3.1 Rætur verslunar í Afríku
3.1 Rætur verslunar í Afríku
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum átt þú að geta:
Allt frá fornöld tengdu verslunarleiðir yfir Sahara saman marga markaði og margvíslegar vörur og mynduðu tengsl milli varnings, kaupenda og seljenda í Norður- og Vestur-Afríku, Mið-Austurlöndum og Evrópu. Verslunarnet náðu þúsundir kílómetra um höf og lönd og tengdu saman fjarlægar verslunarmiðstöðvar og borgir við enda leiðanna. Í Sahara tengdu fjölmenningarlegar byggðir á borð við Awdaghost, Sijilmasa og Djenné, sem allar tilheyrðu Malíríkinu, saman verslunarleiðir eyðimerkurinnar. Þessar verslunarmiðstöðvar gerðu ekki aðeins mögulega víðtæka dreifingu hráefna og fullunninna vara, sem var nauðsynleg til að viðskipti gætu dafnað, heldur einnig útbreiðslu menningaráhrifa, þar á meðal trúarbragða, til annarra samfélaga.
Verslunarleiðir yfir Sahara
Úlfaldalestir frá Norður-Afríku hófu að ferðast yfir Sahara-eyðimörkina í fornöld (tímabilið fyrir okkar tímatal, f.o.t.). Verslunin náði hámarki frá níundu til fimmtándu aldar eftir okkar tímatal (e.o.t.), þegar lestir þúsunda úlfalda fóru um net verslunarleiða sem teygði sig um alla Norður- og Vestur-Afríku. Þær fluttu margvíslegan varning, þar á meðal kopar, salt, fílabein, þrælað fólk, vefnaðarvöru og gull, norður frá Vestur-Afríku sunnan Sahara til Miðjarðarhafsstrandarinnar, austur til Afríkuhornsins og Egyptalands og suður inn í Sahel, hálfþurra svæðið milli Sahara-eyðimerkurinnar og súdanska savannans í suðri (mynd 3.4).
Löngu fyrir gullöld verslunarleiðanna yfir Sahara voru viðskipti í eyðimörkinni að mestu staðbundin. Landbúnaðarafurðum á borð við hrísgrjón, dúrru og hirsi var skipt fyrir afurðir nýrrar tækni, svo sem járnvörur, eða sjaldgæfan varning á borð við salt. Þessi fyrstu viðskipti innan og milli svæða urðu möguleg með burðardýrum á borð við múldýr, hesta og asna. Viðskiptin voru þó takmörkuð þar sem dýrin voru líffræðilega illa aðlöguð að öfgakenndum aðstæðum Sahara. Þegar Rómverjar lögðu Norður-Afríku undir sig á annarri öld f.o.t. kynntu þeir til sögunnar úlfaldann, sem þegar var notaður sem burðardýr í Egyptalandi. Úlfaldar gátu verið án vatns dögum saman og fætur þeirra og augnhár hentuðu ferðalögum í sandlendi. Þeir gerðu íbúum Norður-Afríku því kleift að stunda reglubundin langferðaviðskipti yfir Sahara í fyrsta sinn frá áttundu öld e.o.t. Úlfaldasöðullinn, sem túaregar í Norður-Afríku fundu upp, gerði fólki kleift að ríða úlföldum og jók þannig notagildi þeirra í verslun yfir Sahara. Tilkoma döðlupálmans stuðlaði einnig að reglubundnum langferðaviðskiptum. Döðlur eru sykurmiklar og sykurinn er náttúrulegt rotvarnarefni. Þurrkaðar döðlur veittu kaupmönnum hitaeiningaríkt og auðflytjanlegt veganesti á löngum ferðum.
Verslun yfir Sahara var einnig mjög háð bæði vel launuðum hirðingjum úr röðum Berba (Amazigh)1 í Norður-Afríku, sem störfuðu sem milliliðir, og röð vinjabæja sem tengdu fjarlæga hluta netsins í annars óblíðu landslagi (mynd 3.5). Í vinjabæjunum gátu ferðalangar hvílst, brynnt dýrum sínum og aflað vista fyrir næsta áfanga ferðarinnar. Þeir gegndu sama hlutverki og karavanseræ, gistihús ferðalanga sem fundust um allan hinn íslamska heim, meðal annars meðfram silkivegunum í Asíu, í Mið-Austurlöndum og í Egyptalandi og Marokkó. Hæfni Imazighen sem leiðsögumanna úlfaldalesta og milliliða auðveldaði flutning á öllu frá gullstöngum til strútsfjaðra yfir þúsundir ferkílómetra eyðimerkur. Kaupmenn af þjóð Amazigh báru þó ábyrgð á miklu meiru en flutningi vara og varnings. Þeir voru einnig trúræknir múslimar sem breiddu út íslamska menningu, lög, siði og hefðir og hjálpuðu til við að sameina net staðbundinna og svæðisbundinna verslunarleiða í starfsemi sem náði í raun yfir heila heimsálfu.
