16.2 Hungursneyð, loftslagsbreytingar og fólksflutningar
16.2 Hungursneyð, loftslagsbreytingar og fólksflutningar
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum munt þú geta:
Hækkandi sjávarborð, ofsafengnir fellibyljir og jarðskjálftahræringar kunna að minna á heimsendaatriði úr vísindaskáldskaparmyndum. Hnattrænar loftslagsbreytingar, óhagstætt veðurfar og náttúruhamfarir áttu þó raunverulegan og veigamikinn þátt í að móta mannkynssöguna á fjórtándu öld. Umhverfisaðstæður hafa ætíð haft djúpstæð áhrif á framboð auðlinda og þróun byggðar, viðskipta og fólksflutninga um allan heim.
Þverfaglegt samstarf sagnfræðinga og fornloftslagsvísindamanna hefur skilað mikilvægum upplýsingum um umhverfisbreytingar í samfélögum fyrri tíma. Jafnvel smávægilegar breytingar á loftslagi og hitastigi hafa valdið víðtækum lýðfræðilegum og vistfræðilegum umbreytingum. Þær varpa ljósi á hvernig náttúruöfl og athafnir manna fléttuðust saman í fortíðinni. Með því að skilja þessi tengsl geta sagnfræðingar rakið skammtíma- og langtímaorsakir og afleiðingar farsótta, hungursneyða og umhverfisatburða á borð við þá sem einkenndu stóran hluta fjórtándu aldar. Vitneskja um hvernig samfélög fyrri tíma aðlöguðust umhverfisáskorunum veitir einnig mikilvægt samhengi fyrir umræður samtímans um áhrif loftslagsbreytinga og um það hvernig umhverfið mótar búsetu og þróun þjóða um allan heim.
Áhrif loftslagsbreytinga á fjórtándu öld
Ef til vill er stærsta hindrunin við að skilja áhrif loftslagsbreytinga á fortíðina fólgin í takmörkunum hefðbundinna sagnfræðilegra heimilda. Textar og aðrar ritaðar heimildir veita oft litlar upplýsingar um sveiflur í umhverfinu á fyrri öldum. Til að yfirstíga þessar hindranir beinist söguleg loftslagsfræði að því að endurgera og greina loftslag fortíðarinnar og bera það saman við aðstæður nútímans. Þannig geta fræðimenn víkkað hinn hefðbundna heimildagrunn sagnfræðirannsókna. Sagnfræðingar rannsaka tilvísanir til uppskerumagns og veðursveiflna í veðurdagbókum og skattaskrám ásamt vísindagögnum úr árhringjum trjáa og lífrænu efni sem varðveist hefur undir íshellum á ólíkum stöðum í heiminum. Slík gögn veita upplýsingar um hitasveiflur og úrkomumynstur fyrri tíma (mynd 16.9).
Rannsóknir á sögulegum vísbendingum sem leynast í náttúrunni hafa gert fræðimönnum kleift að greina hvernig umhverfisaðstæður, fólksflutningar og byggðamynstur hafa í sameiningu mótað mannkynssöguna. Á fjórtándu öldinni hörmulegu hratt röð óvenjulegra loftslagsbreytinga af stað keðjuverkun. Fólk keppti um auðlindir og reyndi í örvæntingu að draga úr tjóninu og eymdinni sem einkenndu fyrstu áratugi aldarinnar.
Í upphafi fjórtándu aldar höfðu smávægilegar breytingar á hnattrænum meðalhita og úrkomu djúpstæð áhrif á loftslag norðurhvelsins og hrundu af stað skæðum hungursneyðum og farsóttum um alla Afró-Evrasíu. Atburðirnir ollu miklum þjáningum, röskuðu viðskiptum og áttu þátt í hnignun áður voldugra ríkja, jafnvel Yuan-ættarinnar sem virtist ósigrandi. Þótt fólk þess tíma skildi ekki þessar óvenjulegu umhverfisbreytingar höfðu þær engu minni áhrif á líf þess. Margir lifðu á sjálfsþurftarbúskap og jafnvel smávægileg breyting á árstíðabundnu veðurfari gat eyðilagt uppskeru og valdið útbreiddri vannæringu og hungri. Lélegt mataræði veikir ónæmiskerfi manna. Ásamt bágum hreinlætisaðstæðum og þröngbýli í miðaldabæjum gerði það án efa mun fleiri berskjaldaða fyrir farsóttum. Þetta átti sérstaklega við þegar kýlapestin lagðist á stóran hluta Afró-Evrasíu um miðja öldina.
