14.2 Fjölbreytileiki fjölskyldulífs

14.2Fjölbreytileiki fjölskyldulífs

Þótt 99,8 prósent íbúa Bandaríkjanna telji eiginmann, eiginkonu og börn mynda fjölskyldu lýsir sú samsetning alls ekki 99,8 prósentum bandarískra fjölskyldna. Samkvæmt manntalsgögnum frá 2010 bjuggu aðeins 66 prósent barna yngri en sautján ára á heimili með tveimur giftum foreldrum. Hlutfallið hafði lækkað úr 77 prósentum árið 1980 (U.S. Census 2011). Þessi fjölskyldugerð tveggja foreldra nefnist kjarnafjölskylda; þar mynda giftir foreldrar og börn kjarna hópsins. Undanfarin ár hefur þó fjölgað fjölskyldum sem líkjast kjarnafjölskyldu en foreldrarnir eru ógiftir. Þrjú prósent barna búa með tveimur foreldrum í sambúð (U.S. Census 2011).

Einstæðir foreldrar, samsettar fjölskyldur og fósturfjölskyldur

Heimilum einstæðra foreldra fer fjölgandi. Árið 2017 bjuggu 32 prósent barna aðeins með öðru foreldri sínu, samanborið við 25 prósent árið 2008. Af öllum börnum bjó 21 prósent með móður sinni en fjögur prósent með föður sínum. Síðarnefnda hlutfallið fer hækkandi: árið 1968 bjó aðeins eitt prósent barna með einstæðum föður en þrjú prósent árið 2008 (Livingston 2018).

Um 16 prósent barna búa í samsettum fjölskyldum, það er með stjúpforeldri, stjúpsystkinum eða hvoru tveggja. Hlutfallið hefur haldist tiltölulega stöðugt frá níunda áratugnum, þegar bandaríska manntalsskrifstofan hóf að mæla það með áreiðanlegum hætti. Fjögur prósent barna búa hjá ógiftu pari. Í þeim hópi eru meðal annars börn samkynja foreldra sem áður máttu ekki ganga í hjónaband.

Í sumum tilvikum geta foreldrar ekki lengur annast börn sín. Árið 2018 bjuggu þrjár milljónir barna hjá forráðamanni sem var hvorki kynforeldri þeirra né kjörforeldri. Ástæðurnar eru margvíslegar, meðal annars geðrænn vandi foreldra, vímuefnaneysla eða fangelsisvist, líkamlegt eða kynferðislegt ofbeldi foreldris gegn barni eða það að foreldri yfirgefi barnið. Því er fyrirkomulag umönnunarinnar með ýmsu móti og ólíkir einstaklingar og stofnanir koma að henni. Um helmingur þessara barna býr hjá afa sínum og ömmu og um 20 prósent hjá öðrum ættingjum (ChildStats 2019). Stundum taka afi og amma eða aðrir ættingjar tímabundið og óformlega við umönnun barns. Í öðrum tilvikum er fyrirkomulagið til lengri tíma og barnaverndaryfirvöld ríkis eða sveitarfélags, eða sambærileg stofnun, koma að málinu.

Af börnum sem búa hvorki hjá kjörforeldri né kynforeldri búa 25 prósent hjá óskyldum aðilum, þar á meðal fósturforeldrum, tímabundnum forráðamönnum eða fólki sem tengist barninu eða foreldrum þess með öðrum hætti. Óskyldir fósturforeldrar eru fullorðnir einstaklingar sem hafa hlotið viðurkenningu yfirvalda og annast börn undir leiðsögn og eftirliti viðeigandi stofnunar. Fósturforeldrar fylgja settum viðmiðum og fá fjárhagslegan stuðning vegna barnanna sem þeir annast. (Stundum er hugtakið fósturforeldri notað um ættingja sem annast barn samkvæmt viðmiðum stofnunar og stundum fá slíkir fósturforeldrar einnig fjárhagslegan stuðning.)

Þegar börnum er komið fyrir í fóstri eða annarri umönnun utan foreldraheimilis leitast stofnanir og fjölskyldur yfirleitt við að halda systkinum saman. Systkini geta stutt hvert annað í félagslegum erfiðleikum og veitt hvort öðru samfellu og öryggi. Rannsóknir sýna að systkini sem fá að vera saman mynda nánari tengsl við fósturforeldra sína og eru ánægðari á fósturheimilinu en börn sem ekki eru vistuð með systkini (Hegar og Rosenthal 2011). Aðskilnaður getur vakið hjá þeim áhyggjur af systkinum eða upprunafjölskyldunni og tafið aðlögun að nýja heimilinu (Affronti, Rittner og Semanchin Jones 2015).