Ein helsta varan á þessu fyrsta skeiði viðskiptanna var salt, sem gegndi hlutverki eins konar gjaldmiðils. Salt er ekki aðeins nauðsynlegt mönnum og dýrum heldur hjálpar það einnig til við að varðveita matvæli, sem skipti miklu áður en kælitækni kom til sögunnar. Samfélög á jaðri eyðimerkurinnar störfuðu sem milliliðir í þessum viðskiptum og skiptu salti við þjóðflokka á skógarsvæðunum sunnar sem höfðu aðgang að gullnámum. Aðeins með tímanum bættust aðrar mjög verðmætar verslunarvörur við, svo sem gull og kopar, sem voru síðan fluttar yfir eyðimörkina frá hitabeltissvæðum Vestur-Afríku til fjarlægra staða við strönd Norður-Afríku og enn lengra.
Verslun yfir Sahara jókst smám saman frá fimmtu til sjöundu aldar e.o.t. og á áttundu og níundu öld festust nokkrar meginleiðir í sessi. Tvær mikilvægar breytingar gerðu þessa þróun einkum mögulega. Í fyrsta lagi reis Ganaríkið í Vestur-Afríku sem fyrsta stóra stjórnmálaheild svæðisins. Í öðru lagi leiddi landvinningasókn múslima í Norður-Afríku til þess að múslimaríki risu og svæðið sameinaðist almennt í menningarlegu tilliti. Saman leiddu þessar breytingar fólk með sameiginlega hagsmuni og svipuð einkenni saman við aðstæður sem gerðu því kleift að treysta og efla efnahagslega hagsmuni sína, einkum þegar eftirspurn eftir gulli frá Súdansvæðinu jókst.
Þegar viðskiptin jukust tóku arabískir kaupmenn í Marokkó og múslimaríkjum Norður-Afríku að kaupa gull frá svæðunum sunnan Sahara. Á elleftu öld voru gullviðskiptin orðin svo umfangsmikil að þau höfðu áhrif á viðskipti og samfélög við Miðjarðarhafið (mynd 3.6). Í fyrsta sinn var gull frá Vestur-Afríku notað til að slá evrópska mynt. Þessi vöxtur gullmarkaðarins ýtti undir ný tengsl á verslunarleiðunum yfir Sahara og leiddi til þess að mikilvæg viðskiptaleið opnaðist milli bæjanna Sijilmasa, norðan Sahara, og Awdaghost í suðri.
Eitt mesta hinna fyrstu ríkja á Súdansvæðinu — öflugra ríkja sem risu í Vestur-Afríku sunnan Sahara-eyðimerkurinnar — var Malí. Malí sameinaði lykilþættina sem áður höfðu stuðlað að aukinni verslun yfir Sahara. Annars vegar voru valdhafar þess múslimar og sameiginleg trú þeirra og margra kaupmanna á leiðunum yfir Sahara styrkti tengsl hópanna. Hins vegar réðu valdhafarnir beint yfir gullnámunum í Bure. Hinar gífurlega mikilvægu verslunarmiðstöðvar Timbuktu og Gao tilheyrðu veldinu, eins og verslunarstaðirnir Awdaghost, Oualata (Walata) og Tadmekka. Gull og salt voru áfram helstu viðskiptavörurnar en vefnaðarvara, þrælað fólk, fílabein, eðalsteinar og sheasmjör (jurtafeiti úr hnetu sheatrésins) voru einnig flutt reglulega út.
