17.7 Heilaköngullinn

17.7 Heilaköngullinn

Undirstúkan er hluti milliheilans og liggur neðan við og að nokkru leyti framan við stúkuna. Heilaköngullinn er hins vegar lítill innkirtill í aftari hluta uppstúku, við þak þriðja heilahólfs aftan við stúkuna. Starfsemi hans er ekki að öllu leyti þekkt. Meginfrumur kirtilsins, heilaköngulsfrumur (pinealocytes), mynda og seyta amínhormóninu melatóníni úr serótóníni.

Seyting melatóníns fylgir bæði innri dægursveiflu og birtu í umhverfinu. Sérhæfðar ljósnæmar hnoðfrumur í sjónhimnu senda upplýsingar um birtu eftir sjónhimnu-undirstúkubraut til yfirkrossbrúarkjarna (SCN), sem er aðalklukka dægursveiflna í undirstúku. Frá SCN liggja fjölmóta boð um hjáhólfskjarna, efri brjósthluta mænu og efsta hálshnoð driftaugakerfisins til heilaköngulsins. Ljós, einkum að nóttu, hamlar þessari noradrenalínmiðluðu örvun og dregur úr melatónínmyndun. Í myrkri eykst hún að jafnaði; styrkur melatóníns hækkar að kvöldi og nóttu, boðar líkamanum líffræðilega nótt og styður tímasetningu svefns. Melatónín er því mikilvægur tímaboði en veldur ekki eitt og sér vöku eða svefni.

Melatónín er einn af tímaboðum dægurkerfisins. Dægursveiflur eru innri líffræðilegir taktar sem taka um það bil sólarhring og stillast meðal annars eftir ljós- og myrkurskiptum; þær hafa áhrif á svefn og vöku, matarlyst, líkamshita og fjölmarga aðra ferla. Melatónínstyrkur er almennt hærri hjá börnum en fullorðnum og lækkar oft um kynþroskaárin. Þessi tengsl sanna þó ekki að melatónín hamli losun gónadótrópína eða stjórni upphafi kynþroska hjá mönnum með þeirri einföldu orsakakeðju sem stundum hefur verið sett fram. Melatónín hefur einnig andoxunar- og frumuvörn í tilraunakerfum, en lífeðlisfræðilegt og klínískt vægi margra slíkra áhrifa er enn rannsakað.

Dægurvilla kemur fram þegar ferðast er hratt yfir nokkur tímabelti og innri dægurklukkan samræmist ekki lengur staðartíma og ljós- og myrkurskiptum á áfangastað. Þá getur fólk verið syfjað að degi en andvaka að nóttu og önnur dægurbundin starfsemi raskast. Aðlögunin tekur oft nokkra daga og ræðst meðal annars af fjölda tímabelta og ferðastefnu. Rétt tímasett ljósáreiti og, í sumum tilvikum, melatóníngjöf geta flýtt aðlögun og dregið úr einkennum. Tímasetningin skiptir þó máli og melatónín sem er tekið á röngum tíma getur aukið dægurmisræmið.