55 Socialization

5.4 Socialization Across the Life Course

5.4 Félagsmótun á lífshlaupinu

Námsmarkmið

Að þessum kafla loknum ættir þú að geta:

Útskýrt hvernig félagsmótun á sér stað og endurtekur sig alla ævi
Beitt hugtakinu félagsmótun til að greina aldurstengd tímamót
Lýst hvenær og hvernig endurfélagsmótun á sér stað

Félagsmótun er hvorki einstakur atburður né skammvinnt ferli. Við förum ekki í gegnum einhvers konar félagsmótunarvél sem „stimplar“ okkur í eitt skipti fyrir öll. Félagsmótun stendur þvert á móti yfir alla ævi.

Í Bandaríkjunum móta aldursviðmið og „tímatengdar reglur og fyrirmæli“ (Settersten 2002) félagsmótun fólks á lífshlaupinu að verulegu leyti. Eftir því sem við eldumst mætum við aldurstengdum tímamótum sem krefjast þess að við tileinkum okkur ný hlutverk, til dæmis þegar við komumst á skólaaldur, hefjum störf eða förum á eftirlaun. Bandarísk stjórnvöld skylda til dæmis öll börn til skólagöngu. Með lögum um barnavinnu, sem voru sett í upphafi 20. aldar, var það viðmið fest í sessi um allt land að bernskan væri tími náms en ekki vinnu. Í löndum á borð við Níger og Síerra Leóne er barnavinna hins vegar enn algeng og samfélagslega viðurkennd og fá lagaákvæði setja henni skorður (UNICEF 2012).

Heildarmyndin

Lífið eftir framhaldsskóla víða um heim

Á síðustu árum hefur sífellt stærri hluti nýútskrifaðra framhaldsskólanema í Bandaríkjunum valið háskólanám. Um tveir þriðju þeirra innritast í háskóla einhvern tíma frá lokum unglingsára til 24 ára aldurs. Um þriðjungur sama hóps er fyrst og fremst á vinnumarkaði, það er í starfi eða atvinnuleit (Bureau of Labor Statistics 2020). Af þeim sem fara í háskóla hefja flestir, eða um 69 prósent, nám strax fyrsta haustið eftir útskrift úr framhaldsskóla (NCES 2020).

Í öðrum löndum, einkum hátekjuríkjum Vestur-Evrópu, er þróunin svipuð en færri nemendur hefja háskólanám strax eftir framhaldsskóla. Hléár, dvöl erlendis og áskilinn biðtími beina nemendum inn á ólíkar brautir áður en háskólanám hefst. Í Danmörku taka svo margir sér hléár að stjórnvöld hafa reynt að hvetja nemendur með fjárhagslegum bónusum til að hefja námið strax (Anderson 2009). Um áratugaskeið skráðu aðeins um 25 prósent danskra framhaldsskólanema sig í háskóla beint eftir útskrift. Hlutfallið hélt áfram að lækka á öðrum áratug 21. aldar og náði metlágmarki, 15 prósentum, árið 2018 (Ritzau 2019). Til samanburðar hefja meira en tveir þriðju bandarískra nemenda háskólanám strax. Þess má einnig geta að háskólanám í Danmörku er nær undantekningarlaust ókeypis.

Í bandarísku samfélagi fylgja þessum tímamótum annars konar viðmið og félagsmótun. Þar er mun sjaldgæfara en í sumum öðrum löndum að taka sér árs hlé, þótt það hafi færst í vöxt á síðustu árum. Bandarísk ungmenni eru yfirleitt hvött til að velja fyrir lok unglingsáranna nokkra háskóla sem koma til greina eða móta sér mögulegar starfsleiðir og hefja nám eða störf eftir framhaldsskóla. Margir fara ekki í háskóla, en flestir í þeim hópi fara út á vinnumarkaðinn, þar á meðal í herinn.