Systkini gegna stundum sjálf hlutverki sem líkist foreldrahlutverki, einkum þegar mikill aldursmunur er á þeim eða mjög ung börn eiga í hlut. Eldri systkini geta tekið að sér hluta af ábyrgð foreldra við skilnað eða þegar börn eru send til annarra. Þau geta átt erfitt með að ráða við þessa flóknu ábyrgð, enda eru þau sjálf oft enn mjög ung. Að neyðast til að gegna slíku foreldrahlutverki getur reynst áfall og leitt til árátturaskana og langvarandi erfiðleika í samböndum og sjálfsumönnun (Lamothe 2017).

Breytingar á hefðbundinni fjölskyldugerð vekja spurningar um áhrif slíkra samfélagsbreytinga á börn. Tölur bandarísku manntalsskrifstofunnar hafa lengi sýnt að börn sem alast upp með báðum foreldrum njóta meiri fjárhagslegra og menntunarlegra kosta en börn sem alast upp á heimili einstæðs foreldris (U.S. Census 1997). Hjúskaparstaða foreldra virðist vera mikilvæg vísbending um kjör og tækifæri barns síðar á ævinni. Börn sem búa hjá fráskildu foreldri njóta yfirleitt betri kjara en börn sem búa hjá foreldri sem aldrei hefur gifst; þetta á sérstaklega við um börn fráskilinna feðra. Munurinn samræmist því að foreldrar sem aldrei hafa gifst eru að jafnaði yngri, hafa styttri skólagöngu að baki og lægri tekjur (U.S. Census 1997). Sex af hverjum tíu börnum sem búa aðeins með móður sinni lifa við eða nálægt fátæktarmörkum. Af börnum sem alin eru upp af einstæðum mæðrum lifa 69 prósent við eða nálægt fátækt, samanborið við 45 prósent barna fráskilinna mæðra (U.S. Census 1997). Þótt aðrir þættir, svo sem aldur og menntun, eigi þátt í þessum mun má álykta að hjónaband foreldra sé börnum almennt til hagsbóta.

Sambúð

Sífellt fleiri pör kjósa að búa saman áður en þau ganga í hjónaband eða í stað þess að giftast. Sambúð er hér skilgreind sem það þegar karl og kona búa saman í kynferðislegu sambandi án þess að vera gift. Árið 2018 bjuggu 15 prósent ungs fullorðins fólks á aldrinum 25–34 ára með ógiftum maka, samanborið við 12 prósent tíu árum fyrr (Gurrentz 2018). Fjölgun sambúðarfólks stafar líklega af minnkandi félagslegum fordómum gagnvart sambúð. Í könnun töldu 69 prósent Bandaríkjamanna ásættanlegt að fullorðið fólk byggi saman þótt það væri ekki gift og hygðist ekki giftast, en 16 prósent töldu sambúð aðeins ásættanlega ef parið hygðist ganga í hjónaband (Horowitz 2019).

Pör kunna að velja sambúð til að geta eytt meiri tíma saman eða dregið úr húsnæðis- og framfærslukostnaði. Mörg líta á sambúð sem eins konar reynslutíma fyrir hjónaband. Af giftum pörum sem höfðu búið saman án þess að vera trúlofuð litu 66 prósent á sambúðina sem skref í átt að hjónabandi. Hið sama gilti um 44 prósent fullorðinna í sambúð sem voru hvorki trúlofuð né gift (Horowitz 2019).

Þótt pör geti nýtt sambúðartímann til að leysa úr vandamálum í sambandinu áður en þau giftast benda nýjustu rannsóknir til þess að sambúð hafi lítil áhrif á það hvernig hjónabandinu reiðir af. Þeir sem búa ekki saman fyrir hjónaband eru raunar örlítið líklegri til að vera enn giftir eftir meira en tíu ár (Jayson 2010). Sambúð kann einnig að eiga þátt í því að fleiri fresta hjónabandi. Miðgildi giftingaraldurs hefur aldrei verið hærra frá því bandaríska manntalsskrifstofan hóf skráningu: tuttugu og sex ár hjá konum og tuttugu og átta ár hjá körlum (U.S. Census 2010).