Frá níundu til fimmtándu aldar fóru úlfaldalestir reglulega um sanda Sahara með vörur frá fjarlægum slóðum Vestur-Afríku til Egyptalands og verslunarmiðstöðva í Norður-Afríku. Þaðan héldu þær annaðhvort yfir Miðjarðarhafið til Suður-Evrópu eða landleiðina um Sínaískaga til Levant-svæðisins í Austurlöndum nær (Sýrlands, Jórdaníu, Líbanons og Ísraels nútímans). Þaðan gátu vörur frá Vestur-Afríku borist til einnar af vestustu endastöðvum silkiveganna á landi, svo sem hafnarborgarinnar Týrusar í Líbanon, og lengra inn til Aleppo í Sýrlandi. Afríka var á þessum tíma lykilþátttakandi í þeirri umfangsmiklu verslunarstarfsemi sem lagði grunninn að fyrstu hnattrænu hagkerfunum.
Útbreiðsla íslams
Landvinningar Araba í Norður-Afríku og hægfara útbreiðsla íslams til Vestur-Afríku frá áttundu öld sameinuðu að miklu leyti verslun, sem áður hafði einkum verið svæðisbundin, í eiginlegt viðskiptakerfi yfir eyðimörkina. Útbreiðsla og upptaka íslams meðal hirðingja, svo sem túarega og Sanhaja í Níger-héraðinu, stuðlaði að stækkun viðskiptanetanna. Sameiginleg gildi og reglur íslamskrar hefðar og laga sköpuðu gagnkvæmt traust og virðingu meðal trúrækinna múslimskra kaupmanna og þeirra sem ferðuðust með úlfaldalestunum. Afrískir kaupmenn sáu að trúskipti veittu einnig veraldlegan ávinning. Þar á meðal var réttarvernd samkvæmt samningarétti byggðum á íslömskum lögum, sem unnt var að beita vegna útbreidds læsis á arabísku. Þeir nutu einnig lánaviðskipta og skuldabréfa milli margra aðila sem allir fjárfestu í úlfaldalest, auk sífellt víðtækara upplýsinganets þar sem vinjabæir voru miðstöðvar samskipta og viðskipta.
Fleiri þættir kunna einnig að hafa leitt Afríkubúa til að taka íslamstrú. Mikilvæg ástæða voru líklega hinir hörðu skilmálar sem sigrandi múslimar settu þeim sem ekki voru múslimar. Þeir fólust meðal annars í óhóflegri skattlagningu og kröfum um hundruð, eða samkvæmt sumum heimildum þúsundir, þrælaðra einstaklinga. Fólkið, sem líklega var að mestu af þjóð Amazigh, var síðan flutt á markaði í Damaskus eða Bagdad til sölu eða áfram til annarra markaðsbæja í austri. Þar sem íslömsk lög bönnuðu að trúsystkini væru hneppt í þrældóm ákváðu óteljandi einstaklingar af þjóð Amazigh að taka íslamstrú til að forðast að verða teknir til fanga.
Þegar íslam hafði borist til savannanna sunnan Sahara tóku ráðandi afrískar yfirstéttir trúna upp. Í sumum tilvikum blönduðu þær henni saman við hefðbundnar trúarhugmyndir sínar og nefnist það trúarblöndun. Valdhafar sem töluðu tungumál án eigin stafrófs sóttust eftir múslimum sem stjórnendum vegna þess að þeir kunnu að lesa og skrifa arabískt letur. Sú tilhneiging ríkja sem ekki voru múslimsk til að ráða múslimska kaupmenn og fræðimenn sem ráðgjafa og skrifara, til dæmis í Ganaríkinu, jók síðan sýnileika íslams meðal Afríkubúa og hvatti enn frekar til trúskipta.
Þegar viðskipti jukust breiddist íslam smám saman út með verslunarleiðunum yfir Sahara og skapaði net trúaðra sem treystu hver öðrum vegna sameiginlegs tungumáls, arabísku, og sameiginlegra gilda, hefða og siða á borð við reglulegar daglegar bænir. Þessi sameiginlegu félagslegu tengsl og traust gerðu kleift að auka viðskipti milli þjóða sem bjuggu langt hver frá annarri og þekktust að öðru leyti ekki. Önnur tegund félagslegra samskipta sem skipti sköpum fyrir víðtæka útbreiðslu íslams voru hjónabönd múslimskra kaupmanna og kvenna á svæðinu, sem ólu börn sín upp sem múslima. Á þrettándu öld hafði íslam borist til svæðisins við Tsjadvatn og Konungsríkisins Kanem með verslun yfir Sahara (mynd 3.7).
