5.1 Tengsl viðskiptasiðfræði og menningar
5.1 Samband viðskiptasiðfræði og menningar
Námsmarkmið
Í lok þessa kaflahluta áttu að geta:
Sagt hefur verið að enska sé tungumál peninganna og hafi þess vegna orðið helsta tungumál viðskipta, fjármála, verslunar, samskipta og ferðalaga. Með enskunni berast um heiminn gildi og forsendur þeirra sem hafa hana að móðurmáli. Þær eru þó ekki sjálfsagðar í öllum menningarheimum. Reglur um veikindaleyfi og orlof hjá breskum fjárfestingarbanka geta til dæmis verið gerólíkar reglum skóframleiðanda í Laos. Viðskipti og kapítalismi nútímans eiga einkum rætur í Evrópu og árangur þeirra er mældur með vestrænum mælikvörðum, svo sem Bandaríkjadal. Siðferðisviðmiðin sem hafa mótast samhliða þessari starfsemi byggjast því að mestu, en þó ekki eingöngu, á vestrænum hugmyndum um rétta hegðun. Stjórnendur um allan heim þurfa að greina gildi staðbundinna menningarheima og nýta það besta úr þeim í stjórnun sinni. Vaxandi vægi Kína, Indlands, Rússlands og Brasilíu í heimsviðskiptum skapar mikil tækifæri til þess. Menning þessara landa mun hafa áhrif á ráðandi viðskiptalíkön og kann jafnvel að móta ný siðferðileg viðmið.
Þegar viðskipti mæta menningu
Til að skilja áhrif menningar á viðskiptasiðfræði þurfa hugtökin menningarmótun og menningaraðlögun að vera skýr. Í mannfræði merkir menningarmótun í sinni einföldustu mynd það ferli sem fólk fer í gegnum þegar það lærir reglur, siði, færni og gildi sem gera því kleift að taka þátt í samfélagi. Enginn fæðist með þessa menningarlegu þekkingu; allir þurfa, óháð uppruna, að læra hvaða hegðun telst viðeigandi í menningarumhverfi sínu. Menningarmótun er þannig tileinkun viðmiða og gilda samfélags. Menningaraðlögun á hins vegar sérstaklega við um miðlun menningar og félagsmótun sem verður til þegar menningarheimar mætast. Blöndunin hefur áhrif bæði á heimamenninguna, sem er hin upprunalega, og móttökumenninguna, sem fólk tileinkar sér. Áður fyrr var menningaraðlögun oft afleiðing hernaðarlegra eða pólitískra landvinninga. Nú verður hún einnig vegna efnahagsþróunar og hnattrænnar útbreiðslu fjölmiðla.
Einn elsti fasteignasamningur Nýja heimsins sýnir hversu flókin samskipti geta orðið þegar ólíkir menningarheimar, reynsluheimar og siðareglur mætast. Ekkert afsal hefur varðveist, svo erfitt er að segja nákvæmlega hvað gerðist í maí 1626 á því svæði sem nú nefnist Manhattan. Sagnfræðingar eru þó sammála um að einhvers konar viðskipti hafi átt sér stað milli Hollenska Vestur-Indíafélagsins, sem Pieter Minuit, nýskipaður landstjóri nýlendunnar Nýju-Niðurlanda, kom fram fyrir, og Lenape-fólksins, frumbyggjaættbálks Ameríku (mynd 5.2). Ekki er vitað hvaða hópur Lenape-fólks átti í hlut. Hópurinn kann aðeins að hafa átt leið um Manhattan og gæti hafa verið Canarsee-fólk, sem bjó þar sem nú er suðurhluti Brooklyn.1 Samkvæmt þjóðsögunni keyptu Hollendingar Manhattan-eyju fyrir perlur og smágripi að verðmæti 24 Bandaríkjadala. Sumir sagnfræðingar telja þó að frumbyggjarnir hafi aðeins veitt Hollendingum fiskveiði- og veiðiréttindi en ekki fullan eignarrétt. Verðið var skráð sem „sextíu gyllini“ (um 1.000 Bandaríkjadalir nú) og kann að hafa vísað til verðmætis muna sem Hollendingar buðu, svo sem landbúnaðarverkfæra, músketta, púðurs, katla, axa, hnífa og fatnaðar. Veruleikinn var greinilega margbrotnari en þjóðsagan gefur til kynna.2
„Kaupin“ á Manhattan eru gott dæmi um kynni tveggja gerólíkra menningarheima, heimsmynda, sagna og veruleikaskilnings á sama landsvæði. Sú fullyrðing að frumbyggjar þess lands sem síðar varð Bandaríkin hafi hvorki átt eignir né metið einstaklingsbundinn eignarrétt er röng. Eignahugtak þeirra var þó sveigjanlegra en eignahugtak Hollendinga og síðari landnema, svo sem Englendinga, sem litu á eignir sem fastmótaðar vörur sem mætti eiga og framselja. Þessi munur og þvinguð skattheimta leiddu að lokum til stríðs milli Hollendinga og nokkurra ættbálka frumbyggja.3 Nýlenduvæðing Evrópumanna jók enn á fjandskap og misskilning, bæði um viðskiptahætti og um það hvernig ólíkir hópar gætu lifað saman í sátt.
