1.3 Fræðileg sjónarhorn í félagsfræði

1.3Fræðileg sjónarhorn í félagsfræði

Félagsfræðingar rannsaka félagslega atburði, samskipti og endurtekin mynstur og móta kenningar sem skýra hvers vegna samfélagið starfar með tilteknum hætti. Í félagsfræði er kenning skipuleg skýring á tilteknum hliðum félagslegra samskipta. Út frá henni má setja fram prófanlega fullyrðingu um samfélagið, svonefnda tilgátu (Allan 2006).

Sjálfsvíg er yfirleitt talið einstaklingsbundið fyrirbæri, en Émile Durkheim beindi sjónum að þeim félagslegu þáttum sem hafa áhrif á það. Hann rannsakaði félagslega samstöðu, það er tengslin sem binda hóp saman, og setti fram þá tilgátu að sjálfsvígstíðni væri mismunandi eftir trúarbrögðum. Durkheim safnaði umfangsmiklum gögnum um Evrópubúa og komst að því að sjálfsvígstíðni var hærri meðal mótmælenda en kaþólikka. Rannsóknin sýnir hvernig kenningar nýtast til að móta og prófa félagsfræðilegar skýringar.

Umfang kenninga ræðst af stærð og eðli þess sem þeim er ætlað að skýra. Kenningar á makróstigi fjalla um víðtæk samfélagsleg viðfangsefni og stóra hópa, en kenningar á míkróstigi um afmörkuð tengsl milli einstaklinga eða fámennra hópa. Heildarkenningar leitast við að skýra umfangsmikil tengsl og svara grundvallarspurningum, svo sem hvers vegna samfélög myndast og hvers vegna þau breytast. Félagsfræðikenningar eru í stöðugri þróun og verða því aldrei endanlega fullmótaðar. Sígildar kenningar eru enn mikilvægar og eiga erindi við samtímann, en nýjar kenningar byggja á verkum fyrri fræðimanna og bæta nýrri þekkingu við þann grunn (Calhoun, 2002).

Nokkrar félagsfræðikenningar veita svo víðtæk sjónarhorn að með þeim má skýra margvíslegar hliðar félagslífsins. Slík sjónarhorn nefnast kenningarrammar. Kenningarrammi er heimspekileg og fræðileg umgjörð sem fræðigrein notar til að móta kenningar, alhæfingar og rannsóknir sem eiga að styðja þær. Þrír kenningarrammar hafa orðið ráðandi í félagsfræðilegri hugsun vegna skýringargildis síns: virknihyggja, átakakenning og táknræn samskiptahyggja.

Virknihyggja

Virknihyggja, einnig nefnd formgerðarvirknihyggja, lítur á samfélagið sem heild samtengdra þátta sem sinna líffræðilegum og félagslegum þörfum fólksins sem þar býr. Kenningin á rætur í skrifum enska heimspekingsins og líffræðingsins Herberts Spencer, sem sá samsvörun milli samfélagsins og mannslíkamans. Hann hélt því fram að ólíkir hlutar samfélagsins ynnu saman að því að halda samfélaginu starfandi, rétt eins og líffæri líkamans vinna saman að því að viðhalda líkamsstarfseminni (Spencer, 1898). Með þessum hlutum samfélagsins átti Spencer við félagslegar stofnanir: viðtekin mynstur viðhorfa og hegðunar sem sinna félagslegum þörfum. Stjórnvöld, menntakerfi, fjölskylda, heilbrigðisþjónusta, trúarbrögð og efnahagslíf eru dæmi um slíkar stofnanir.

Émile Durkheim byggði á kenningu Spencers til að skýra hvernig samfélög breytast en viðhalda jafnframt tilvist sinni. Að mati Durkheims er samfélagið flókið kerfi samtengdra og innbyrðis háðra þátta sem vinna saman að stöðugleika þess (Durkheim, 1893). Sameiginleg gildi, tungumál og tákn halda kerfinu saman. Til að rannsaka samfélagið taldi hann því nauðsynlegt að horfa út fyrir einstaka einstaklinga og beina athyglinni að félagslegum staðreyndum, svo sem lögum, siðferði, gildum, trúarskoðunum, siðum, tísku og helgisiðum, sem móta félagslífið (Durkheim, 1895). Félagsmannfræðingurinn Alfred Radcliffe-Brown (1881–1955) skilgreindi virkni endurtekinnar athafnar út frá því hlutverki sem hún gegnir í félagslífinu í heild og framlagi hennar til stöðugleika og samfellu samfélagsins (Radcliffe-Brown 1952). Þegar samfélag er heilbrigt vinna allir þættir þess saman að stöðugleika. Síðari félagsfræðingar, meðal annars Parsons (1961), nefndu þetta ástand kvikt jafnvægi.