Í öðrum löndum ráðast leiðir ungmenna af því hvaða menntastofnanir standa þeim til boða, fjárhagsaðstæðum og þörfum fjölskyldunnar. Sums staðar hefja nemendur háskólanám skömmu eftir framhaldsskóla en sækja það til annars lands, meðal annars Bandaríkjanna. Tugir landa krefjast þess að karlar gegni herskyldu og fáein þeirra, svo sem Svíþjóð, Ísrael, Noregur, Erítrea og Venesúela, krefjast þess einnig af konum.

Hvernig væri líf þitt líklega öðruvísi ef þú byggir í einhverju þessara landa? Hvaða önnur dæmi þekkir þú um félagsleg viðmið sem tengjast aldurstímamótum og eru ólík milli landa?

Menningin gerir félagslegar væntingar til ólíkra æviskeiða sýnilegar og heldur þeim við. Í samskiptum við aðra og með því að fylgjast með samskiptum þeirra lærum við hvaða hegðunar er vænst í hverju hlutverki. Í grunnskóla gæti það til dæmis hafa þótt óæskilegt að eiga kærustu eða kærasta. Í framhaldsskóla breytast viðmiðin. Þegar ungmenni sjá hve mikið vægi stefnumót og ástarsambönd hafa í félagslífi skólans verður þeim fljótt ljóst að nú er ekki aðeins ætlast til þess að þau séu börn og nemendur heldur einnig að þau stofni til náinna sambanda. Þegar formlegri menntun lýkur, hvort sem er í framhaldsskóla, starfsnámi eða háskóla, tekur við félagsmótun inn í nýjar væntingar.

Væntingar um menntun eru ekki aðeins ólíkar milli menningarheima heldur einnig eftir þjóðfélagsstöðu. Fjölskyldur úr miðstétt eða yfirstétt kunna að ætlast til þess að börn þeirra hefji fjögurra ára háskólanám eftir framhaldsskóla. Aðrar fjölskyldur kunna fremur að vænta þess að börnin hefji strax fullt starf, líkt og margir ættingjar þeirra hafa gert.

Félagsfræði í raunheimum

Löng leið aldamótakynslóðarinnar til fullorðinsára

Viðmið félagsmótunar breytast einnig frá einni kynslóð til annarrar. Eins og fjallað er um í kaflanum um öldrun og eldra fólk hefur aldamótakynslóðin, fólk sem fæddist frá upphafi níunda áratugar 20. aldar fram á miðjan þann tíunda, aðrar hugmyndir um hvenær bernsku lýkur, blómaskeið ævinnar hefst og fólk verður „gamalt“. Þegar kynslóðirnar voru á sama aldri taldi aldamótakynslóðin að bernskan lyki síðar og ellin hæfist fyrr en eftirstríðskynslóðin og X-kynslóðin töldu.

Samdrátturinn í kjölfar fjármálakreppunnar 2008 hafði djúpstæð áhrif á aldamótakynslóðina. Þegar kreppan stóð sem hæst voru margir í kynslóðinni að hefja nám, aðrir stunduðu nám í framhaldsskóla eða háskóla og enn aðrir voru nýútskrifaðir þaðan. Atvinnuhorfur voru með lakasta móti og margir nýútskrifaðir fundu enga vinnu. Sumir fluttu aftur til foreldra sinna og áttu jafnframt erfitt með að greiða af námslánum.

Samkvæmt New York Times varð efnahagsstöðnunin til þess að aldamótakynslóðin frestaði þeim áföngum sem flestir Bandaríkjamenn telja marka fullorðinsárin: „Hið hefðbundna ferli virðist hafa farið af sporinu. Ungt fólk er hvorki bundið föstu ástarsambandi né varanlegu heimili, snýr aftur í nám af því að betri kostir bjóðast ekki, ferðast, forðast skuldbindingar, keppir hart um launalaust starfsnám eða tímabundin og oft lýjandi störf hjá Teach for America og seinkar þannig upphafi fullorðinsáranna“ (Henig 2010). Hugtakið búmerangkynslóð lýsir nýútskrifuðu háskólafólki sem flytur oft aftur til foreldra sinna vegna þess að viðunandi starf býðst ekki að námi loknu (Davidson 2014).