Til að setja stórfelldar veðurfarsbreytingar fjórtándu aldar í samhengi þurfum við að skilja tengsl þeirra við stærri loftslagsmynstur. Langtímasveiflur í veðurfari, þar sem tiltölulega hlý og köld tímabil skiptust á um hundruð ára, hafa lengi verið hluti af vistkerfi jarðar og sögu umhverfisins. Innan þessara lengri tímabila hægfara loftslagsbreytinga hafa einnig orðið ófyrirsjáanlegri skammtímasveiflur vegna skyndilegra breytinga á vindafari, hafstraumum og jarðskjálftavirkni. Slíkar óreglulegar loftslagssveiflur sneru öðru hverju venjulegum veðurmynstrum við með hörmulegum afleiðingum.
Á fjórtándu öld olli litla ísöldin, tímabil óvenjukalds veðurfars sem hafði áhrif á stærstan hluta norðurhvelsins (mynd 16.10), sérstaklega miklum breytingum á venjulegri úrkomu og almennri lækkun meðalhita ársins. Á undan henni kom hlýskeið miðalda, tímabil mildara loftslags um allan heim frá tíundu öld fram á þá þrettándu. Kuldatíðin og, sums staðar, þurrkar drógu stórlega úr tiltækum auðlindum og matarbirgðum. Matarskortur, sem vaxandi mannfjöldi og minnkandi framleiðni landbúnaðar gerðu enn verri, olli miklum erfiðleikum og fjárhagslegu tjóni þegar hungursneyðir urðu algengar og samkeppni um auðlindir harðnaði.
Þótt enn hafi ekki náðst samstaða um orsakir litlu ísaldarinnar kunna þær meðal annars að hafa verið breytingar á hringrás hafsins og braut jarðar og nokkur gríðarleg eldgos í hitabeltinu undir lok þrettándu aldar. Eldgosin sendu súlfatagnaský út í lofthjúpinn sem endurköstuðu sólarorku út í geim. Umhverfisbreytingarnar leiddu að lokum til framrásar fjallajökla og lækkunar hnattræns meðalhita um 0,6 °C; á sumum svæðum lækkaði meðalhiti ársins um allt að tvær gráður. Lækkunin kann að virðast óveruleg en án nútímatækni í landbúnaði og áveitum leiddi hún til hörmulegs uppskerubrests og víðtækrar hungursneyðar víða á norðurhveli jarðar á fyrstu áratugum fjórtándu aldar. Vöxtur jökla hafði auk þess áhrif víða um heim. Eftir því sem meira vatn varð að ís gat minna af því gufað upp og orðið að regni. Af þeim sökum urðu jafnvel svæði fjarri fjallajöklum fyrir langvarandi þurrkum.
Þótt áhrif litlu ísaldarinnar væru hnattræn voru þau ekki alls staðar eins. Við Miðjarðarhafið og í Vestur-Afríku drógu óregluleg úrkoma og þurrkatímabil verulega úr uppskeru en í Kína og Norður-Evrópu voru kuldar og ísilagning vatna og áa sérstaklega áberandi. Annars staðar í Evrópu og Asíu hófust árið 1314 óvenjumiklar rigningar sem mörkuðu upphaf óeðlilega kaldra og votra vetra. Úrfellið olli lélegri uppskeru þegar fólk reyndi að rækta land sem þegar hafði verið gengið nærri. Utan Afró-Evrasíu benda gögn til þess að innri héruð Norður-Ameríku hafi einnig orðið fyrir búsifjum þegar rótgróin landbúnaðarkerfi brugðust í heitari og þurrari sumrum og kaldari vetrum. Það leiddi til mikillar fólksfækkunar í suðvesturhluta álfunnar.