Einstaklingar mynda vissulega samfélagið, en Durkheim taldi að félagsfræðingar yrðu að beina sjónum út fyrir þá að félagslegum staðreyndum til að skilja samfélagið sem heild. Hver slík staðreynd getur gegnt einu eða fleiri hlutverkum. Lög geta til dæmis verndað samfélagið gegn ofbeldi, refsað fyrir afbrot og stuðlað að lýðheilsu.

Robert Merton (1910–2003), annar þekktur formgerðarvirknihyggjumaður, benti á að eitt og sama félagslega ferlið gæti haft margs konar virkni. Yfirlýst virkni er sú afleiðing ferlis sem stefnt er að eða gert ráð fyrir, en dulin virkni er afleiðing sem ekki var ætlunin að kalla fram. Yfirlýst virkni háskólanáms felst til dæmis í að afla sér þekkingar, búa sig undir starfsferil og fá starf þar sem menntunin nýtist. Dulin virkni námsáranna getur meðal annars falist í að kynnast fólki, taka þátt í félagsstarfi eða finna maka. Menntun hefur einnig þá duldu virkni að mynda starfsstigveldi eftir menntunarstigi. Slíkar afleiðingar geta verið gagnlegar, hlutlausar eða skaðlegar. Þegar félagslegt ferli hefur óæskileg áhrif á starfsemi samfélagsins er talað um skaðvirkni. Í menntakerfinu geta lélegar einkunnir, skróp, brotthvarf úr námi, skortur á prófgráðu og erfiðleikar við að fá starf við hæfi talist dæmi um skaðvirkni.

Gagnrýni

Formgerðarvirknihyggja hefur meðal annars verið gagnrýnd fyrir að skýra samfélagsbreytingar ekki nægilega vel, þótt þau hlutverk sem kenningin fjallar um felist einmitt í ferlum. Kenningin er einnig talin byggjast á hringrökum: gengið er út frá því að endurtekin hegðunarmynstur hafi tiltekna virkni, en einu rökin fyrir þeirri virkni virðast vera að mynstrin endurtaki sig. Skaðvirkni getur auk þess viðhaldist þótt hún þjóni engu gagnlegu hlutverki, sem virðist ganga gegn grunnforsendu kenningarinnar. Margir félagsfræðingar telja því að virknihyggja dugi ekki lengur sem kenning á makróstigi, þótt hún geti enn nýst við afmarkaðar greiningar á miðstigi.

Átakakenning

Átakakenning greinir samfélagið sem vettvang samkeppni um takmarkaðar auðlindir. Þetta sjónarhorn á makróstigi er einkum tengt skrifum þýska heimspekingsins og hagfræðingsins Karls Marx. Hann taldi samfélagið samanstanda af ólíkum þjóðfélagsstéttum sem keppa um félagsleg, efnisleg og pólitísk gæði, svo sem mat og húsnæði, atvinnu, menntun og frítíma. Félagslegar stofnanir á borð við stjórnvöld, menntakerfi og trúarbrögð bera þessum átökum og innbyggðum ójöfnuði vitni og stuðla um leið að viðhaldi ójafnrar félagsgerðar. Sumir einstaklingar og sumar skipulagsheildir geta aflað sér meiri auðlinda en aðrir og haldið þeim. Þessir „sigurvegarar“ beita völdum sínum og áhrifum til að varðveita stofnanirnar sem tryggja stöðu þeirra. Þegar völd viðhaldast gerir kúgunin það einnig.

Nokkrir fræðimenn útfærðu þetta grunnstef með ólíkum hætti. Pólsk-austurríski félagsfræðingurinn Ludwig Gumplowicz (1838–1909) byggði til dæmis á hugmyndum Marx og hélt því fram að stríð og landvinningar væru undirstaða siðmenninga. Að hans mati urðu menningarleg og þjóðernisleg átök til þess að ráðandi hópur mótaði og skilgreindi ríkið og færi þar með völd yfir öðrum hópum (Irving, 2007).

