18.2 Globalization and the Economy

18.2 Hnattvæðing og hagkerfið

Hvað er hnattvæðing?

Hnattvæðing er ferli þar sem stjórnvöld, menningarheimar og fjármálamarkaðir tengjast æ nánar með alþjóðaviðskiptum og móta sameiginlegan heimsmarkað. Upphafið má oft rekja til afmarkaðs markmiðs, svo sem að fyrirtæki vilji stækka markaðssvæði sitt eða félagasamtök bæta aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Ferlið vindur þó gjarnan upp á sig og verður að samspili efnahagsstarfsemi, mannúðarstarfs, frumkvöðlastarfs og menningarstarfs. Ávinningurinn getur verið ótvíræður, jafnvel í augum þeirra sem óttast menningarnýlendustefnu. Þar má nefna verkefni sem gera dreifbýlissamfélögum kleift að hreinsa vatn þar sem öruggt drykkjarvatn er annars ekki tiltækt.

Aðrar birtingarmyndir hnattvæðingar eru flóknari. Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku (NAFTA) er eitt dæmi. Samningurinn náði til Kanada, Bandaríkjanna og Mexíkó og jók svigrúm til frjálsra viðskipta með því að draga úr tollum og innflutningsreglum sem takmarka alþjóðaviðskipti. Stjórnmálafólk og hagfræðingar lýsa stundum slíkum viðskiptasamningum sem allsherjarlausn á efnahagsvanda, en áhrifin eru sjaldnast svo einföld. Viðskipti geta bæði skapað störf og fært þau úr landi. Vægari útflutningsreglur geta stuðlað að fjölgun starfa í Bandaríkjunum, en aukinn innflutningur haft þveröfug áhrif. Þegar meiri hluti þess varnings sem neytt er í Bandaríkjunum er framleiddur erlendis getur störfum innan landsins fækkað.

Margir þekktir hagfræðingar töldu að stofnun NAFTA árið 1994 myndi fjölga störfum verulega. Árið 2010 bentu gögn hins vegar til hins gagnstæða: 682.900 störf höfðu tapast í öllum fylkjum Bandaríkjanna (Parks 2011). Samningurinn jók vissulega flæði vöru og fjármagns yfir norður- og suðurlandamæri Bandaríkjanna, en atvinnuleysi jókst jafnframt í Mexíkó. Það ýtti undir óreglulega fólksflutninga til Bandaríkjanna í atvinnuleit. NAFTA var endursaminn árið 2018 og Samningur Bandaríkjanna, Mexíkó og Kanada tók formlega við af honum árið 2020.

Ýmis öfl knýja hnattvæðingu áfram, þar á meðal heimshagkerfið og fjölþjóðafyrirtæki sem ráða yfir eignum, sölu, framleiðslu og starfsmannahaldi (Sameinuðu þjóðirnar 1973). Fjölþjóðafyrirtæki eiga nokkur megineinkenni sameiginleg. Þau afla stórs hluta fjármagns síns frá mörgum ríkjum og starfsemi þeirra nær yfir landamæri. Þau stuðla að samþjöppun auðs í kjarnaríkjum og hjá fólki sem þegar er auðugt og gegna jafnframt lykilhlutverki í heimshagkerfinu.

Alþjóðleg færibönd eru orðin þáttur í heimsframleiðslunni. Þar er framleiðsluferlinu skipt milli margra ríkja. Apple hannar til dæmis frumgerð næstu kynslóðar Mac-tölvu í Bandaríkjunum. Íhlutirnir eru framleiddir í ýmsum jaðarríkjum og síðan fluttir til annars jaðarríkis, svo sem Malasíu, þar sem tölvan er sett saman. Tækniaðstoðinni er loks útvistað til Indlands.

Hnattvæðingu fylgir jafnframt alþjóðleg verkaskipting. Tiltölulega hálaunað starfsfólk í kjarnaríkjum keppir þá við láglaunavinnuafl í jaðar- og hálfjaðarríkjum. Slík samkeppni getur alið á útlendingaandúð, það er órökréttum ótta við eða jafnvel hatri á útlendingum og erlendum vörum. Fyrirtæki sem vilja hámarka hagnað sinn í Bandaríkjunum gera sér grein fyrir þessari hættu og leitast því við að gefa vörum sínum bandarískt yfirbragð. Þau geta til dæmis selt boli með bandaríska fánanum þótt bolirnir séu framleiddir í Mexíkó.

