7.5 Héruð Rómar

Rómaveldi var skipt í stjórnsýslueiningar sem nefndust héruð og fjöldi þeirra virðist ætíð hafa verið breytilegur eftir því sem Rómverjar misstu landsvæði eða lögðu ný undir sig. Héraði var stjórnað af embættismanni sem öldungaráðið eða keisarinn sjálfur valdi. Embættistími landstjóra í héraði öldungaráðsins var eitt ár en embættistími landstjóra í keisarahéraði var ótímabundinn. Landstjórar héraða höfðu imperium, það er lögsögu yfir landsvæði eða herdeild. Þeir höfðu einnig tiltölulega mikið sjálfstæði við stjórn héraðs síns og höfðu starfslið staðgengla og annarra embættismanna til að annast stjórnsýslustörf.

Eftir innrás Júlíusar Caesars í Britanníu árið 55 BCE komst héraðið í sífellt meiri snertingu við rómverska menningu, þótt rómverski herinn hefði þar enga fasta viðveru. Árið 43 CE réðst Claudius keisari því inn í Britanníu og innlimaði suðurhluta eyjarinnar í heimsveldið. Ólíkt því sem gerðist í Gallíu var landmælingakerfinu og vegagerðinni í Britanníu ætlað að koma heimamönnum undir beina stjórn. Hervæðing héraðsins endurspeglaði hvernig rómverskri menningu var þröngvað upp á íbúana. Auk vega reisti rómverski herinn virki og herbúðir, þar á meðal hið mikla varnarvirki sem nefnist Hadríanusarmúrinn og var reist til að marka landamæri snemma á annarri öld (Mynd 7.18). Samfélög heimamanna gátu engu að síður dafnað í smábæjum, þar sem landbúnaðarframleiðsla jókst og takmörkuð útgáfa rómverskrar menningar var tekin upp. Í bænum Silchester var til dæmis forum, hugsanlega frumkristin kirkja og hringleikahús þar sem skylmingaþrælar kunna að hafa háð bardaga.

Í austurhluta heimsveldisins voru tengsl heimamanna við Róm sömuleiðis flókin. Jafnvel áður en Grikkland var lagt undir Róm á annarri öld BCE höfðu landið og klassísk fortíð þess heillað Rómverja. Hellenismi — mikil virðing fyrir grískum menningarstofnunum á sviði heimspeki, trúarbragða og menntunar — mótaði viðhorf Rómverja til svæðisins. Grísk menning vakti bæði lotningu Rómverja og áhyggjur þeirra af bókmenntum, tungumáli og jafnvel tísku. Sumum þótti latína til dæmis eiga í valdabaráttu við grísku eftir að gríska varð vinsæl meðal rómversku yfirstéttarinnar og menntamanna. Jafnvel rómversku tógunni var stillt upp sem andstæðu við grísku pallium-skikkjuna til að draga fram rómverska sjálfsmynd. Keisarar á borð við Ágústus og Hadríanus lofuðu hið klassíska Grikkland og reyndu að varðveita fyrri dýrð þess. Með stuðningi við minnisvarðagerð á svæðinu þröngvuðu þeir rómverskum hugmyndum um gríska menningu upp á heimamenn, en grískt yfirstéttarfólk sóttist eftir velþóknun keisarans og styrkjum til borga sinna.

Norður-Afríka átti einnig langa sögu samskipta við Róm. Eftir röð átaka við Karþagómenn höfðu Rómverjar náð yfirráðum yfir strandhéruðunum eigi síðar en á annarri öld BCE. Að landvinningunum loknum gekk byggð heimamanna í vestri í gegnum tímabil mikillar borgaruppbyggingar þegar Rómverjar reyndu að koma þar á fót landamærasvæði. Í austri hafði Egyptaland, líkt og Grikkland, djúpstæð áhrif á Rómverja. Auk þess sem egypskir trúarsiðir urðu vinsælir náðu egypsk list og byggingarlist fótfestu og myndefni á borð við krókódíla og flóðhesta birtist í listskreytingum á heimilum auðugra Rómverja. Egypskur siður að smyrja lík kann einnig að hafa öðlast nokkurt vægi meðal Rómverja á fyrstu öld CE. Vaxmálverkin sem prýddu líkkistur endurspegla enn fremur fjölþætta þjóðernislega sjálfsmynd íbúa rómverska Egyptalands. Þessi liststíll, þar sem litarefnum var blandað saman við vax og málað á tré, átti uppruna sinn í Egyptalandi til forna. Fólkið á myndunum klæðist þó rómverskum búningi og ber grísk og egypsk nöfn (Mynd 7.19).

