11.2 Hrun Ottómanveldisins og aðdragandi stríðsins

11.2 Hrun Ottómanveldisins og aðdragandi stríðsins

Markmið

Við lok þessa hluta átt þú að geta:

• Greint orsakir hruns Ottómanveldisins
• Greint uppgang þjóðernishyggju meðal þjóðernislegra minnihlutahópa í Austurríki-Ungverjalandi og Ottómanveldinu
• Útskýrt hvernig morðið á Franz Ferdinand hleypti fyrri heimsstyrjöldinni af stað
• Lýst fyrstu mánuðum fyrri heimsstyrjaldarinnar

Otto von Bismarck, fyrrverandi kanslari Þýskalands, á að hafa sagt að næsta stórvandamál Evrópu, og líklega næsta stórstyrjöld, myndi spretta af „einhverju bölvuðu glapræði á Balkanskaga“. Spáin reyndist ótrúlega nákvæm. Atburðir ársins 1914 gerðust ekki í tómarúmi heldur voru afleiðing margra ára vaxandi spennu á óstöðugu svæði í Evrópu, samhliða stjórnarerindisbrögðum stórvelda álfunnar. En jafnvel þegar aðdragandi stríðsins tók að skýrast bjuggust fæstir í raun við því að stríð brytist út.

„Veiki maður Evrópu“

Frá nítjándu öld tók máttur Ottómanveldisins hins vegar að dvína þegar það varð síður fært um að bregðast við áskorunum þjóðernishyggjunnar. Á þriðja áratug nítjándu aldar hófu þjóðernissinnaðir leiðtogar í Grikklandi baráttu í borgarastyrjöld Grikkja og árið 1830 öðlaðist Grikkland sjálfstæði frá Ottómanveldinu. Fleiri ríki brutust undan heimsveldinu á áttunda áratug nítjándu aldar, þar á meðal Serbía, Rúmenía og Búlgaría. Undir lok aldarinnar var farið að spá falli ríkisins, sem nú var kallað „veiki maður Evrópu“; aðeins var óvíst hvenær það gerðist. Ottómanveldið var ekki lengur nógu öflugt til að halda ytri héruðum sínum og óstöðugleiki þar jókst sífellt. Önnur stórveldi Evrópu fylgdust áhyggjufull með þegar Ottómanveldið veiktist og önnur ríki fylltu valdatómið með því að hernema og stjórna svæðum án þess að innlima þau formlega um leið og áhrif Ottómana dvínuðu.

Kenningin um panslavneska þjóðernishyggju, sem fól í sér að sameina allar slavneskar þjóðir undir einni stjórn, var einnig áhrifamikil. Slavneskar þjóðir eiga sameiginlegan menningararf og skyld tungumál, þar á meðal búlgörsku, rússnesku, króatísku, serbnesku, slóvakísku, tékknesku og pólsku. Þær bjuggu víðs vegar um Balkanskaga og deildu að miklu leyti sömu andúð á heimsveldunum Austurríki-Ungverjalandi og Ottómanveldinu. Í upphafi tuttugustu aldar hafði Serbía orðið leiðandi málsvari panslavisma á Balkanskaga. Stefna hennar einkenndist af hatri á Austurríki-Ungverjalandi og andstöðu við afskipti þess af málefnum Balkanskaga. Rússland var einnig slavneskt ríki og sýndi mikinn áhuga á örlögum þjóðarfrænda sinna á Balkanskaga. Rússar töldu raunar land sitt sjálfkjörinn leiðtoga hvers kyns panslavnesks stjórnmálasambands sem kynni að myndast þar. Þeir litu jafnframt á Austurríki-Ungverjaland og Ottómanveldið sem keppinauta á svæðinu og vildu að hvorugt þeirra bætti við sig landsvæði. Rússland vonaðist til að áhrif á Balkanskaga veittu því beinan aðgang að Miðjarðarhafi. Fyrir 1914 var það þó ekki reiðubúið að hætta á stríð til að standa við þessa stefnu.