Tvennt hefur einkum áhrif á samband viðskipta og menningar. Í fyrsta lagi eru viðskipti ekki menningarlega hlutlaus. Nú á dögum endurspegla þau yfirleitt vestrænt og einkum enskumælandi hugarfar. Menningarmótun í vestrænum ríkjum viðheldur þessu hugarfari og leggur gjarnan áherslu á einstaklingshyggju og samkeppni. Í þessari hefð merkja viðskipti skipti á vörum og þjónustu á afmörkuðum markaði í því skyni að stunda verslun og skapa eigendum og fjárfestum verðmæti. Þau eru því hvorki opin né stefnulaus heldur miða að ákveðnu markmiði og byggjast á hugmyndum um vinnu, eignarhald, eignir og réttindi.
Á Vesturlöndum túlkum við þessar hugmyndir yfirleitt út frá vestrænum forsendum. Sú heimsmynd skýrir misskilninginn milli Minuit, sem taldi sig vera að kaupa Manhattan, og leiðtoga ættbálksins, sem kunna hins vegar að hafa talið sig veita tiltekinn afnotarétt en alls ekki selja landið. Hver menning hefur þegar mótað sinn eigin skilning á viðskiptum og nálgun að þeim. Viðskiptafólk sem starfar milli menningarheima kemur því í raun inn í bíósal þegar sýningin er hálfnuð. Það þarf oft að túlka eigin viðskiptahætti yfir á menningarlegt tungumál staðarins og aðlaga bæði skilning sinn og nálgun. Á McDonald’s-veitingastað í Indónesíu má til dæmis finna sambal-chilisósu í stað Heinz-tómatsósu, en staðurinn er engu að síður McDonald’s.
Annað atriðið sem mótar samband viðskipta og menningar er flóknara vegna þess að það endurspeglar breytta sýn á viðskipti. Tilgangur þeirra er þá ekki aðeins að skapa auð heldur einnig að finna jafnvægi milli arðsemi, almannahagsmuna og ábyrgðar gagnvart jörðinni. Þessi sýn hefur orðið til vegna stjórnmálabreytinga og efnahagslegrar hnattvæðingar. Skipulagsheildir fara eftir lagalegum og efnahagslegum reglum en ganga síðan lengra með því að stuðla að samfélagsbreytingum og stundum jafnvel félagslegu réttlæti.4 Ráðandi ferli framleiðslu, vinnslu, markaðssetningar og neyslu tekur breytingum til að mæta þörfum vaxandi mannfjölda heims og takmarkaðra auðlinda. Skipulagsheildir geta ekki lengur einblínt á fjárhagslega niðurstöðu. Þær þurfa að gæta siðferðilegrar ábyrgðar, samfélagsábyrgðar og sjálfbærni í allri starfsemi sinni. Staðbundnir menningarheimar taka því sífellt virkari þátt í að móta samband sitt við fyrirtæki sem starfa á svæðum þeirra.
Hefði þessi breyting orðið fyrir fjórum öldum hefðu viðskiptin á Manhattan ef til vill þróast með öðrum hætti. Viðskipti milli menningarheima geta þó einnig skapað erfiðar siðferðilegar klemmur, einkum þar sem spilling er algeng. Mörg fyrirtæki hafa glímt við slíkan vanda og líklegt er að hann verði enn algengari með aukinni hnattvæðingu.
Að vega saman viðhorf
Hvaða siðferðilegu álitaefni vakna þegar fyrirtæki frá þróuðu ríki stundar viðskipti þar sem spilling er útbreiddari en í heimalandinu? Hvernig getur skipulagsheild verið trú hlutverki sínu og sjálfsmynd og um leið virt staðbundna siði og siðferðileg viðmið? Þetta skiptir máli vegna þess að spurningin snertir sjálfan kjarna gilda, starfsemi og innri menningar skipulagsheildarinnar. Hvernig getur fyrirtæki átt farsæl samskipti við heimamenninguna og jafnframt uppfyllt tilgang sinn, hvort sem stjórnendur telja hann felast í arðsemi, samfélagsábyrgð eða jafnvægi þar á milli?