Henig telur fimm áfanga marka fullorðinsárin: „að ljúka námi, flytja að heiman, verða fjárhagslega sjálfstæð manneskja, ganga í hjónaband og eignast barn“ (Henig 2010). Hjá aldamótakynslóðinni færast þessir félagslegu áfangar sífellt aftar eða verða jafnvel aldrei að veruleika. Félagsfræðingar velta fyrir sér hvaða langtímaáhrif staða kynslóðarinnar kunni að hafa á samfélagið í heild.

Þegar fólk gengur inn í fullorðinsár taka við nýjar áskoranir, væntingar og félagsleg hlutverk. Hlutverkin halda síðan áfram að breytast með aldrinum. Samfélagið sættir sig síður við lífsstíl æskuáranna, svo sem taumlaust næturlíf og hvert ástarsambandið á fætur öðru. Ábyrgð og skuldbinding eru taldar undirstöður fullorðinsáranna og ætlast er til að fólk „setjist að“. Á þessu æviskeiði ganga margir í hjónaband eða staðfesta sambúð, eignast börn og einbeita sér að starfsferli. Hlutverk maka og foreldris taka þá við af hlutverkum nemanda og kærustu eða kærasta.

Börn þykjast vera læknar eða lögfræðingar, leika sér í mömmó og klæða sig upp. Á sama hátt undirbýr fullorðið fólk sig fyrir hlutverk framtíðarinnar með félagsmótun til framtíðarhlutverka. Par getur til dæmis búið saman fyrir hjónaband. Verðandi foreldrar geta lesið sér til um umönnun ungbarna og búið heimilið undir komu barnsins. Þeir sem hafa fjárhagslegt svigrúm undirbúa einnig eftirlaunaárin með sparnaði og því að kynna sér þá heilbrigðisþjónustu sem þeir kunna að þurfa síðar. Þótt félagsgerðin styðji við slík umskipti getur reynst erfitt að taka við nýju hlutverki.

Um áratug eftir að bandarískt efnahagslíf tók að rétta úr kútnum skall ný kreppa á. Aldamótakynslóðin hafði þegar komið inn á mjög erfiðan vinnumarkað, glímdi við miklar skuldir og átti lítinn sparnað. Í júlí 2020 mældist atvinnuleysi í hópnum 11,5 prósent, sem var meira en í kreppunni 2008. Z-kynslóðin, sem kom á eftir aldamótakynslóðinni, fór enn verr út úr ástandinu og atvinnuleysi hennar mældist 18 prósent (Hoffower 2020). Hringrás fjárhagslegs óöryggis gæti því endurtekið sig á þriðja áratug 21. aldar og aftur haft áhrif á félagsmótun.

Endurfélagsmótun

Endurfélagsmótun felst í að láta af hegðun sem nýttist í eldra hlutverki en á ekki lengur við í því nýja. Hún er nauðsynleg þegar fólk flytur á hjúkrunarheimili, fer í heimavistarskóla eða afplánar fangelsisdóm. Í nýja umhverfinu gilda aðrar reglur. Endurfélagsmótun er yfirleitt meira krefjandi en venjuleg félagsmótun vegna þess að fólk þarf að venja sig af rótgróinni hegðun. Hugtakið hefur skýra og afmarkaða merkingu, en margar skipulagsheildir líta svo á að þjálfun þeirra eða endurþjálfun feli í sér þætti endurfélagsmótunar.

Endurfélagsmótun fer oftast fram innan alræðisstofnunar, þar sem fólk er einangrað frá samfélaginu og knúið til að hlíta reglum annarra. Dæmi um slíkar stofnanir eru skip á hafi úti, klaustur, fangelsi og sumar sértrúarhreyfingar. Þær eru allar aðskildar frá samfélaginu í kring. Í lok árs 2012 voru 2,2 milljónir Bandaríkjamanna vistaðar í fangelsum og betrunarhúsum og tilheyrðu því stofnunum af þessu tagi (U.S. Department of Justice 2012).