Serbía hélt áfram áformum sínum um aukin yfirráð á Balkanskaga og tók þátt í að stofna Balkanskagabandalagið með Grikklandi, Búlgaríu og Svartfjallalandi árið 1912. Bandalagið hratt fyrra Balkanskagastríðinu af stað í október 1912 með árás á Makedóníu, sem var enn undir stjórn Ottómana. Í maí 1913 vann Balkanskagabandalagið afgerandi sigur á Ottómanveldinu og neyddi það til að láta af hendi mestallt landsvæði sitt í Evrópu. Ágreiningur sigurvegaranna á Balkanskaga leiddi brátt til seinna Balkanskagastríðsins þegar Búlgaría réðst á Serbíu og Grikkland árið 1913. Búlgaría beið fljótt ósigur en afleiðingin varð sú að ríkið stofnaði til nánara bandalags við Miðveldin — Þýskaland, Austurríki-Ungverjaland og Ottómanveldið — þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út.

Balkanskagastríðin leiddu einnig til áframhaldandi nauðungarflutninga múslima af svæðinu. Eftir að Serbía öðlaðist sjálfstæði áratugum fyrr hafði kerfisbundið verið reynt að hrekja múslima á brott. Sú herferð breiddist út um Balkanskaga þegar kristnir menn réðust í auknum mæli á múslima og urðu þess valdandi að hundruð þúsunda fluttust til Ottómanveldisins. Þegar heimsveldið hörfaði frá Balkanskaga fluttu margir þessara múslima brott um leið, þótt umtalsverðir hópar múslima yrðu eftir og búi enn á Balkanskaga. Ottómanveldið þurfti því að takast á við mikla fólksfjölgun á sama tíma og staða þess í heiminum fór versnandi.

Neistinn sem kveikti í púðurtunnunni

Seint í júní fór lítill hópur bosnísk-serbneskra tilræðismanna — Serba sem bjuggu í Bosníu-Hersegóvínu — vopnaður af serbneska hernum yfir landamærin frá Serbíu til Bosníu-Hersegóvínu. Þeir tilheyrðu samtökum sem nefndust Svarta höndin. Markmið þeirra var að skilja Bosníu-Hersegóvínu frá Austurríki-Ungverjalandi og innlima hana í Serbíu til að mynda Stór-Serbíu, ríki sem næði yfir öll svæði sem skiptu Serba máli. Áætlun Svörtu handarinnar var að myrða Franz Ferdinand erkihertoga í Sarajevo. Hinn 28. júní köstuðu þeir sprengju að bílalest hans en hittu ekki erkihertogann. Síðdegis sama dag stóð einn þeirra, Gavrilo Princip, hins vegar skyndilega rétt hjá bifreið erkihertogans eftir að ökumaður hennar hafði beygt ranga leið. Princip, sem var þá nítján ára, dró upp byssu og skaut bæði Franz Ferdinand erkihertoga og Sophie eiginkonu hans. Bæði létust sama dag og Princip var handtekinn þegar í stað.

Næstu vikurnar fóru fram ýmsar rannsóknir og Austurríki-Ungverjaland tók að setja Serbíu harða úrslitakosti. Það krafðist þess að Serbía beygði sig undir vilja þess til að bæta fyrir að hafa skýlt hryðjuverkasamtökunum sem skipulögðu og frömdu morðið. Austurríki-Ungverjaland vildi í reynd afnema sjálfstæði Serbíu. Serbía vildi hins vegar ekki fara í stríð við Austurríki-Ungverjaland og hefði samþykkt margar tilslakanir en gat ekki fallist á að afsala sér sjálfstæði sínu. Þegar ástandið varð örvæntingarfyllra leitaði Serbía til bandamanns síns, Rússlands. Með því að höfða til sameiginlegs slavnesks arfs ríkjanna fengu serbneskir leiðtogar loforð um að Rússland kæmi þeim til aðstoðar ef Austurríki-Ungverjaland réðist á.

Fyrir Austurríki-Ungverjaland var hugsanlegt stríð við Rússland mun flóknara en stríð við Serbíu eina. Það leitaði því eftir stuðningsyfirlýsingu frá gamla bandamanni sínum, Þýskalandi. Þýskaland rétti Austurríki-Ungverjalandi þá „óútfyllta ávísun“: það krafðist engra upplýsinga um fyrirætlanir ríkisins en hét í reynd að styðja það hvað sem á dyndi. Þýskaland bjóst við að Austurríki-Ungverjaland léti fljótt til skarar skríða gegn Serbíu, en eftir því sem vikurnar liðu virtist „óútfyllta ávísunin“ í auknum mæli vera stuðningsyfirlýsing við fjandsamlega framgöngu Austurríkis-Ungverjalands.