Þýski félagsfræðingurinn Max Weber (1864–1920) var sammála Marx um mikilvægi efnahagslegs misréttis en taldi átök einnig spretta af ójafnri dreifingu pólitísks valds og af félagsgerðinni sjálfri. Hann benti á að staða hópa mótaðist með ólíkum hætti af menntun, kynþætti og kyni. Viðbrögð fólks við ójöfnuði réðust jafnframt af stéttamun, félagslegum hreyfanleika og því hvort valdhafar væru taldir fara með lögmætt vald. Georg Simmel, sem þekkti vel til verka Marx, taldi að átök gætu stuðlað að samþættingu og stöðugleika samfélags. Styrkur þeirra réðst að hans mati af tilfinningalegri aðild deiluaðila, samstöðu innan andstæðra hópa og því hversu skýr og afmörkuð markmiðin væru. Simmel sýndi einnig fram á að hópar leitast við að efla innri samstöðu, miðstýra valdi og draga úr andstöðu. Því sterkari sem tengslin innan hópsins eru, þeim mun minni verður innri ágreiningur. Þegar deilur eru leystar getur það dregið úr spennu og fjandskap og rutt brautina fyrir samkomulag síðar.

Á fjórða og fimmta áratug 20. aldar þróuðu þýskir heimspekingar sem kenndir eru við Frankfurt-skólann gagnrýna kenningu á grunni marxískra hugmynda. Hún víkkar út átakakenninguna og nær út fyrir félagsfræðina til annarra félagsvísinda og heimspeki. Gagnrýnin kenning er heildræn og leitast við að greina þau formgerðarlegu vandamál sem skapa ójöfnuð. Hún þarf að skýra hvað sé rangt við ríkjandi félagslegan veruleika, greina hverjir geti knúið fram breytingar og setja hagnýt markmið um samfélagsumbætur (Horkeimer, 1982).

Á síðari tímum hefur ójöfnuður á grundvelli kyns eða kynþáttar verið greindur á svipaðan hátt, með áherslu á stofnanabundin valdakerfi sem viðhalda misrétti milli hópa. Janet Saltzman Chafetz (1941–2006) setti fram líkan innan femínískrar kenningar sem skýrir bæði þau öfl sem viðhalda kynjamisrétti og hvernig unnt sé að breyta slíku kerfi (Turner, 2003). Gagnrýnin kynþáttafræði spratt með sambærilegum hætti úr gagnrýninni lagalegri greiningu á kynþætti og kynþáttahyggju. Hún rannsakar kerfislægt misrétti sem byggist á forréttindum hvíts fólks og þeirri auðlegð, völdum og virðingu sem þeim fylgja.

Gagnrýni

Formgerðarvirknihyggja hefur verið gagnrýnd fyrir að einblína á stöðugleika samfélaga. Á sama hátt hefur átakakenning verið gagnrýnd fyrir að beina svo mikilli athygli að átökum að hún vanmeti stöðugleikann. Margar félagsgerðir eru mjög stöðugar eða breytast smám saman yfir langan tíma í stað þess að taka skyndilegum breytingum eins og átakakenning kann að gefa til kynna.

Kenning táknrænnar samskiptahyggju

Táknræn samskiptahyggja er kenning á míkróstigi sem beinir sjónum að tengslum einstaklinga innan samfélags. Samkvæmt henni öðlast fólk skilning á félagslegum heimi sínum með samskiptum, það er með því að miðla merkingu í gegnum tungumál og tákn. Herman og Reynolds (1994) benda á að þetta sjónarhorn líti á fólk sem virka þátttakendur í mótun félagsheimsins en ekki aðeins sem viðtakendur áhrifa hans.

George Herbert Mead er talinn einn af upphafsmönnum táknrænnar samskiptahyggju, þótt hann hafi aldrei sjálfur birt rit um hana (LaRossa og Reitzes, 1993). Nemandi hans, Herbert Blumer (1900–1987), mótaði heitið „táknræn samskiptahyggja“ og setti fram þrjár grunnforsendur: fólk bregst við hlutum og fyrirbærum í samræmi við þá merkingu sem það leggur í þau; merkingin verður til í samskiptum við annað fólk og samfélagið; og hver einstaklingur túlkar hana að nýju við tilteknar aðstæður (Blumer 1969). Ef þér þykir vænt um bækur gæti fræðimaður í táknrænni samskiptahyggju til dæmis skýrt það með því að þú hafir lært í samskiptum við fjölskyldu, vini, skóla eða kirkju að bækur séu góðar eða mikilvægar. Kannski átti fjölskyldan fasta lestrarstund í hverri viku, þú fékkst bókasafnsskírteini við hátíðlegt tilefni eða sögulestur fyrir svefn tengdist hlýju og öryggi.

Félagsvísindafólk sem beitir táknrænni samskiptahyggju leitar að mynstrum í samskiptum einstaklinga og fylgist oft með samskiptum tveggja einstaklinga. Ef pólitísk mótmæli væru rannsökuð gæti fræðimaður sem beitir átakakenningu til dæmis beint sjónum að stéttamun. Fræðimaður í táknrænni samskiptahyggju myndi fremur kanna samskipti fólks innan mótmælahópsins og þau merki og tákn sem mótmælendur nota til að miðla boðskap sínum.

