkum á síðustu árum, tekið yfir hluta þeirrar virkni sem fjölskyldan sinnti áður. Samfélagið treystir skólum fyrir fræðslu um kynverund og grunnfærni á borð við gerð fjárhagsáætlana og atvinnuumsókna, en áður var fjallað um þessi efni innan fjölskyldunnar.

Átakakenning

Fylgjendur átakakenningar telja opinbera skóla ekki draga úr félagslegu ójafnræði. Þvert á móti álíta þeir menntakerfið styrkja og viðhalda ójafnræði sem sprettur af stétt, kyni, kynþætti og þjóðerni. Virknihyggjufólk sér menntun sem jákvætt samfélagsafl, en fylgjendur átakakenningar líta hana neikvæðari augum. Að þeirra mati varðveitir menntakerfið ríkjandi skipan og kennir fólki í lægri stöðu að hlýða.

Möguleikar fólks til að ljúka námi tengjast félagslegri stétt náið. Nemendur með lága félags- og efnahagslega stöðu fá almennt ekki sömu tækifæri og nemendur í hærri stöðu, hversu mikla námsgetu eða löngun til að læra sem þeir hafa. Hugsum okkur nemanda af verkamannaheimili sem vill standa sig vel í skóla. Á mánudegi fær hann ritgerð sem á að skila á föstudegi. Um kvöldið þarf hann að gæta yngri systur sinnar meðan fráskilin móðir hans vinnur. Á þriðjudegi og miðvikudegi raðar hann vörum í hillur eftir skóla til klukkan 10:00 um kvöld. Þegar fimmtudagur rennur upp, eini dagurinn sem hann gæti unnið verkefnið, er hann svo örmagna að hann kemur sér ekki að verki. Móðir hans vill hjálpa en er sjálf of þreytt til að veita honum þá hvatningu og aðstoð sem hann þarf. Þar sem enska er annað mál hennar á hún einnig erfitt með hluta námsefnisins. Heimilið hefur hvorki tölvu né prentara, ólíkt heimilum flestra bekkjarfélaganna, og fjölskyldan þarf því að reiða sig á almenningsbókasafnið eða skólann til að komast í tæknibúnað. Dæmið sýnir að margir nemendur úr verkamannafjölskyldum þurfa að hjálpa til heima, leggja fé til heimilisins og glíma við slæma námsaðstöðu og lítinn stuðning fjölskyldunnar. Hefðbundið menntakerfi hentar þeim illa, enda eiga nemendur úr hærri stéttum auðveldara með að skilja námskrána og uppfylla kröfur hennar.

Slíkar aðstæður stuðla að endursköpun stéttaskiptingar, sem franski félagsfræðingurinn Pierre Bourdieu rannsakaði ítarlega. Hann kannaði hvernig menningarauður, það er menningarleg þekking sem nýtist líkt og gjaldmiðill til að rata um samfélagið, mótar reynslu og tækifæri franskra nemenda úr ólíkum stéttum. Efri stéttir og millistétt búa yfir meiri menningarauði en fjölskyldur í lægri stéttum. Menntakerfið viðheldur því hringrás þar sem gildi ráðandi menningar eru verðlaunuð. Kennsla og próf taka mið af þeirri menningu, en aðrir nemendur eiga erfiðara með að tileinka sér gildi og hæfni sem tilheyra ekki þeirra eigin stétt. Til dæmis hefur mikið verið rætt um hvað samræmd próf á borð við SAT-prófið mæli í raun. Margir telja að þau flokki nemendur eftir menningarbundinni færni fremur en meðfæddri greind.

Þeirri hringrás sem umbunar þeim sem búa yfir menningarauði er viðhaldið bæði með formlegum námskrám og duldu námskránni. Dulda námskráin felur í sér þekkingu og venjur utan hins formlega námsefnis sem nemendur tileinka sér með óformlegu námi og menningarmiðlun. Hún styrkir stöðu þeirra sem hafa meiri menningarauð og úthlutar félagslegri stöðu með ójöfnum hætti.

Fylgjendur átakakenningar benda á getuskiptingu, formlegt flokkunarkerfi sem skipar nemendum á ólíkar námsbrautir eftir ætlaðri getu og viðheldur þannig ójafnræði. Kennarar kunna að telja nemendur standa sig betur í getuskiptum bekkjum vegna þess að þeir læra með öðrum af svipaðri getu og fá hugsanlega meiri einstaklingsbundna athygli. Fylgjendur átakakenningar telja hins vegar að getuskipting leiði til sjálfuppfyllandi spádóma: nemendur standi undir væntingum kennara og samfélags, hvort sem þær eru háar eða lágar (Education Week 2004).