Samkynja pör

Samkynja pörum hefur fjölgað verulega á síðasta áratug. Bandaríska manntalsskrifstofan taldi 594.000 heimili samkynja para í Bandaríkjunum, sem var 50 prósenta aukning frá árinu 2000. Fjölgunin skýrist af því að fleiri mynda pör, félagsleg viðurkenning á hinsegin fólki hefur aukist og fólk er þar af leiðandi fúsara til að greina frá sjálfsmynd sinni. Heimili samkynja para eru 1,5 prósent allra bandarískra heimila þar sem par býr (U.S. Census Bureau 2020). Með dóminum Obergefell gegn Hodges árið 2015 lögleiddi Hæstiréttur Bandaríkjanna hjónaband samkynja fólks um allt land. Þar með tóku öll réttindi og hlunnindi maka samkvæmt alríkislögum einnig til giftra samkynja para, meðal annars almannatryggingar, bætur til vopnahlésdaga og fjölskylduorlof. Áður gat hinsegin einstaklingur til dæmis ekki tekið sams konar fjölskylduorlof og einstaklingur í gagnkynja hjónabandi ef maki veiktist og gat jafnvel verið meinað að heimsækja maka sinn á sjúkrahús.

Lýðfræðilega eru samkynja pör ekki mjög frábrugðin pörum af gagnstæðu kyni. Meðalaldur fólks á heimilum samkynja para er 52 ár og meðalárstekjur heimilisins um 107.000 Bandaríkjadalir. Á heimilum para af gagnstæðu kyni er meðalaldurinn 59 ár og meðaltekjur heimilisins 97.000 Bandaríkjadalir. Samkynja pör eru síður líkleg til að hafa börn yngri en 18 ára á heimilinu, eða í 14 prósentum tilvika samanborið við 38 prósent para af gagnstæðu kyni. Í þessum tölum eru bæði gift og ógift pör (Census Bureau 2020).

Í greiningu á 81 rannsókn á uppeldi fundu félagsfræðingar engar mælanlegar vísbendingar um að uppeldi foreldra af gagnstæðu kyni væri betra en uppeldi samkynja foreldra. Börn lesbískra para reyndust þó eiga við örlítið færri hegðunarvandamál að stríða og hafa hærra sjálfsmat (Biblarz og Stacey 2010). Rannsóknir fyrir lögleiðingu hjónabands samkynja fólks um allt land sýndu einnig að sjálfsvígstíðni meðal framhaldsskólanema lækkaði í ríkjum þar sem slík hjónabönd voru lögleg. Sjálfsvíg eru næstalgengasta dánarorsök framhaldsskólanema og hörmuleg afleiðing fyrir hinsegin ungmenni sem finna að þau séu ekki samþykkt eða standa höllum fæti. Gögnin benda til þess að lögleiðing hjónabands samkynja fólks hafi bætt tilfinningalega og geðræna líðan hinsegin fólks (Johns Hopkins University 2017).

Að vera einhleyp

Um þrír af hverjum tíu fullorðnum Bandaríkjamönnum segjast vera einhleypir, það er hvorki giftir né í föstu sambandi. Hlutfallið er mjög breytilegt eftir aldri og kyni. Helmingur karla yngri en þrítugir er einhleypur, samanborið við um fjórðung karla á aldrinum 30–64 ára. Um 30 prósent kvenna yngri en þrítugar eru einhleypar en hlutfallið lækkar í 19 prósent meðal kvenna á aldrinum 30–60 ára. Einnig er munur eftir kynþætti: hvítt fólk og fólk af rómönskum uppruna er síður líklegt til að vera einhleypt en svart fólk. Hlutfall einhleypra er hærra í stórborgum og á þéttbýlissvæðum og er með því hæsta í New York-borg.

Þótt bæði einhleypir karlar og einhleypar konur finni fyrir félagslegum þrýstingi um að giftast sæta konur meiri gagnrýni. Einhleypum konum er oft lýst sem óhamingjusömum eða eins og eitthvað vanti í líf þeirra. Einhleypum körlum er hins vegar gjarnan lýst sem ævilöngum piparsveinum sem geti ekki fest ráð sitt eða hafi einfaldlega „ekki fundið réttu stúlkuna“. Einhleypar konur segjast finna fyrir óöryggi og vera utanveltu í fjölskyldunni þegar gert er lítið úr hjúskaparstöðu þeirra (Roberts 2007). Einhleypar konur eldri en þrjátíu og fimm ára segjast þó öruggar og sáttar við að vera ógiftar, enda hafa margar þeirra náð árangri í námi og starfi. Almennt telja konur sig sjálfstæðari og betur búnar undir að verja stórum hluta fullorðinsáranna án maka en þær voru á sjöunda áratugnum (Roberts 2007).

