Introduction
Yfirlit kaflans
Inngangur
Bergbrot, annað heiti á vökvaknúinni sprungumyndun, er aðferð til að vinna gas og olíu úr leirsteinslögum. Borað er niður í jörðina og blöndu vatns, sands og efna með óbirta samsetningu er dælt inn í bergið undir miklum þrýstingi. Orkufyrirtæki líta á bergbrot sem arðbæra byltingu í atvinnugreininni, en aðferðin vekur jafnframt ýmsar áhyggjur.
Í fyrsta lagi krefjast bergbrot gríðarlegs vatnsmagns. Flutningur vatns hefur mikinn umhverfiskostnað í för með sér. Þegar vatninu hefur verið blandað við efnin sem notuð eru við bergbrot er það óhæft til neyslu fyrir menn og dýr, þótt talið sé að 10–90 prósent mengaða vatnsins skili sér aftur inn í hringrás vatns. Í öðru lagi geta efnin í blöndunni verið krabbameinsvaldandi. Þau geta mengað grunnvatn nærri vinnslusvæðinu (Colborn, Kwiatkowski, Schultz og Bachran 2011; United States 2011). Forsvarsmenn atvinnugreinarinnar telja slíka mengun ólíklega. Þeir halda því fram að þegar hún eigi sér stað sé um tilfallandi mengun að ræða sem rekja megi til mannlegra mistaka sem ekki verði með öllu komið í veg fyrir, en ekki fyrirsjáanlegrar áhættu af aðferðinni. Rannsókn Umhverfisverndarstofnunar Bandaríkjanna á bergbrotum stendur þó enn yfir (Environmental Protection Agency 2014). Þriðja áhyggjuefnið er að bergbrot geti valdið smávægilegum jarðskjálftum með því að raska spennujafnvægi jarðskorpunnar á svæðinu, þótt mun fleiri jarðskjálftar af mannavöldum stafi af hefðbundinni olíu- og gasvinnslu (USGS, án ártals). Loks er jarðgas ekki endurnýjanlegur orkugjafi, sem er ókostur að mati þeirra sem vilja draga úr áframhaldandi notkun jarðefnaeldsneytis.
Bergbrot hafa einnig kosti. Stuðningsmenn aðferðarinnar benda á tölfræðilegar upplýsingar sem gefa til kynna að hún dragi úr atvinnuleysi og stuðli að hagvexti (IHS Global Insights 2012). Þar sem aðferðin opnar orkufyrirtækjum leið að áður ónýttum olíu- og gaslindum sem ekki var hagkvæmt að vinna eykur hún innlenda olíuframleiðslu og lækkar orkukostnað (IHS Global Insights 2012). Þar að auki fylgir brennslu jarðgass minni losun en brennslu kola og bergbrot draga því úr umhverfisáhrifum orkuframleiðslu iðnaðarins vegna losunar í andrúmsloft.
Ódýrari jarðgasvinnsla hefur meðal annars leitt til þess að eftirspurn eftir kolum hefur hrunið. Dýrara er að vinna kol en jarðgas og umhverfisáhrif kolavinnslu eru meiri. Kolaiðnaðurinn er auk þess samþjappaður á fáeinum svæðum, svo sem í Pennsylvaníu, Vestur-Virginíu og Kentucky. Aukin sjálfvirkni hafði þegar fækkað störfum í greininni. Áratugum áður en bergbrot urðu útbreidd hófu kolafyrirtæki að leysa fólk af hólmi með vélum í stórum stíl (Vavra 2017). Þótt Bandaríkin ynnu meira af kolum en á fyrri áratugum störfuðu færri við vinnsluna en nokkru sinni fyrr. Þegar umsvifin voru mest starfaði nær ein milljón manna í kolaiðnaðinum og blómleg bæjarfélög sem byggðu afkomu sína á honum studdu við annan atvinnurekstur. Árið 2015 störfuðu hins vegar um 50.000 manns í greininni (Money Illusion 2016). Ódýrt jarðgas bætist við langvarandi vanda kolaiðnaðarins. Kolafyrirtæki hætta starfsemi hvert af öðru og á heilum landsvæðum býr nú fjöldi fólks sem nýlega var sagt upp og finnur ekki aðra vinnu.