Að mati fylgjenda átakakenningar þjálfa skólar nemendur úr verkamannastétt í að sætta sig við og halda sig í lægri stöðu í samfélaginu. Þeir telja þessu hlutverki sinnt með ójöfnum úrræðum nemenda í efnameiri og fátækari hverfum, auk prófa (Lauen og Tyson 2008).

Greindarpróf hafa verið gagnrýnd fyrir að vera menningarlega hlutdræg, enda kunni þau að mæla menningarþekkingu fremur en raunverulega greind. Spurning gæti til dæmis beðið nemendur að nefna hljóðfæri í sinfóníuhljómsveit. Rétt svar krefst tiltekinnar menningarþekkingar sem efnameira fólk býr oftar yfir, enda hefur það að jafnaði meiri kynni af slíkri tónlist. Sérfræðingar í prófagerð halda því fram að slíkri hlutdrægni hafi verið eytt úr prófum, en fylgjendur átakakenningar telja það ómögulegt. Að þeirra mati eru prófin enn ein leið menntakerfisins til að viðhalda ríkjandi valdaskipan í stað þess að skapa tækifæri.

Femínísk kenning

Femínísk kenning leitast við að skilja gangverk og rætur kynjamisréttis í menntun og samfélagslegar afleiðingar þess. Líkt og margar aðrar stofnanir samfélagsins einkennast menntakerfi af ójafnri meðferð kvenna og ójöfnum tækifærum þeirra. Nærri tveir þriðju hlutar 862 milljóna ólæsra einstaklinga í heiminum eru konur og búist er við að ólæsi kvenna aukist víða, einkum í nokkrum löndum Afríku og Asíu (UNESCO 2005; World Bank 2007).

Sögulega séð fengu konur í Bandaríkjunum tiltölulega seint aðgang að opinberum háskólum. Kynjamismunun í bandarískum námsleiðum varð raunar ekki ólögleg fyrr en IX. bálkur breytinga á menntalögum tók gildi árið 1972. Kynbundinn tekjumunur birtist einnig að námi loknu meðal háskólamenntaðra karla og kvenna. Rannsókn sem birt var í maí 2011 sýndi að meðal þeirra sem útskrifuðust úr háskóla á árunum 2006–2010 höfðu karlar að meðaltali rúmlega 5.000 Bandaríkjadölum hærri árstekjur en konur. Meðaltekjur karla á fyrsta starfsári voru 33.150 dalir en kvenna 28.000 dalir (Godofsky, Zukin og van Horn 2011). Svipað mynstur sést í launum fagfólks í nánast öllum atvinnugreinum.

Þegar konur hafa takmörkuð tækifæri til menntunar skerðist geta þeirra til að öðlast jöfn réttindi, þar á meðal fjárhagslegt sjálfstæði. Femínísk kenning leitast við að efla rétt kvenna um allan heim til jafns aðgangs að menntun og þess ávinnings sem henni fylgir.

Táknræn samskiptahyggja

Táknræn samskiptahyggja lítur á menntun sem vettvang þar sem stimplunarkenning birtist í framkvæmd. Samskiptahyggjufólk myndi benda á að stimplunin tengist beint valdahlutföllum milli þeirra sem stimpla og þeirra sem fá á sig stimpil. Lágt skor á samræmdu prófi eða slakur árangur í tiltekinni grein leiðir til dæmis oft til þess að nemandi er stimplaður sem slakur námsmaður. Erfitt getur reynst að losna undan slíkum stimpli og hann getur orðið að sjálfuppfyllandi spádómi (Merton 1968).

Stimplunin sem fylgjendur táknrænnar samskiptahyggju rannsaka nær einnig til prófgráðanna sem tákna lok náms. Prófgráðuhyggja felur í sér áherslu á skírteini og prófgráður sem vitnisburð um að einstaklingur búi yfir tiltekinni færni, hafi náð ákveðnu menntunarstigi eða uppfylli hæfiskröfur starfs. Skírteinin og prófgráðurnar verða þannig tákn um árangur fólks og grundvöllur þess hvernig aðrir flokka einstaklinginn.

Eins og dæmin sýna getur stimplun haft veruleg áhrif á skólagöngu nemenda. Þetta sést skýrt í námsumhverfinu, þar sem kennarar og valdamiklir hópar innan skólans setja stimpil á nemendur sem allt skólasamfélagið tekur síðan upp.