Áherslan á hlutverk tákna í mótun samfélags varð til þess að félagsfræðingar á borð við Erving Goffman (1922–1982) þróuðu aðferð sem nefnist leiksviðsgreining. Goffman líkti félagslegum samskiptum við leikhús og sýndi fram á að þau fylgja menningarlegum „handritum“. Að hans mati eru einstaklingar líkt og leikarar í leikriti. Við skiptum um hlutverk, stundum frá einni mínútu til annarrar — til dæmis úr hlutverki nemanda eða dóttur yfir í að viðra hund. Þar sem ekki er alltaf ljóst hvaða hlutverk á við í tilteknum aðstæðum þarf fólk að spinna eftir því sem atburðarásin þróast (Goffman, 1958).

Rannsóknir sem byggjast á táknrænni samskiptahyggju styðjast gjarnan við eigindlegar rannsóknaraðferðir, svo sem djúpviðtöl og þátttökuathuganir. Slíkar aðferðir henta markmiði þeirra: að skilja þann táknheim sem þátttakendur rannsóknarinnar lifa í.

Mótunarhyggja er framlenging á táknrænni samskiptahyggju og gengur út frá því að veruleikinn taki á sig þá mynd sem fólk mótar í huga sér. Í samskiptum við aðra myndum við félagslegar hugsmíðar. Þær hugsmíðar sem varðveitast til lengri tíma byggjast á merkingu sem almennt samkomulag ríkir um eða flestir í samfélaginu viðurkenna. Þessi nálgun er oft notuð til að rannsaka hvað telst frávik í tilteknu samfélagi. Engin algild skilgreining er til á fráviki; samfélög leggja ólíka merkingu í hugtakið og tengja ólíka hegðun við það.

Viðbrögð við veski sem finnst á götu sýna vel hvernig slík félagsleg merking getur verið breytileg. Í Bandaríkjunum teldist rétt að afhenda veskið yfirvöldum á staðnum, en það að halda því fyrir sig væri talið frávikshegðun. Í mörgum samfélögum í austanverðum heiminum þætti hins vegar réttara að halda veskinu tímabundið og leita eigandans uppi. Þar gæti það talist frávikshegðun að afhenda veskið öðrum, jafnvel yfirvöldum.

Gagnrýni

Rannsóknir frá þessu sjónarhorni sæta oft gagnrýni vegna þess hve erfitt getur verið að gæta hlutlægni. Aðrir telja athyglina beinast um of að táknrænum samskiptum og sjónarhornið því verða of þröngt. Talsmenn táknrænnar samskiptahyggju líta hins vegar á þessa afmörkun sem einn helsta styrk hennar.

Félagsfræðikenningar samtímans

Þótt þær hafi þróast mynda þessar þrjár nálganir enn meginstoðir félagsfræðikenninga samtímans. Formgerðarvirknihyggja var ráðandi frá lokum síðari heimsstyrjaldar og fram á sjöunda og áttunda áratug 20. aldar. Þá töldu æ fleiri félagsfræðingar að hún skýrði ekki nægilega vel þær hröðu samfélagsbreytingar sem áttu sér stað í Bandaríkjunum. Kvennahreyfingin og borgararéttindahreyfingin knúðu fræðafólk til að þróa nýjar leiðir til að rannsaka þessa samfélagshætti í mótun.

Átakakenning varð í kjölfarið áhrifameiri, einkum vegna áherslu sinnar á stofnanabundinn félagslegan ójöfnuð. Gagnrýnin kenning og sértækari nálganir á borð við femíníska kenningu og gagnrýna kynþáttafræði beindu sjónum að því hvernig beita mætti félagsfræðilegri þekkingu til að stuðla að samfélagsbreytingum. Jafnframt jókst á ný áhersla á að gera almenningi kleift að skilja meginreglur félagsfræðinnar, meðal annars með félagsfræði í almannaþágu.

Táknræn samskiptahyggja varð áberandi í kjölfar verka Meads á þriðja og fjórða áratug 20. aldar. Áhrif hennar dvínuðu á sjöunda og áttunda áratugnum en jukust á ný um aldamótin 2000 (Stryker, 1987). Póstmódernískar félagsfræðikenningar komu fram á níunda áratugnum og nálguðust samfélagið frá gerólíku sjónarhorni með því að hafna eldri tilraunum til að skýra félagsleg fyrirbæri á makróstigi. Vaxandi vinsældir þeirra féllu saman við aukin áhrif mótunarhyggju innan táknrænnar samskiptahyggju.