Þótt litla ísöldin hafi verið sérstaklega skæð á 1300-árunum gætti áhrifa hennar í margar aldir. Auk tafarlausra áhrifa á uppskeru leiddu loftslagsbreytingar síðmiðalda til skógeyðingar til lengri tíma, einkum á norðurhvelinu, vegna þess að meira timbur var notað til upphitunar. Loftslagsbreytingin hafði ekki aðeins áhrif á hönnun bygginga og klæðaburð, sem hvort tveggja lagaðist að lægra hitastigi, heldur flýtti hún sums staðar að lokum fyrir því að kol voru tekin upp sem eldsneyti og að menn urðu háðir jarðefnaeldsneyti.
Tímabilið sem nefnt er hungursneyðin mikla 1315–1317 var bein afleiðing litlu ísaldarinnar á stórum hluta Evrópu norðan Alpafjalla, um 400.000 fermílna svæði. Þessi víðtæki og langvarandi matarskortur olli einni mestu fólksfækkun í skráðri sögu Evrópu. Nánast ómögulegt er að vita hve margir létust, en líklegt er að allt að 10 prósent af rúmlega þrjátíu milljónum íbúa Norður-Evrópu hafi farist. Þótt uppskera tæki að aukast á ný árið 1317 liðu nokkur ár áður en hún náði aftur sama magni og fyrir hungursneyðina. Auk gífurlegs manntjóns og þjáninga leiddi langvarandi matarskortur til víðtæks pólitísks og efnahagslegs óstöðugleika. Verð á nauðsynlegum undirstöðumatvælum á borð við korn rauk upp og samkeppni um auðlindir olli samfélagslegri spennu, átökum og aukinni glæpatíðni. Hungursneyðin mikla varð að lokum til þess að margir efuðust um getu embættismanna kirkjunnar og konunga til að bregðast við kreppum og hörmungum. Það hafði langvarandi áhrif á traust almennings á þessum stofnunum (mynd 16.11).
Flestir áttu fárra raunhæfra kosta völ til að bæta úr eyðileggingu eftir áralangt óveður og hungursneyð. Margir gátu því vart gert annað en að flytjast búferlum í leit að betri aðstæðum. Sameiginlegur ótti og samfélagsleg spenna tímabilsins leiddu stundum til þess að tilteknir hópar voru gerðir að blórabögglum. Meintar nornir voru meðal annars ofsóttar á þeirri forsendu að þær gætu stjórnað veðrinu og valdið öðrum skaða. Sagnfræðingar hafa rakið tengsl milli köldustu skeiða litlu ísaldarinnar og fjölgunar nornaveiða. Þótt slíkar ofsóknir hafi engan veginn átt sér stað alls staðar sýna þær hve örvæntingarfullir margir hljóta að hafa verið andspænis linnulausum hörmungum.
Ferðalög og samfélag manna
Í aldanna rás hafa efnahagsleg tækifæri og aðgangur að nýjum og fjölbreyttum auðlindum hvatt kaupmenn til ferðalaga. Í samfélögum fyrri tíma átti þetta einkum við um verslunarleiðir Norður-Afríku og silkivegina, hið öfluga viðskiptanet sem laðaði að sér kaupmenn alls staðar að úr Afró-Evrasíu (mynd 16.12).
Ferðalög voru einnig mikilvægur þáttur trúariðkunar í pílagrímshefðum. Múslimar vildu fara í hajj, pílagrímsferð til Mekka og Medínu, helgistaða trúar þeirra í Sádi-Arabíu nútímans, og samkvæmt einni af stoðum íslams var þeim skylt að gera það. Margir kristnir trúmenn vildu ferðast til helgra staða þar sem varðveittar voru leifar dýrlinga sem taldar voru gæddar sérstökum mætti. Þeir vildu einnig fara til hinnar helgu borgar Jerúsalem, þar sem talið var að krossfesting og upprisa Jesú hefðu átt sér stað og kristna kirkjan átti rætur sínar á svæðinu umhverfis borgina. Í Jerúsalem var jafnframt hið allra helgasta í gyðingdómi, helgasti staðurinn þar sem musteri Salómons hafði staðið þar til Rómverjar lögðu það í rúst.