Þegar þú lest þennan kafla skaltu íhuga hvernig megi, samhliða fjölgun jarðarbúa, samræma umhverfissjónarmið og tækifæri til iðnaðar- og hagvaxtar. Veltu fyrir þér hversu mikla vatnsmengun megi réttlæta í þágu þess að draga úr því hve háð Bandaríkin eru erlendum orkugjöfum. Er sá hagvöxtur sem tengist bergbrotum þess virði að umhverfinu verði raskað að einhverju leyti? Þegar tengd atvinnugrein — kolaiðnaðurinn — dregst enn frekar saman vegna bergbrota, ber okkur þá að greiða starfsfólki hennar bætur eða veita því aukinn stuðning?
Eins og umræðan um bergbrot sýnir tengjast mikilvæg samfélagsleg álitaefni umhverfinu og því hvernig og hvar fólk býr. Félagsfræðingar nálgast þessi viðfangsefni meðal annars með lýðfræði, rannsóknum á mannfjölda og tengslum hans við borgvæðingu. Borgvæðing snýst um félagsleg, stjórnmálaleg og efnahagsleg tengsl í borgum. Umhverfisfélagsfræðingar rannsaka hvernig fólk og umhverfi þess hafa áhrif hvort á annað. Nú ríkir, líkt og oft áður í sögunni, togstreita á mörgum þessara sviða. Mannfjöldi heimsins náði sjö milljörðum á árunum 2011–2012. Hvenær nær hann átta milljörðum? Getur jörðin staðið undir slíkum mannfjölda? Við framleiðum meiri úrgang en nokkru sinni fyrr, allt frá Starbucks-bollum og úreltum farsímum sem innihalda eiturefni til matarleifa sem mætti jarðgera. Þú veist ef til vill ekki hvar úrgangurinn frá þér endar. Þótt vandinn sé hnattrænn er hann oft sérstaklega brýnn í þéttbýli. Borgir og borgarlíf skapa nýjar áskoranir fyrir bæði samfélagið og umhverfið og gera samspil fólks og umhverfis þess afar mikilvægt.
Hvernig rannsaka félagsfræðingar viðfangsefni sem tengjast mannfjölda og borgvæðingu? Félagsfræðingar sem aðhyllast virknihyggju gætu beint sjónum að því hvernig mannfjöldaþróun, borgvæðing og umhverfi gegna mikilvægum hlutverkum, efla samheldni og stuðla að stöðugleika samfélagsins. Þeir gætu rannsakað hvernig fjölgun jarðarbúa hvetur til brottflutnings og aðflutnings fólks og hvernig þessir fólksflutningar styrkja tengsl milli ríkja. Þeir gætu einnig rannsakað hvernig fólksflutningar hafa áhrif á umhverfismál. Þvingaðir fólksflutningar geta breytt getu svæðis til að taka við nýjum hópi. Hvaða áhrif hafa slíkir fólksflutningar og breytingarnar sem þeim fylgja á fólkið sem hrakið var á brott og á móttökusvæðið? Virknihyggjufræðingur gæti enn fremur rannsakað hvernig mismunandi borgarhverfi þróa með sér sérhæfð hlutverk til að mæta menningarlegum og efnahagslegum þörfum.
Fræðimaður sem aðhyllist átakakenningu og hefur áhuga á myndun og endursköpun ójöfnuðar gæti spurt hvernig takmarkað aðgengi að fjölskylduáætlanagerð í jaðarríkjum hafi áhrif á mannfjölda þeirra í samanburði við kjarnaríki, þar sem frjósemistíðni er yfirleitt lægri. Einnig mætti spyrja hvernig hverfi í miðborgum verði að gettóum þar sem störf, menntun og önnur tækifæri eru nær engin. Sami fræðimaður gæti rannsakað umhverfisrasisma og aðrar birtingarmyndir umhverfisójafnaðar. Hvaða samfélagshópar í New Orleans brugðust til dæmis best við fyrirmælum um rýmingu vegna fellibylsins Katrina? Hvaða svæði varð verst úti í flóðunum? Hvar og við hvaða aðstæður var fólk frá þessum svæðum hýst, bæði fyrir rýminguna og meðan á henni stóð?
Fræðimaður sem aðhyllist táknræna samskiptahyggju og hefur áhuga á daglegum samskiptum hópa og einstaklinga gæti rannsakað hvernig upplýsingum um fjölskylduáætlanagerð er miðlað til ólíkra samfélagshópa og hvernig þeir túlka þær, hvernig fólk upplifir og skilur borgarlíf og hvaða orðfæri fólk notar til að sannfæra aðra um að hnattrænar loftslagsbreytingar eigi sér stað — eða geri það ekki. Sumir stjórnmálamenn lýsa til dæmis rannsóknum á hlýnun jarðar sem gervivísindum, en aðrir fullyrða að hlýnunin sé sönnuð staðreynd.