Á næsta mánuði tók deila tveggja ríkja að teygja sig um alla álfuna. Ljóst varð að ef stríð brytist út myndi það draga inn í átökin fjölmörg ríki sem voru bundin gagnkvæmum samningsskuldbindingum. Margir óttuðust að slíkt stríð ætti sér fáa sigurvegara. Meðal þeirra sem mótmæltu mögulegu stríði af mestum krafti voru leiðtogar sósíalista í Evrópu. Þeir höfnuðu þegar fyrirfram rökum konungsvelda fyrir stríði, enda yrði það fjöldi iðnverkafólks sem þyrfti að berjast. Jafnvel eftir að stríðið hófst reyndu sósíalistar á borð við Keir Hardie, einn af stofnendum Verkamannaflokksins í Bretlandi, enn að skipuleggja verkföll gegn því.

Þegar stríðið nálgaðist hafði franski sósíalistaleiðtoginn Jean Jaurès sívaxandi áhyggjur af áhrifum þess á Frakka. Hann hafði árum saman talað fyrir friðarhyggju og barist gegn frönsku herskyldulögunum frá 1913 sem kváðu á um þriggja ára herþjónustu. Árið 1914 hélt hann áfram að berjast gegn mögulegu allsherjarstríði í Evrópu. Hann hélt því fram að verkafólk hvergi myndi hagnast á stríði yfirstéttanna og reyndi jafnvel að vinna með þýskum sósíalistum gegn stríðinu; í júlí 1914 sótti hann þing Alþjóðasambands sósíalista í Brussel. Hinn 31. júlí skaut Raoul Villain, ungur maður sem aðhylltist franska þjóðernishyggju, Jaurès til bana í París þar sem hann snæddi eftir heimkomuna frá Brussel. Viðbrögðin við dauða hans hótuðu að raska enn frekar viðkvæmri stöðu Frakklands á meðan önnur ríki voru þegar farin að kalla út herlið sitt.

Fyrir sósíalista um alla Evrópu varð stríðið úrslitastund. Sameiginleg hugsjón þeirra um alþjóðlegan sósíalisma rakst á þjóðerniskennd þeirra og föðurlandsást. Þegar stríðið braust út studdu þeir það og samþykktu fjárveitingar til þess. Rússneskir sósíalistar voru síður líklegir til að styðja stríðsreksturinn, en síðar gegndu þeir hlutverki í stríðinu þegar rússneska konungsveldið hrundi. Á Ítalíu stuðlaði klofningur innan raða sósíalista að uppgangi Benito Mussolinis. Ólíkt öðrum ítölskum sósíalistum studdi Mussolini þátttöku Ítalíu í stríðinu vegna þess að hann taldi það geta orðið neistinn að sósíalískri byltingu. Fyrir vikið var honum vísað úr flokknum. Stuðningur Mussolinis við stríðið höfðaði til ítalskra þjóðernissinna sem síðar mynduðu kjarna fasistahreyfingarinnar eftir stríð.

Með stuðning „óútfylltu ávísunar“ Þýskalands að baki lýsti Austurríki-Ungverjaland yfir stríði á hendur Serbíu 28. júlí 1914 eftir að Serbía varð ekki við kröfum austurríska úrslitakostsins. Rússland fyrirskipaði herkvaðningu 30. júlí. Þýskaland dróst nú inn í átökin hvort sem það vildi eða ekki, lýsti yfir stríði á hendur Rússlandi 1. ágúst og fyrirskipaði almenna herkvaðningu. Frakkland fyrirskipaði þá einnig almenna herkvaðningu, að hluta vegna samningsskuldbindinga við Rússland en einnig af ótta við hvað fullbúið þýskt herlið kynni að gera því, með minninguna um stríð Frakka og Prússa í huga. Óttinn reyndist á rökum reistur.