Flestar skipulagsheildir í atvinnulífi hafa þrenns konar viðhorf til sjálfra sín. Hið fyrsta varðar tilgang viðskiptastarfseminnar. Á síðustu árum hefur þessi tilgangur ekki aðeins falist í að skapa auð fyrir hluthafa heldur einnig efnahagsleg eða persónuleg verðmæti fyrir starfsfólk, samfélög og fjárfesta.6 Annað viðhorfið varðar hlutverkskipulagsheildarinnar, sem felur tilgang hennar í hnotskurn. Flestar skipulagsheildir hafa einhvers konar hlutverkayfirlýsingu. IBM lagði formlega hlutverkayfirlýsingu sína af árið 2003, en grunngildi fyrirtækisins hafa haldist óbreytt frá stofnun þess árið 1911. Þau eru (1) einlæg áhersla á árangur viðskiptavina, (2) nýsköpun sem skiptir IBM og heiminn máli og (3) traust og persónuleg ábyrgð í öllum samskiptum.7 Ginni Rometty, forseti og forstjóri fyrirtækisins, sagði að IBM væri áfram staðráðið í að „leiða heiminn inn í farsælli og framsæknari framtíð; skapa heim sem er sanngjarnari, fjölbreyttari, umburðarlyndari og réttlátari.“8
Þriðja viðhorfið mótast af því að fyrirtæki ganga sjálf í gegnum menningarmótun. Hugmyndir þeirra um sjálf sig spretta því af siðum, tungumáli, sögu, trúarbrögðum og siðferði menningarinnar sem þau verða til í. Merck & Co. er dæmi um fyrirtæki þar sem siðferði og siðferðilegir starfshættir eru djúpt rótgrónir í fyrirtækjamenningunni. Það er eitt stærsta lyfjafyrirtæki heims og er þekkt fyrir sterk siðferðileg gildi og forystu. Stofnandinn George W. Merck (1894–1957) sagði eitt sinn: „Við reynum að muna að lyfin eru fyrir sjúklinginn. Við reynum að gleyma aldrei að lyfin eru fyrir fólkið. Þau eru ekki framleidd í hagnaðarskyni. Hagnaðurinn kemur í kjölfarið og ef við höfum munað þetta hefur hann aldrei látið á sér standa. Því betur sem við höfum munað það, þeim mun meiri hefur hann orðið.“9 Menning á sér djúpar rætur, en fyrirtæki geta túlkað viðurkennd viðmið hennar á sinn hátt.
Á gildi okkar reynir einnig þegar lagaumgjörð rekst á menningarleg viðmið, til dæmis þegar fyrirtæki telur sig þurfa að grípa til vafasamra eða jafnvel ólöglegra aðferða til að afla sér viðskipta. Þýska tæknifyrirtækið Siemens hefur til dæmis greitt milljarða dala í sektir og aðrar greiðslur samkvæmt dómum fyrir að múta embættismönnum í mörgum löndum. Þótt sumir staðbundnir embættismenn kunni að hafa vænst múta fyrir að úthluta opinberum samningum var Siemens samt bundið af innlendum og alþjóðlegum reglum sem bönnuðu háttsemina, auk eigin siðareglna. Hvernig getur fyrirtæki verið trútt hlutverki sínu og siðareglum í harðri alþjóðlegri samkeppni (mynd 5.3)?
Rekstrarárangur endurspeglar sjálfsmynd skipulagsheildar, eins og dæmin um IBM og Merck sýna.10 Sú sjálfsmynd mótast aftur af því hvernig fólkið innan skipulagsheildarinnar lítur á hana og sjálft sig. Þar hafa samfélag, fjölskylda, lífssaga, trúarskoðanir og menntun hvers og eins áhrif. Ef lykilstjórnendur hafa hvorki framtíðarsýn fyrir skipulagsheildina og sjálfa sig né leið til að hrinda henni í framkvæmd er ekki unnt að finna jafnvægi milli arðsemi og ábyrgðar eða samþætta viðskipti og menningu. Kaupin á Manhattan tókust að því marki sem Minuit og leiðtogar ættbálksins voru reiðubúnir að eiga gagnkvæm viðskipti sem komu báðum aðilum til góða. Viðskiptin leiddu þó saman tvo mjög ólíka viðskiptamenningarheima. Skildi hvor hópurinn í raun hugmynd hins um skipti á vörum og þjónustu? Vógu aðilarnir jafnframt saman persónuleg og sameiginleg viðhorf í þágu almannaheillar? Var það yfirleitt mögulegt í ljósi munarins á menningarheimum þeirra?