Malíríkið
Stærri stjórnmálaheildir tóku að rísa á Súdansvæðinu í Vestur-Afríku og var Malíríkið fyrst þeirra snemma á þrettándu öld. Um 1235 tók Sundiata Keita, stofnandi Malí, að treysta yfirráð sín yfir kjarnasvæði Mande-fólksins, sem lá um vel vökvuð graslendi við efri hluta Senegal- og Nígerfljóta. Sundiata sannfærði aðra konunga Malinke-fólksins (einnig nefnt Mandinke) um að láta honum eftir titil sinn, mansa, sem merkir „valdhafi“ á máli Malinke. Þannig varð hann eini mansa, trúarlegur og veraldlegur leiðtogi alls Malinke-fólksins.
Sundiata hófst þá handa við að stækka ríkið Malí með því að ná yfirráðum yfir öllum Soninke-þjóðunum (mynd 3.8). Landsvæðið náði yfir stóran hluta hins fyrrverandi Ganaríkis og lénsríkja á jaðri þess sem voru að nafninu til sjálfstæð, þar á meðal Mema og Wagadu. Nýlega hernumdu svæðunum var oft stjórnað óbeint og hliðhollum leppstjórnum falið að framfylgja vilja konungsins í Malí. Þessi stjórnmálastefna vakti óánægju í sumum lénsríkjum Malí, þar á meðal Takrur og Songhaí. Á fáeinum árum náði veldið frá skógi vöxnum jaðarsvæðum í suðvestri, um grassavanna Malinke og Soninke í suðri, til Sahel-svæðis hins fyrrverandi Ganaríkis. Konungar Malí höfðu minni áhuga á að leggja undir sig hin ýmsu smáríki og höfðingjadæmi graslendanna en að ná verslunarbæjum Sahel sem tengdu hagkerfi svæðisins við hina umfangsmiklu verslun yfir Sahara. Bæirnir voru verðmætir fyrir konunga Malí og meðal þeirra voru Djenné, Timbuktu og Gao. Í sögunni hafa efnahagsleg sjónarmið oft knúið stjórnmálaákvarðanir valdhafa í öllum heimsálfum, svo sem að leggja nágrannaþjóðir undir sig.
Þegar arftakar Sundiata tóku íslamstrú varð Malí stærsta múslimaríki Vestur-Afríku. Þótt kjarnasvæði þess væri flæðislétta Nígerfljóts stóð höfuðborgin Niani við gullnámurnar í Bure. Valdhafar gátu því haft bein yfirráð yfir verðmætasta hráefninu sem flutt var eftir verslunarleiðunum yfir Sahara. Sagnafrægur auður Malí gerði ríkið víðfrægt og valdhafar þess notuðu auðinn til að laða að fræðimenn og lögspekinga alls staðar að úr hinum íslamska heimi. Frægasti valdhafi Malí, Mansa Musa á fjórtándu öld, umbreytti til dæmis verslunarmiðstöðinni Timbuktu með því að stofna þar moskur og skóla sem urðu miðstöðvar íslamskra fræða og menntunar.
Verslun yfir Sahara ýtti einnig undir opinberar framkvæmdir í Malí, þar á meðal byggingu mannvirkja í félagslegum og trúarlegum tilgangi. Ferðalangar til Vestur-Afríku hrifust af höllunum, borgunum innan múra og moskunum sem þeir sáu og fjölluðu oft um þær. Á sextándu öld heimsótti Leo Africanus, stjórnarerindreki og rithöfundur af þjóð Amazigh sem hafði áður verið hnepptur í þrældóm (fæddur al-Hasan ibn Muhammad al-Wazzan), Songhaí. Hann lofaði fagra byggingarlist Timbuktu, einkum höll konungs innan múra og hofið úr „steini og múr“ sem gnæfði yfir miðborginni. Þótt þessar byggingar vektu lotningu margra gesta voru engar þeirra jafn tilkomumiklar og moskurnar í Timbuktu. Sankore-moskan, með sólþurrkuðum múrsteinsveggjum og oddhvössu pýramídalagi, var til dæmis einstakt dæmi um byggingarlist Vestur-Afríku á þessum tíma (mynd 3.9).