Ákvörðun um að giftast eða giftast ekki getur ráðist af ýmsum þáttum, þar á meðal trúarbrögðum og menningarlegum væntingum. Fólk af asískum uppruna er líklegast til að giftast en svartir Bandaríkjamenn ólíklegastir (Venugopal 2011). Auk þess er fólk sem leggur ekkert vægi á trúarbrögð líklegra til að vera ógift en fólk sem telur trúarbrögð mikilvæg. Hjá svörtum konum hafði mikilvægi trúarbragða þó engin áhrif á hjúskaparstöðu (Bakalar 2010). Einhleypi felur almennt ekki í sér höfnun hjónabands heldur lífsstíl þar sem hjónaband er ekki sjálfsagður þáttur.

Fræðileg sjónarhorn á hjónaband og fjölskyldu

Félagsfræðingar rannsaka fjölskyldur bæði á samfélagslegu heildarstigi og í daglegum samskiptum einstaklinga til að skilja hvernig þær starfa. Þeir geta beitt ýmsum fræðilegum sjónarhornum til að skýra það sem gerist innan fjölskyldunnar og í tengslum hennar við samfélagið.

Virknihyggja

Virknihyggjusinnar líta á fjölskylduna sem mikilvæga félagslega stofnun sem gegni lykilhlutverki í að viðhalda stöðugleika samfélagsins. Þeir benda jafnframt á að fjölskyldumeðlimir gegni tilteknum hlutverkum sem fylgja stöðu þeirra innan hjónabands eða fjölskyldu. Fjölskyldan og einstaklingar innan hennar sinna þannig hlutverkum sem stuðla að velferð og þróun samfélagsins.

Félagsfræðingurinn George Murdock kannaði 250 samfélög og komst að þeirri niðurstöðu að fjölskyldan gegndi fjórum algildum grundvallarhlutverkum: kynferðislegu, æxlunarlegu, uppeldis- og menntunarlegu og efnahagslegu hlutverki (Lee 1985). Að mati Murdocks stýrir fjölskyldan, sem í skilningi hans felur í sér hjónaband, kynferðislegum samskiptum einstaklinga. Hann neitar ekki tilvist eða áhrifum kynlífs fyrir eða utan hjónabands en telur fjölskylduna veita fullorðnum félagslega viðurkenndan farveg fyrir kynlíf (Lee 1985). Slík samskipti geta leitt til barneigna, sem Murdock telur nauðsynlegar til að tryggja áframhald samfélagsins.

Þegar börn fæðast gegnir fjölskyldan mikilvægu hlutverki í að búa þau undir fullorðinsárin. Sem helsti aðili félagsmótunar og menningarmótunar kennir fjölskyldan ungum börnum hugsunar- og hegðunarmynstur sem samræmast félagslegum og menningarlegum viðmiðum, gildum, viðhorfum og afstöðu. Foreldrar kenna börnum sínum mannasiði og kurteisi. Vel upp alið barn endurspeglar gott uppeldi foreldra.

Foreldrar kenna börnum einnig kynhlutverk. Kynhlutverk eru mikilvægur þáttur í efnahagslegu hlutverki fjölskyldunnar. Innan hverrar fjölskyldu er verkaskipting sem felur í sér verkleg og tilfinningamiðuð hlutverk. Karlar taka gjarnan að sér verkleg hlutverk sem yfirleitt fela í sér launuð störf utan heimilis, fjárhagslegan stuðning og að afla fjölskyldunni félagslegrar stöðu. Konur taka gjarnan að sér tilfinningamiðuð hlutverk sem yfirleitt felast í vinnu innan heimilis, tilfinningalegum stuðningi og líkamlegri umönnun barna (Crano og Aronoff 1978). Samkvæmt virknihyggjusinnum tryggir kynbundin aðgreining hlutverka jafnvægi og samhæfingu innan fjölskyldunnar. Þegar fjölskyldumeðlimir víkja frá þessum hlutverkum raskast jafnvægið og fjölskyldan þarf að laga sig að breyttum aðstæðum til að geta starfað eðlilega. Ef faðirinn tekur til dæmis að sér tilfinningamiðað hlutverk á borð við daglega umönnun barna þarf móðirin, samkvæmt þessu sjónarhorni, að taka að sér verklegt hlutverk á borð við launað starf utan heimilis svo fjölskyldan haldi jafnvægi og geti starfað.