Neysluhyggja og heimsmarkaðurinn
Ef orð forngríska heimspekingsins Herakleitosar (um 535–475 f.Kr.) eru umorðuð er breyting eina fasta stærðin í lífinu. Hefðbundin viðmið og siðir hafa breyst eftir því sem mannkynið hefur orðið fjölbreyttara, borgarbúum fjölgað og internetið gert fréttir og önnur gögn aðgengilegri. Vaxandi neysluhyggja, lífsstíll sem einkennist af kaupum á vörum og þjónustu, hefur orðið til þess að fólk er fremur skilgreint sem „neytendur“ en borgarar eða manneskjur. Þessi áhersla leiðir því miður að lokum til minnkandi jaðarnytja: neytandinn þarf að kaupa sífellt meira magn til að öðlast sömu ánægju.
Um leið hafa markaðir orðið fjölbreyttari og samtengdari. Suður-kóresk fyrirtæki á borð við LG og Samsung hafa til dæmis 52.000 starfsmenn í Bandaríkjunum,11 og mörg bandarísk fyrirtæki framleiða nú vörur sínar erlendis. Hnattvæðing innlendra markaða gerir bandarískum neytendum kleift að kaupa vörur alls staðar að úr heiminum en skapar einnig siðferðilegar áskoranir. Einstakur neytandi kann til dæmis að njóta lægra verðs og meira vöruúrvals en styður þá jafnframt fyrirtæki sem kann að beita siðferðilega óábyrgum starfsháttum í erlendum aðfanga- eða dreifingarkeðjum. Ákvarðanir framleiðenda um laun, vinnuaðstæður, umhverfisáhrif, barnavinnu, skattlagningu og öryggi verksmiðja setja mark sitt á hverja vöru sem kemur á markað. Til að taka upplýsta afstöðu þurfa neytendur að kanna viðskiptahætti þeirra sem þeir hyggjast kaupa af og sýna menningarlega og siðferðilega næmni.
Þegar við metum siðferðilegar áskoranir þess að útvista framleiðslu til að lækka kostnað og auka hagnað skulum við aftur líta til IBM. Fyrirtækinu ber að bjóða hágæða tæknivörur á viðráðanlegu verði í samræmi við gildi sín um árangur viðskiptavina, nýsköpun og traust. Næði það þessum markmiðum með svikum eða öðrum ólöglegum aðferðum sýndi það ábyrgðarleysi og bryti gegn lögum bæði Bandaríkjanna og móttökuríkisins, auk eigin siðareglna. Þessar skorður virðast gefa lítið svigrúm fyrir siðferðisbrot. Í hnattvæddum heimi harðrar samkeppni getur freistingin til að gera hvað sem er til að öðlast forskot þó orðið yfirþyrmandi. Þetta val milli markmiða og leiða minnir á heimspekingana Aristóteles og Kant, sem báðir töldu ómögulegt að ná réttlátum markmiðum með óréttlátum leiðum.
En hvaða ábyrgð bera neytendur og hvaða áhrif hefur neysla þeirra á heimssamfélagið? Vestrænir neytendur líta gjarnan á hnattvæðingu sem fyrirbæri sem sé sérstaklega ætlað að koma þeim til góða. Þeir hika almennt lítið við að vestræn fyrirtæki flytji framleiðslu sína úr landi, svo lengi sem það gagnast þeim sjálfum sem neytendum. Siðferði í viðskiptum snýst þó ekki um neyslu heldur um mannlega breytni og æðri markmið. Þegar innlendir markaðir stækka, hvað í þessu ferli gerir okkur kleift að verða mannúðlegri í stað þess að verða aðeins vandlátari neytendur eða eyðslusamari kaupendur? Svarið felst í tækifærinu til að kynnast öðrum menningarheimum og fólki og efla þannig siðferðilega meðvitund okkar og næmni. Sé hnattvæðing skoðuð frá þessu sjónarhorni hefur hún áhrif á mannlegt hlutskipti. Hún knýr okkur til að spyrja hvers konar heim við viljum skilja eftir handa börnum okkar og barnabörnum.