Rómaveldi gætti bæði menningarlegra og landfræðilegra landamæra sinna. Auk þess að halda uppi vörnum á landamærunum með her ræddu Rómverjar sífellt um ríkisborgararétt, eða civitas, og hvort veita ætti ólíkum hópum réttindin sem honum fylgdu. Til að öðlast civitas við fæðingu þurfti einstaklingur að vera barn tveggja borgara. Ríkisborgararéttur veitti meðal annars kosningarétt, rétt til herþjónustu, rétt til að bjóða sig fram til opinberra embætta og tiltekin réttindi varðandi hjúskap og eignir. Ekki var alltaf ljóst að hve miklu leyti þeir sem ekki voru Rómverjar voru útilokaðir frá þessum réttindum. Útlendingum var sjálfum skipt í ólíka hópa, þar á meðal frjálsa héraðsbúa, eða peregrini, sem voru ekki rómverskir borgarar, nýliða í hernum og fólk sem bjó handan landamæra Rómaveldis. Staða útlendings var þó ekki óbreytanleg; einstaklingur gat færst úr einum hópi í annan og skilgreiningarnar breyttust stöðugt.

Einstaklingur gat einnig glatað réttindum ríkisborgararéttar. Útlegð og brottvísun voru algengar refsingar fyrir afbrotamenn. Í röð verka harmaði Óvíd, skáld á valdatíma Ágústusar, eigin útlegð til borgar við Svartahaf. Ástæður útlegðar hans eru óljósar en hann virðist hafa reitt keisarann til reiði og vísað til „ljóðs og mistaka“ (carmen et error) sem ástæðna útlegðarinnar. Fólk gat einnig farið sjálfviljugt í útlegð til að komast hjá frekari refsingu frá Róm, einkum dauðarefsingu. Með tímanum urðu til mismunandi stig útlegðar þar sem einstaklingur gat misst eignir sínar eða jafnvel fengið að snúa aftur til Rómar. Að lokum var hægt að vísa heilum hópum fólks úr Rómaborg, þar á meðal Gyðingum og fylgjendum Ísisar árið 19 CE, svo og stjörnuspekingum, heimspekingum og leikurum á valdatíma keisaranna Nerós og Dómitíanusar.

Nokkur stríð voru háð milli Rómar og Gyðinga á fyrstu tveimur öldunum CE. Uppreisnir gegn skattheimtu og rán Rómverja á öðru musterinu í Jerúsalem leiddu til stríðs árið 66 CE. Rómverskar hersveitir settust um Jerúsalem og árið 70 var musterið eyðilagt í átökunum. Eftir stríðið var Títusarboginn reistur í Róm árið 81 til heiðurs Vespasíanusi keisara og Títusi syni hans fyrir að hafa stýrt rómversku hersveitunum (Mynd 7.21). Títusarboginn og Kólosseum (hið síðarnefnda var reist árið 79) voru fjármögnuð með ránsfeng frá Jerúsalem og musterinu. Eyðilegging musterisins olli grundvallarbreytingu á gyðingdómi; musterið hafði verið táknræn miðstöð Gyðinga og eyðilegging þess varð til þess að þeir skiptust í ólík samfélög sem áttu sér miðstöðvar í samkunduhúsum víða um Miðjarðarhaf.

Viðhorf Rómverja til Gyðinga voru flókin og mótsagnakennd. Sagnfræðingurinn Tacitus segir til dæmis frá því þegar Títus hertók Jerúsalem og bældi niður uppreisn Gyðinga í Sögum sínum. Hann byrjar á yfirliti um siði og sögu Gyðinga: „Til að tryggja yfirráð sín yfir þjóðinni til framtíðar innleiddi Móse nýstárlega helgisiði sem voru gjörólíkir siðum annarra manna. Hjá þeim er allt sem við teljum heilagt vanheilagt og öfugt leyfa þeir það sem okkur er forboðið.“ Tacitus fjallar síðan um föstur Gyðinga, helgihald hvíldardagsins og bindindi frá svínakjöti, allt með fjandsamlegu orðfæri sem rómverskir lesendur hans hefðu kannast við. Hann segir einnig að Gyðingar hafi komið annaðhvort frá Idafjalli á Krít eða frá Egyptalandi, en það var útbreidd skoðun meðal Rómverja.

Opinber afstaða Rómverja til Gyðinga var ekki alltaf fjandsamleg og mat Gyðinga á meðferð Rómverja var einnig breytilegt eftir stjórnmála- og menningarlegum aðstæðum. Fílon, sendiherra Gyðinga frá Alexandríu sem var sendur til Rómar eftir óeirðirnar árið 38 CE, segir frá því í Sendiför til Gajusar að hann hafi útskýrt fyrir Kalígúlu keisara hvernig fyrri keisarar og embættismenn veittu þjóð hans sérstök réttindi: „[Ágústus] vissi að Gyðingar áttu hús og bjuggu í stóru hverfi Rómar handan Tíberfljóts. Flestir þeirra voru fyrrverandi rómverskir þrælar; þeir höfðu verið fluttir til Ítalíu sem stríðsfangar en eigendur þeirra frelsað þá án þess að neyða þá til að breyta neinum siðum forfeðra sinna.“