Staða Malíríkisins gjörbreyttist á fimmtándu öld þegar margvíslegar innri og ytri áskoranir grófu í sameiningu undan ríkinu á Súdansvæðinu. Þar á meðal voru uppreisnir, deilur um ríkiserfðir, uppgangur nýrra og öflugra nágranna og koma Portúgala. Þessir þættir, sem fjallað er um hér á eftir, veiktu Malí efnahagslega og stjórnmálalega og bjuggu í haginn fyrir óstöðugleika og hrun.
Arftakar Mansa Musa, sem lést um 1337, voru yfirleitt veikari og áhrifaminni en hinn frægi forveri þeirra. Á stuttum valdatíma sonar hans, Mansa Maghan, réðust Mossi-menn, þjóð sem bjó sunnan við bugðu Nígerfljóts, á Timbuktu og brenndu borgina. Þótt Malí-menn sneru aftur til borgarinnar og réðu henni í önnur hundrað ár sýndi árás Mossi-manna öðrum að veldið hafði veikst. Síðar réðust túaregahirðingjar inn og ollu miklum usla. Þeir hertóku Timbuktu og stjórnuðu borginni næstu fjörutíu árin.
Árásir Mossi og túarega þrengdu að hinu veiklaða Malíríki úr norðri og austri. Í kjölfar þeirra fylgdu uppreisnir í bæjum sem boðuðu afdrifaríkari breytingu á landstjórnmálum svæðisins, þar sem margar mikilvægustu borgir veldisins reyndu að losna undan stjórn Malí. Milli 1374 og 1387 brutust út uppreisnir í saltvinnslumiðstöðinni Takedda og hinni mikilvægu verslunarmiðstöð Gao. Mansa Musa II tókst að bæla niður uppreisn túarega í Takedda en gat ekki haft stjórn á Songhaí-mönnum í Gao, sem lýstu yfir sjálfstæði frá Malí. Á 1430-árunum hafði Malí ekki aðeins misst yfirráð yfir Timbuktu heldur einnig lénsríkjum á borð við Mema í norðri, og mikilvægir verslunarbæir á borð við Djenné höfðu einnig endurheimt sjálfstæði sitt.
Vegna veikra valdhafa, uppreisna og árása Mossi og túarega missti Malíríkið smám saman verslunarbæina og leiðirnar sem mansa-höfðingjarnir byggðu auð sinn og völd á. Koma Portúgala á fimmtándu öld flækti stöðuna enn frekar. Fyrstu þrælarán Portúgala í Vestur-Afríku áttu sér stað árið 1444 á Senegambíuströndinni, Atlantshafsströnd Senegal og Gambíu í Vestur-Afríku. Í fyrstu komu árásirnar lénsríkjum Malí í opna skjöldu en þau náðu sér fljótt og vörðust frekari ásókn Evrópumanna með árangri. Árið 1462 voru Portúgalar neyddir til að semja um friðarsamning sem takmarkaði þá við viðskipti meðfram Senegambíuströndinni. Þessi nýju, beinu viðskipti milli evrópsks stórveldis og Mande-kaupmanna við ströndina voru hið fyrsta af nokkrum skrefum sem fluttu að lokum stóran hluta viðskiptanna af leiðunum yfir Sahara í innri hluta Vestur-Afríku.
Þegar dró smám saman úr ógninni frá Evrópumönnum jókst þrýstingur á austur- og norðurlandamæri Malíríkisins. Þar stækkaði hið rísandi Songhaíríki undir forystu Sunni Ali. Með röð landvinninga tókst því að innlima Mema, sem áður hafði tilheyrt Malí (1465), hertaka Timbuktu (1468) og ná Djenné (1473). Við lok aldarinnar hafði Malí misst nær öll löndin sem veldið hafði eitt sinn ráðið. Lítið var eftir annað en kjarnasvæði Mande-mælandi fólks og nærliggjandi graslendi. Malí hélt áfram í þessu veiklaða ástandi fram á síðari hluta sautjándu aldar. Þá höfðu flestir aðrir þjóðflokkar en Malinke-fólkið lýst yfir sjálfstæði og lutu á ný stjórn einstakra mansa-höfðingja.
Neðanmálsgreinar
- 1 Vaxandi vitund er um notkun orðsins Berber yfir frumbyggja Norður-Afríku, en margir þeirra kenna sig sjálfir við Amazigh, eða Imazighen í fleirtölu. Þótt við höfum kynnt orðið Berber sem algengasta heitið á ensku höfum við, með þetta í huga, almennt kosið að nota heitið Amazigh í þessum texta.