Innan stofnana fer endurfélagsmótun margra fram í tveimur áföngum. Fyrst er fyrri sjálfsmynd brotin niður með svokallaðri niðurlægingarathöfn. Í slíkri athöfn eru nýir meðlimir sviptir einkennum fyrri sjálfsmyndar og fá í staðinn nýja sjálfsmynd. Ferlið getur farið fram af nærgætni. Þegar eldra fólk flytur á hjúkrunarheimili þarf það oft að yfirgefa heimili fjölskyldunnar og láta frá sér muni sem hafa lengi verið hluti af sjálfsmynd þess. Þótt umönnunarfólk leiðbeini því af nærgætni felur flutningurinn samt í sér missi. Í mörgum sértrúarhreyfingum fer ferlið einnig fram með mildum hætti og í umhverfi stuðnings og umhyggju.

Við aðrar aðstæður er niðurlægingarathöfnin harkalegri. Nýir fangar eru sviptir frelsi, persónulegum eigum og réttindum, þar á meðal réttinum til friðhelgi einkalífs. Við inngöngu í her er hár nýliða klippt stutt. Þeir láta af hendi gömlu fötin og fá allir sams konar einkennisbúning. Til að tileinka sér sjálfsmynd „hermanns“ þurfa nýliðarnir að láta af hendi öll sýnileg einkenni fyrri sjálfsmyndar.

Um tólf konur úr bandaríska flughernum ganga í skipulegri fylkingu. — **Mynd 5.8.** Í grunnþjálfun er liðsmönnum bandaríska flughersins kennt að ganga, hreyfa sig og bera sig með sama hætti. (Mynd: Staff Sergeant Desiree N. Palacios, U.S. Air Force/Wikimedia Commons)

Þegar nýir meðlimir stofnunar hafa verið sviptir fyrri sjálfsmynd taka þeir að móta nýja sjálfsmynd sem fellur að hinu nýja félagslega umhverfi. Í hernum sækja nýliðar grunnþjálfun saman, læra nýjar reglur og mynda tengsl sín á milli. Þeir fylgja fastri dagskrá sem yfirmenn setja, halda vistarverum sínum hreinum fyrir skoðun, læra að ganga í réttum fylkingum og heilsa yfirmönnum að hermannasið.

Lífið eftir dvöl á alræðisstofnun kallar á enn eina endurfélagsmótun. Í bandaríska hernum tileinka hermenn sér aga og vinnusemi. Þeir setja eigin markmið til hliðar í þágu verkefna og læra að vera stoltir af árangri herdeilda sinna. Margir nýta þessa færni með góðum árangri í borgaralegum störfum þegar þeir yfirgefa herinn. Aðrir eiga mjög erfitt með umskiptin, finna til óöryggis í samfélaginu utan hersins og vita ekki hvað tekur við. Endurfélagsmótun til borgaralegs lífs er því flókið ferli.

Sumar skipulagsheildir beita hugmyndinni um endurfélagsmótun í rýmri merkingu þegar þær vilja breyta hegðun fólks. Þjálfarar fyrirtækja og rannsakendur á sviði starfsþjálfunar leggja stundum áherslu á að þátttakendur verði að segja skilið við gamla hegðun og tileinka sér gerólíka starfshætti. Að þjálfun lokinni kann að vera ætlast til þess að starfsfólkið beiti ekki lengur fyrri starfsháttum. Sæki heilt teymi slíka þjálfun kann jafnframt að vera ætlast til að það segi skilið við fyrri menningu sína (Weinbauer-Heidel 2019). Samlíkingin við endurfélagsmótun á ekki við um alla starfsþjálfun. Meginreglur hennar geta þó nýst þegar þjálfun beinist að hegðun eða persónulegri og faglegri færni, svo sem streitustjórnun, forgangsröðun og verkefnastjórnun.