Þættir hnattvæðingar

Hnattvædd viðskipti eru langt frá því að vera nýtt fyrirbæri. Samfélög í Grikklandi og Róm til forna áttu viðskipti við samfélög í Afríku, Mið-Austurlöndum, Indlandi og Kína. Umfang viðskiptanna jókst á gullöld íslams og eftir uppgang Mongólaveldisins. Nýlenduveldi sem urðu til í kjölfar landkönnunarferða Evrópuríkja mynduðu síðan viðskiptanet um allan heim. Á nítjándu öld jók iðnbyltingin enn frekar bæði umfang og vörumagn alþjóðaviðskipta. Sú mikla hröðun hnattvæðingar sem einkennir samtímann hófst þó með tækniframförum eftir síðari heimsstyrjöldina og kalda stríðið, einkum á sviði fjarskipta.

Hnattvæðing hefur bæði kosti og galla. Hún getur hraðað þróun, aukið vitund um alþjóðleg málefni, eflt getu fólks og samfélaga til áhrifa og skapað tækifæri til aukinnar hagsældar (Abedian 2002). Reynslan sýnir þó að hún getur einnig veikt stöðu ríkja. Gagnrýnendur hafa meðal annars áhyggjur af vaxandi áhrifum gríðarstórra alþjóðlegra fjármála- og iðnfyrirtækja sem njóta mests ávinnings af fríverslun og óheftum mörkuðum. Þeir óttast að fyrirtækin geti beitt auðlegð sinni og öðrum úrræðum til að fá stjórnvöld til að þjóna hagsmunum þeirra fremur en heimamanna (Bakan 2004). Ríkin neðst í töflunni hér að framan eru einmitt dæmi um staði þar sem stórfyrirtæki og fáeinir áhrifamiklir stjórnmálamenn njóta stærsts hluta ávinningsins af nýtingu jarðefna.

Aðrir gagnrýnendur beina sjónum að skaðlegum áhrifum hnattvæðingar á umhverfi og staðbundin hagkerfi. Hröð iðnvæðing er oft mikilvægur þáttur hennar en getur valdið víðtæku efnahagslegu tjóni þegar fullnægjandi regluverk skortir (Speth 2003). Í ríkjum þar sem störf eru af skornum skammti skortir jafnframt oft stofnanir sem vernda launafólk. Sumir telja því að hnattvæðing veikli verkalýðshreyfingar (Boswell og Stevis 1997). Gagnrýnendur óttast einnig að auðug ríki geti þvingað efnahagslega veikari ríki til að opna markaði sína en verndað um leið eigin framleiðslu gegn samkeppni (Wallerstein 1974). Þetta á sérstaklega við um landbúnaðarafurðir, sem eru gjarnan meðal helstu útflutningsvara fátækra ríkja og þróunarlanda (Koroma 2007). Í grein fyrir Sameinuðu þjóðirnar frá 2007 fjallar Koroma um þann vanda sem „minnst þróuðu ríkin“ (LDC-ríkin) glíma við þegar þau leitast við að taka þátt í hnattvæðingu. Innviðir þeirra eru yfirleitt ekki nógu sveigjanlegir til að framleiðsla og viðskipti geti lagað sig hratt að breyttum aðstæðum. Ríkin eru því berskjölduð fyrir margvíslegu álagi, allt frá óhagstæðu veðri til verðsveiflna á alþjóðamörkuðum. Mikil samkeppni og hraðar breytingar á hnattvæddum markaði geta þannig torveldað framfarir í LDC-ríkjunum í stað þess að skapa þeim fleiri tækifæri (Koroma 2007).

Vaxandi útvistun starfa í framleiðslu og þjónustu til þróunarlanda hefur aukið atvinnuleysi í sumum þróuðum ríkjum. Stuðningur við hnattvæðingu dvínar í ríkjum sem hvorki skapa ný störf í stað þeirra sem eru flutt úr landi né endurmennta vinnuafl sitt til að takast á við ný verkefni.