Hernaðaráætlunarmenn Þýskalands höfðu árum saman búið sig undir stríð án þess að nokkur raunveruleg átök brytust út. Schlieffen-áætluninni um skammvinnt stríð á tveimur vígstöðvum hafði sífellt verið breytt frá því hún var fyrst mótuð, en árið 1914 byggðist grunnforsenda hennar enn á þeirri trú að Rússland yrði lengi að kalla út her sinn og gæti ekki sent hersveitir á vettvang fyrr en mörgum vikum eftir stríðsyfirlýsingu. Þar sem Þýskaland var tilbúið til tafarlausrar herkvaðningar myndi það nota þessar vikur til að ráðast á Frakkland og hertaka París, knýja Frakkland til uppgjafar eins og árið 1871 og snúa síðan hernum gegn Rússlandi.

Væntingar um skammvinnt stríð voru ekki bundnar við Þýskaland. Önnur ríki töldu einnig árið 1914 að jafnvel þótt stríð brytist út það sumar yrðu hermennirnir komnir heim fyrir jól. Sumir litu jafnvel á stríð sem útrás fyrir alla spennuna í Evrópu og töldu það kærkomið. Margir ungir menn, sem höfðu aldrei upplifað stríð, fylgdust spenntir með fréttum af deilum stjórnarerindreka og fyrstu útköllum herliðs.

Stríðsáætlun Þýskalands gegn Frakklandi gerði ráð fyrir að herinn færi vestur og sveigði síðan suður í átt að París. Til þess þyrftu þýsku herirnir að fara yfir Belgíu. Hinn 2. ágúst 1914 komu þeir að landamærunum og báðu um leyfi til að fara um landið til Frakklands. Belgía var lítið ríki með lítinn her og gat ekki varist framrás Þjóðverja með árangri. Þýskir herforingjar og hermenn töldu því að Belgar myndu fljótt hleypa þeim í gegn. Konungur Belgíu neitaði hins vegar. Árið 1839 höfðu Þýska sambandið, forveri Þýskalands, og önnur Evrópuríki undirritað samning sem tryggði sjálfstæði Belgíu. Konungurinn taldi að innganga Þjóðverja myndi grafa undan sjálfstæðinu og gat ekki leyft hana. Hann fyrirskipaði belgíska hernum að sprengja brýr til að torvelda för Þjóðverja.

Þýsku herirnir réðust engu að síður inn en hæg framrás þeirra og þvermóðska Belga ollu þeim gífurlegum vonbrigðum. Á leið sinni hefndu þeir sín á belgískum óbreyttum borgurum. Vikum saman sátu þeir um virkisborgina Liège og eyðilögðu virkin tólf sem umkringdu hana. Í sumum borgum söfnuðu þýskar hersveitir karlmönnum saman og tóku þá af lífi vegna þess að þær töldu óbreytta borgara hafa skotið á sig. Að lokum voru hundruð óbreyttra borgara drepin, þar á meðal konur og börn. Þýski herinn olli víðtækri eyðileggingu og brenndi meira en eitt þúsund byggingar, þar á meðal bókasafnið í Leuven.

Þessar vikur mótuðu fremur en nokkurt annað tímabil sýn heimsins á stríðið og Þýskaland. „Nauðgun Belgíu“ dró upp mynd af Þýskalandi sem árásarríki sem beitti ómannúðlegum aðferðum í stríði. Atburðirnir knúðu áróðursvélar bandamanna, ríkjanna sem sameinuðust gegn Þýskalandi og Austurríki-Ungverjalandi og voru í upphafi Rússland, Frakkland og Bretland.

Bretland fylgdist gaumgæfilega með atburðum og fréttum í byrjun ágúst. Edward Gray utanríkisráðherra flutti ræðu 3. ágúst þar sem hann lýsti því hvað væri í húfi ef ekki yrði brugðist við ógninni sem vofði yfir Belgíu. Þýskaland og Frakkland hófu stríð hvort gegn öðru 3. ágúst og 4. ágúst lýsti Bretland yfir stríði á hendur Þýskalandi. Breski leiðangursherinn, tæplega fjórðungur milljónar hermanna, kom til Frakklands og studdi franskar hersveitir sem reyndu að standast þýsku stríðsvélina.