Utan þess sem viðskipti og trú kröfðust voru ferðalög aðeins á færi fámenns hóps sem hafði ráð á þeim tíma og kostnaði sem til þurfti. Ferðafrásagnir og dagbækur þeirra fáu sem gátu lagt upp í langferðir eru uppspretta stórs hluta þekkingar okkar á ferðalögum fyrir nútíma. Ferðasögur Ibn Battuta, marokkósks fræðimanns sem ferðaðist um stóran hluta hins íslamska heims í Asíu og Afríku á fjórtándu öld, veita sérstaklega mikla innsýn í þær aðstæður og áskoranir sem ferðalangar stóðu frammi fyrir.
Versnandi umhverfisaðstæður neyddu jafnframt marga sem annars hefðu sjaldan farið út fyrir nánasta umhverfi sitt til að flytjast búferlum í leit að nauðsynlegum lífsbjörgum. Þeir skildu allt kunnuglegt eftir í von um stöðugra og gestrisnara umhverfi en stóðu frammi fyrir margvíslegum hættum, svo sem staðbundnum deilum, óhagstæðu veðri, veikindum og stigamennsku. Erfitt var að skipuleggja ferðir milli hinna mörgu pólitísku heilda fjórtándu aldar. Án öryggisins sem rótgróin tengslanet eða verndarar veittu gat verið sérlega áhættusamt að fara yfir landamæri, einkum vegna ræningja og skorts á öruggum áningarstöðum. Ferðalög voru auk þess mjög dýr á tímum þegar fólk átti í erfiðleikum með að afla sér brýnustu nauðsynja. Hestar, vagnar, úlfaldar og sjóskip voru flestum ofviða fjárhagslega og því varð ganga algengasti ferðamátinn meðal þeirra sem leituðu nýrra tækifæra og auðlinda. Farandfólkið var oft þegar vannært, veikburða og berskjaldað fyrir tækifærissýkingum og ferðin varð enn erfiðari þegar það þurfti að ganga átta til tíu klukkustundir á dag um slæma vegi og stundum í vondu veðri.
Þótt sumt fólk ferðaðist fram og aftur yfir landamæri gerðu erfiðleikar og kostnaður ferðalaga á fjórtándu öld slíkar ferðir fátíðar. Margir neyddust til að yfirgefa heimili sín í þeirri vissu að þeir sneru líklega aldrei aftur. Á tímum þurrka og matarskorts stóð þetta fólk á flótta undan loftslagsbreytingum frammi fyrir ótryggum aðstæðum og óvissri framtíð. Það gat orðið að „ókunnugum í ókunnu landi“, útlendingum sem sérstakir siðir og menningarvenjur — þar á meðal trúarhefðir, klæðaburður og tungumál — mörkuðu sem „hina“ og gerðu að skotspæni.
Reynsla þeirra sem stunduðu viðskipti og fluttu munaðarvörur langar leiðir til sölu á fjarlægum mörkuðum gat hins vegar verið mjög ólík. Þótt kaupmenn væru einnig oft álitnir „hinir“ stuðluðu vörur þeirra og þörf fyrir þjónustu á leiðinni, svo sem mat og karavanserai-gistihús við verslunarleiðir, beint að velmegun samfélaganna sem þeir fóru um. Því nutu þeir annarrar stöðu en margir aðrir ferðalangar.
Hvort sem um var að ræða pílagríma, flóttafólk, kaupmenn eða hermenn sem ferðuðust langar leiðir í samfélögum fyrri tíma bar fólk á ferð með sér bæði vörur og hefðir heimahaganna. Á fjórtándu öld stuðluðu auknar langferðir stærri og fjölbreyttari hópa um Afró-Evrasíu að því að ný tækni og hefðir bárust yfir landfræðileg og menningarleg mörk. Örvænting sumra ferðalanganna skapaði þó spennu. Með fólkinu barst jafnframt vaxandi ógn í formi smitsjúkdóma sem höfðu brátt hörmuleg áhrif á samfélög, jafnvel umfram þurrkana og hungursneyðina sem höfðu hrakið marga frá heimilum sínum.