Átakakenning

Átakakenningarsinnar benda gjarnan á að bandarískar fjölskyldur hafi verið skilgreindar sem einkamál. Afleiðingin sé sú að málefni fjölskyldunnar hafi verið látin þeim einum eftir sem henni tilheyra. Margir Bandaríkjamenn eru mótfallnir afskiptum stjórnvalda af fjölskyldunni; foreldrar vilja hvorki að stjórnvöld segi þeim hvernig þeir eigi að ala börn sín upp né blandi sér í heimilismál. Átakakenningin dregur fram hlutverk valds í fjölskyldulífi og heldur því fram að fjölskyldan sé oft ekki griðastaður heldur vettvangur valdabaráttu. Beiting valds tengist oft stöðuhlutverkum innan fjölskyldunnar. Átakakenningarsinnar geta rannsakað átök allt frá því að umönnunaraðili framfylgi reglum gagnvart barni til alvarlegri mála á borð við heimilisofbeldi gegn maka eða barni, kynferðisofbeldi, nauðgun innan hjónabands og sifjaspell.

Fyrsta rannsóknin á valdi innan hjónabands var gerð árið 1960. Rannsakendur komust að því að sá sem hafði mestan aðgang að verðmætum úrræðum hafði mest völd. Þar sem peningar eru eitt verðmætasta úrræðið höfðu karlar í launuðum störfum utan heimilis meira vald en konur sem unnu innan heimilisins (Blood og Wolfe 1960). Átakakenningarsinnar telja ágreining um skiptingu heimilisstarfa algenga orsök ósættis í hjónabandi. Engin laun fást fyrir heimilisstörf og þeim fylgja því engin völd samkvæmt þessari nálgun. Rannsóknir benda til þess að þegar karlar vinna meira við heimilisstörf séu konur ánægðari í hjónabandinu og átökum fækki (Coltrane 2000). Almennt rannsaka átakakenningarsinnar einkum þá þætti hjónabands og fjölskyldulífs sem fela í sér ójöfnuð eða misræmi í valdi og yfirráðum, enda endurspegla þeir stærri samfélagsgerðina.

Táknræn samskiptahyggja

Samskiptahyggjusinnar líta á heiminn út frá táknum og þeirri merkingu sem þeim er gefin (LaRossa og Reitzes 1993). Fjölskyldan sjálf er tákn. Fyrir sumum merkir hún föður, móður og börn; fyrir öðrum hvers kyns samband sem byggist á virðingu og umhyggju. Samskiptahyggjusinnar leggja áherslu á að fjölskyldan sé ekki hlutlægur og áþreifanlegur veruleiki. Líkt og önnur félagsleg fyrirbæri er hún félagsleg smíð sem mótast af síbreytilegum samfélagsviðmiðum og þeirri merkingu sem fólk leggur í hana.

Skoðum merkingu annarra þátta fjölskyldunnar. Hugtakið „foreldri“ táknaði áður líffræðileg og tilfinningaleg tengsl við barn. Þar sem æ fleiri tengsl foreldra og barna verða til með ættleiðingu, endurgiftingu eða breyttu forræði vísar orðið „foreldri“ nú síður til líffræðilegra tengsla en til þess einstaklings sem samfélagið viðurkennir að beri ábyrgð á uppeldi barns. Á sama hátt eru orðin „móðir“ og „faðir“ ekki lengur eins fastbundin hefðbundnum hlutverkum umönnunaraðila og fyrirvinnu. Merking þeirra verður sveigjanlegri eftir því sem fjölskylduhlutverk breytast.

Samskiptahyggjusinnar benda einnig á að hlutverk hvers fjölskyldumeðlims séu félagslega mótuð og skipti miklu fyrir það hvernig fólk skynjar og túlkar félagslega hegðun. Þeir líta á fjölskylduna sem hóp hlutverkaleikara sem koma saman og leika sitt hlutverk í að skapa sameiginlegt fjölskyldulíf. Hlutverkin eru túlkunum háð. Seint á nítjándu öld og snemma á þeirri tuttugustu var „góður faðir“ til dæmis sá sem vann hörðum höndum að því að tryggja börnum sínum fjárhagslegt öryggi. Í dag telst „góður faðir“ sá sem ver tíma utan vinnu í að efla tilfinningalega líðan, félagsfærni og vitsmunaþroska barna sinna. Að sumu leyti eru kröfurnar því mun meiri.