Heimurinn í stríði

Sumar þýskar hersveitir komust aldrei út úr Belgíu og þar var barist af hörku út stríðið. Aðrar sveitir sóttu suður og héldu áfram um Norður-Frakkland. Franskar hersveitir brugðust skjótt við til að stöðva þær. Orrustan við Marne í september 1914 leiddi til víglína þar sem pattstaða ríkti árum saman eftir að báðir aðilar grófu skotgrafakerfi til að berjast úr. Þýskir herir stefndu á París þegar Frökkum tókst að nýta sér bil milli tveggja herdeilda. Þá hófst röð hliðaraðgerða þar sem Frakkar og Þjóðverjar kepptust um að ná til sjávar. Fleiri franskar hersveitir voru kallaðar út og um tíma tóku franskir varaliðar jafnvel leigubíla Parísar traustataki til að komast á vígstöðvarnar. Orrustan við Marne stóð í viku áður en framrás Þjóðverja var stöðvuð. Barist var svo nærri París að óbreyttir borgarar heyrðu bardagahljóðin. Vegna fréttabanns ritskoðara stjórnvalda gengu þrálátar sögusagnir um ógnina við París. Um það bil 800.000 manns yfirgáfu borgina vegna yfirvofandi innrásar Þjóðverja.

Í austri þurfti Þýskaland að berjast við Rússa mun fyrr en búist hafði verið við. Vegna stærðar Rússlands voru möguleikar hersins miklir, en veruleikinn var annar: hermennirnir voru illa búnir og illa þjálfaðir. Í orrustunni við Tannenberg komu til dæmis upp samskiptavandamál innan rússnesku herstjórnarinnar og hersveitirnar skorti vistir; fáar járnbrautir landsins önnuðu ekki þörfum þeirra. Þjóðverjar gersigruðu þær. Þeir tóku meira en 90.000 fanga og 50.000 Rússar til viðbótar féllu eða særðust á þeirri viku sem barist var. Mannfall Þjóðverja var til samanburðar innan við 20.000. Hershöfðinginn sem stjórnaði rússneska hernum svipti sig lífi.

Vistaskortur Rússa skipti einnig máli í miklum átökum við austurrísk-ungverskar hersveitir þegar Rússar sátu um Przemyśl í núverandi Póllandi. Umsátrið stóð frá sumri fram á haust og áfram um veturinn, og rússneska hermenn skorti yfirhafnir og stígvél til að þola sífellt harðnandi kuldann, þótt Rússland næði borginni loks árið 1915. Austurrísk-ungversku sveitirnar báru hitann og þungann af umsátrinu og átökunum í nálægum fjöllum þegar reynt var að létta umsátrinu um virkið. Mannfall þeirra var vel yfir 900.000—stjarnfræðilega há tala.

Flotamáttur Bretlands lét brátt til sín taka. Bretar settu hafnbann á þýskar hafnir sem gerði Þýskalandi afar erfitt að flytja inn nauðsynlegar vörur. Iðnaðarstyrkur landsins gerði því kleift að standast bannið lengi vel, en á síðasta stríðsárinu fundu allar þýskar fjölskyldur fyrir skorti. Floti Þýskalands var ekki nógu stór til að setja sambærilegt hafnbann á Bretland, en Þjóðverjar lýstu Norðursjóinn stríðssvæði og notuðu tundurdufl og kafbáta til að sökkva skipum sem sigldu þar.

Í Asíu varð stríðið til þess að ríki tóku afstöðu. Japanska keisaradæmið, eflt af sigri sínum á Rússlandi innan við áratug fyrr í stríði Rússlands og Japans (1904–1905), sá tækifæri til að styrkja stöðu sína í heiminum og gekk til liðs við bandamenn. Japanskar hersveitir réðust á þýsku nýlenduhöfnina Qingdao (Tsingtao), borg á strönd Kína sem Þýskaland hafði haft á valdi sínu í innan við tuttugu ár og ætlað sem höfuðstöðvar Asíuveldis síns. Um miðjan ágúst 1914 krafðist Japan þess að Þýskaland yfirgæfi Qingdao. Þegar Þjóðverjar neituðu settu Japanar hafnbann á höfnina og hófu stórskotahríð. Árásirnar stóðu í tvo mánuði þar til Þýskaland gaf borgina eftir í nóvember. Japan styrkti samband sitt við Bretland og nútímavæddur her þess vann enn einn sigurinn sem jók þjóðarstoltið.

