11.2 Nafngiftir beinagrindarvöðva
11.2 Nafngiftir beinagrindarvöðva
Námsmarkmið
Eftir að hafa kynnt þér efni þessa kafla átt þú að geta:
- Lýst viðmiðunum sem notuð eru við nafngiftir beinagrindarvöðva
- Útskýrt hvernig skilningur á vöðvaheitum auðveldar lýsingu á lögun, staðsetningu og verkun ólíkra vöðva
Forn-Grikkir og Rómverjar stunduðu fyrstu rannsóknir á mannslíkamanum í vestrænni menningu. Menntað fólk í síðari samfélögum lærði latínu og grísku og frumkvöðlar líffærafræðinnar héldu því áfram að nota latnesk og grísk íðorð eða orðstofna við nafngiftir beinagrindarvöðva. Mikill fjöldi vöðva og framandi orð geta gert vöðvaheitin yfirþyrmandi í fyrstu, en skilningur á orðsifjum auðveldar námið. Orðsifjafræði fjallar um hvernig stofn tiltekins orðs kom inn í tungumál og hvernig notkun þess þróaðist með tímanum. Þekking á orðstofnunum er lykilatriði við að skilja orðaforða líffæra- og lífeðlisfræði. Þegar þú skilur vöðvaheitin verður auðveldara að muna hvar vöðvarnir liggja og hvert hlutverk þeirra er (mynd 11.5, mynd 11.6 og tafla 11.2). Það tekur nokkurn tíma að ná tökum á framburði orðanna og hugtakanna, en þegar grunnþekkingin er komin verða rétt heiti og réttur framburður auðveldari.
| Dæmi | Merking á latínu eða grísku | Minnisregla |
|---|---|---|
| ad | að; í átt að | AD líkist íslenska orðinu „að“: stefndu AÐ markinu. |
| ab | frá; burt frá | á ekki við |
| sub | undir | SUB-flokkur er undirflokkur. |
| ductor | eitthvað sem hreyfir | KonDUKTOR stýrir ferð lestar. |
| anti | gegn; á móti | ANTI- vísar til andstöðu eða þess að vera á móti. |
| epi | ofan á | á ekki við |
| apo | til hliðar við | á ekki við |
| longissimus | lengstur | „Longissimus“ er lengra orð en „longus“. |
| longus | langur | LONGus líkist orðinu „langur“. |
| brevis | stuttur | BREVis er stutt orð. |
| maximus | stærstur | MAX- minnir á hámark. |
| medius | miðlægur; meðalstór | MEDius og „mið-“ byrja á svipuðu hljóði. |
| minimus | minnstur; smár | MINI- merkir smá-. |
| rectus | beinn | RECTus minnir á „réttur“ eða beina línu. |
| multi | margir | MULTI- merkir marg-, eins og í orðinu „marglitur“. |
| uni | einn | UNI- merkir ein-, eins og einhyrningur (unicorn) sem hefur eitt horn. |
| bi/di | tveir | BI- og DI- eru forliðir sem geta vísað til tveggja. |
| tri | þrír | TRI- minnir á þrennu. |
| quad | fjórir | QUAD- vísar til fjögurra, eins og ferhyrningur, sem hefur fjórar hliðar. |
| externus | ytri; utan | EX- vísar út. |
| internus | innri; innan | IN- vísar inn. |
Líffærafræðingar nefna beinagrindarvöðva eftir ýmsum viðmiðum sem lýsa vöðvanum á einhvern hátt. Heitið getur vísað til lögunar vöðvans, stærðar hans miðað við aðra vöðva á sama svæði, staðsetningar í líkamanum eða festistaða við beinagrindina, fjölda upptaka eða verkunar vöðvans.
Líffærafræðileg staðsetning beinagrindarvöðva eða tengsl hans við tiltekið bein ræður heitinu oft. Ennisvöðvinn, frontalis, liggur til dæmis yfir ennisbeini höfuðkúpunnar. Lögun sumra vöðva er einnig mjög einkennandi og heiti á borð við orbicularis vísa til hringlögunar. Stærð þjóvöðvanna ræður heitum þeirra: stærsti þjóvöðvi, gluteus maximus; mið-þjóvöðvi, gluteus medius; og minnsti þjóvöðvi, gluteus minimus. Önnur heiti lýsa lengd—brevis (stuttur) og longus (langur)—eða staðsetningu miðað við miðlínu líkamans: lateralis (hliðlægur, fjær miðlínu) og medialis (miðlægur, nær miðlínu). Stefna vöðvaþráða og vöðvaknippa kemur einnig fram í heitum, til dæmis í beinum kviðvöðva, rectus abdominis, og skávöðvum kviðar sem liggja á ská.
Sum vöðvaheiti gefa til kynna fjölda vöðva í hópi. Fjórhöfðavöðvi læris er til dæmis hópur fjögurra vöðva í framhólfi læris. Önnur heiti segja til um fjölda upptaka vöðvans, svo sem tvíhöfðavöðvi upparms. Forliðurinn bi- gefur til kynna tvenn upptök en tri- þrenn upptök.
Festistaðir vöðva geta einnig birst í heiti hans. Þegar vöðvi er nefndur eftir festistöðum sínum eru upptökin alltaf nefnd á undan festunni. Höfuðvendivöðvinn, sternocleidomastoid, hefur til dæmis tvenn upptök á bringubeini (sterno-) og viðbeini (cleido-) og festist við stikil gagnaugabeinsins. Síðasta viðmiðið er verkun vöðvans. Þegar vöðvi er nefndur eftir hreyfingunni sem hann veldur felur heitið í sér orð sem lýsir verkuninni. Beygivöðvi, flexor, minnkar horn um lið; réttivöðvi, extensor, stækkar hornið; fráfærsluvöðvi, abductor, færir bein frá miðlínu; og aðfærsluvöðvi, adductor, færir bein að miðlínu.