Bandamenn höfnuðu tilboðum Kína um hersveitir í upphafi stríðsins. Árið 1916 hafði staðan hins vegar breyst og Bretland og Frakkland heimiluðu kínversku verkafólki að koma til Evrópu. Kína hafði verið reiðubúið að senda bardagasveitir í von um aukið vægi í samningaviðræðum eftir stríð og stuðning við að hrekja Japan úr landi sínu. Japan, sem hafði tekið yfir Qingdao og vildi verða óumdeilt herveldi Asíu, leyfði það ekki. Um 130.000 kínverskir verkamenn komu því til Evrópu til að gera við búnað og grafa skotgrafir en ekki til að berjast.

Fleiri stríðsaðilar gengu inn í átökin eftir sumarið 1914. Í október gekk Ottómanveldið til liðs við Miðveldin í stríðinu með því að ráðast á flota Rússlands á Svartahafi. Fyrir Ottómana var þátttakan vegin áhætta. Heimsveldið vonaðist til að endurheimta að einhverju leyti stöðu sína í heiminum og jafnvel landsvæði, og undanfarin ár höfðu myndast skýr tengsl milli leiðtoga Ottómanveldisins og Þýskalands. Fleiri ríki fylgdu brátt á eftir. Búlgaría gekk inn í stríðið með Miðveldunum samkvæmt leynisamningi árið 1915, einnig í von um landvinninga að átökum loknum. Ítalía hafði hins vegar lýst yfir hlutleysi í upphafi stríðsins, en margir Ítalir báru kala til Austurríkis-Ungverjalands og ríkin höfðu árum saman deilt um landamæri sín. Í maí 1915 lýsti Ítalía yfir stríði á hendur Miðveldunum eftir að hafa fyrst tryggt sér stuðning bandamanna með leynisamningi í apríl. Vonin um að endurheimta landsvæði sem tapast höfðu til Austurríkis-Ungverjalands réð mestu um ákvörðunina.

Einangrunarstefna hafði lengi einkennt utanríkisstefnu Bandaríkjanna og ríkið hugðist halda henni áfram, jafnframt því að selja vörur bæði bandamönnum, Bretlandi og Frakklandi, og Miðveldunum, Þýskalandi og Austurríki-Ungverjalandi. Frá upphafi var þó ljóst að „langstærstur hluti bandarískra viðskipta beindist að bandamönnum“. Það stafaði að hluta af mikilvægu hlutverki Breta í bandarískum siglingum, kaupskiparekstri og lánastarfsemi, en einnig af því að hafnbann Breta torveldaði öllum viðskipti við Þýskaland. Bandarískir bankar tóku brátt einnig að veita báðum fylkingum lán og lánalínur, en vorið 1917 höfðu bandamenn fengið um það bil 2 milljarða Bandaríkjadala en Miðveldin aðeins 27 milljónir Bandaríkjadala.

Bandarískur almenningur hafði lítinn áhuga á eða stuðning við þátttöku í þessu evrópska stríði. Bandarískir lesendur voru ekki háðir sömu ritskoðun frétta og stríðsríkin og gátu því auðveldlega kynnt sér mannfallið og hrylling stríðsins. Þeir fögnuðu því að eiga ekki hlut að þessari geðveiki og sýndu lítinn vilja til að blanda sér í hana.

Fleiri atriði flæktu stöðu Bandaríkjanna. Sjálfboðaliðaher landsins var mjög fámennur og hefði lítil áhrif á stríðið ef ríkið gengi inn í það á þessum tíma. Þótt fyrirtæki og bankar styddu málstað bandamanna voru fjölmargir írskir innflytjendur ákaflega andsnúnir Bretum vegna viðvarandi átaka á Írlandi og óvíst var hvernig þeir myndu bregðast við þátttöku Bandaríkjanna í stríði með Bretum. Í Bandaríkjunum bjó einnig mjög fjölmennur hópur fólks af þýskum uppruna sem gæti lagst gegn því að styðja bandamenn. Woodrow Wilson forseti hafði sýnt utanríkismálum lítinn áhuga á fyrri starfsferli sínum sem prófessor í stjórnmálafræði og sagnfræði; þegar hann tók við embætti taldi hann umbætur innanlands helsta viðfangsefni stjórnar sinnar. Hann hafði verið reiðubúinn að grípa inn í málefni Rómönsku Ameríku sem nágrannasvæðis en nálgaðist Evrópu ekki með sama hætti. Skuldbinding hans við frelsi hafsins og réttindi hlutlausra ríkja á stríðstímum leiddi hann þó brátt á árekstrarbraut við Þýskaland.