Introduction
Yfirlit kaflans
Inngangur
Fimmtán ára rakst Noel á auglýsingu eftir sjálfboðaliðum í sjúkraflutningasveit. Áhuginn vaknaði strax: Noel hafði hug á að leggja fyrir sig læknisfræði og naut þess að sinna sjálfboðastörfum, en taldi sjúkraflutninga ætlaða eldra fólki með faglega þjálfun. Á kynningarfundi kom í ljós að yngri meðlimir sveitarinnar gátu aðstoðað við birgðahald og fjarskipti og farið með í útköll til að aðstoða sjúkraflutningamenn (e. Emergency Medical Technicians, EMT). Noel varð himinlifandi og skráði sig strax.
Noel undraðist hversu örugglega sjúkraflutningamennirnir tóku ákvarðanir sem miklu skiptu; sumir þeirra voru aðeins fáeinum árum eldri. Þeir reiddu sig mjög á þjálfun sína og verklagsreglur en brugðust jafnframt skjótt við. Þegar sjúklingur kom á sjúkrahúsið hreif skilvirkni hjúkrunarfræðinga, lækna og annars starfsfólks Noel ekki síður. Noel öðlaðist djúpa virðingu fyrir öryggi þeirra í ákvarðanatöku og þeirri sérþekkingu sem að baki lá.
Á háskólaárunum beindist áhugi Noels sífellt meira að stefnumótun í heilbrigðisþjónustu og því lauk Noel prófi í heilbrigðisstjórnun. Samhliða náminu aflaði Noel sér réttinda til að starfa við sjúkraflutninga og gekk í bráðaþjónustuteymi skólans. Í framhaldsnámi starfaði Noel síðan í hlutastarfi við sjúkraflutninga í litlum bæ. Góðar einkunnir og fjölbreytt starfsreynsla leiddu loks til eftirsótts starfs nokkrum ríkjum frá heimahögunum.
Eftir starfsnám á borgarsjúkrahúsi og margra ára starf við sjúkraflutninga hafði Noel vanist miklum hraða og brýnum ákvörðunum í heilbrigðisþjónustu. Sjúkrahússtjórnun var að sjálfsögðu ekki sjúkraflutningastarf, en hægagangurinn í nýja starfinu varð Noel nær óbærilegur. Birgðalistar, farmbréf, tölvupóstsvör og jafnvel tímasetningar funda þurftu samþykki margra. Noel kunni vel við starfið að öðru leyti en átti erfitt með að venjast hægari vinnubrögðum.
Dag einn, þegar Noel fór yfir reikning vegna tækjakaupa, kom í ljós alvarleg villa sem öllum öðrum hafði yfirsést: birgjanum var í þann mund að verða ofgreitt um nær 250.000 Bandaríkjadali. Noel hringdi strax í bókhaldsdeildina en fékk ekkert svar. Þá fóru hópskilaboð á Slack og tölvupóstur til yfirmannsins og nokkurra annarra sem komu að afgreiðslu reikningsins og greiðslunni. Noel ætlaði að ganga yfir í hinn hluta byggingarinnar og leysa málið augliti til auglitis þegar svar birtist loks: „Vel séð, Noel. Við stöðvum greiðsluna þar til málið er komið á hreint.“
Undir lok vinnudags sendi Tracy, yfirmaður Noels, skilaboð og bað Noel að líta inn. Á skrifstofunni voru þrír aðrir, þeirra á meðal yfirmaður bókhaldsdeildarinnar. Noel bjóst við hrósi en varð því steinhissa þegar Tracy tók að rekja allt sem Noel hafði gert rangt.
„Æsingurinn í skilaboðunum þínum og yfirdrifið orðalagið trufluðu starfsemina verulega … þetta var nánast ábyrgðarlaust,“ sagði Tracy.
„En ég hafði rétt fyrir mér,“ svaraði Noel óvart hærra en ætlunin var.
„Hvort sem þú hafðir rétt fyrir þér eða ekki,“ sagði Tracy, „áttirðu að láta tengiliðinn þinn í bókhaldinu vita og bíða og sjá hvernig málið þróaðist. Þess í stað greip þig óðagot.“
„Ég hringdi í bókhaldið, en þegar enginn svaraði varð ég að bregðast frekar við. Ég var ekki í óðagoti; ég tók af skarið.“ Við þessi orð rifjaði Noel upp öll þau skipti sem skjót og góð ákvörðun hafði bjargað mannslífi.
Tracy andvarpaði. „Það er ekki til bóta að taka af skarið ef það raskar starfi annarra. Þú fékkst fimm manns til að leggja allt frá sér og fara að kanna málið; sumir þeirra töldu sig eiga sök á mistökunum.“ Noel ætlaði að mótmæla en Tracy hristi höfuðið. „Ég skil að þú kemur úr hraðara starfsumhverfi og sé að hægagangurinn hér hefur valdið þér gremju. En ef þú ætlar að vinna hér verður þú að laga þig að menningu vinnustaðarins. Reyndu að skilja og meta vinnubrögðin okkar í stað þess að berjast gegn þeim. Annars verður enginn ánægður, allra síst þú.“ Tracy bað Noel að hugsa málið um kvöldið og koma aftur morguninn eftir til að ræða það.
Hvort þeirra hafði rétt fyrir sér? Noel kom í veg fyrir að sjúkrahúsið tapaði hundruðum þúsunda Bandaríkjadala eða sparaði því að minnsta kosti þær vinnustundir sem hefðu farið í að endurheimta ofgreiðsluna. Tracy bar hins vegar víðtækari ábyrgð. Hún horfði til langtímaáhrifa vinnustíls Noels og þess hvernig hæfileikaríkur starfsmaður á borð við Noel myndi falla inn í teymið.
Tracy hafði áhyggjur af menningu stofnunarinnar. Eins og fram kom í kaflanum um menningu felst hún í sameiginlegum viðhorfum, gildum og venjum hóps. Lönd, samfélög, trúfélög og íþróttalið eiga sér menningu; hið sama gildir um fyrirtæki. Menning vinnustaðarins ber líklega á góma í atvinnuviðtali. Rannsóknir á skipulagsheildum sýna að þegar starfsfólk nær ekki að aðlagast fyrirtækjamenningunni getur myndast vítahringur gagnkvæmra vonbrigða: starfsfólkið hafnar gildum fyrirtækisins og hættir að lokum eða er sagt upp (Cebollero 2019).
Hvers vegna leið Noel illa í starfinu og hvers vegna féll nálgunin samstarfsfólkinu illa? Meginástæðan var sú að vinnuhraðinn og vinnulagið komu Noel á óvart; fyrri reynsla samræmdist ekki menningu sjúkrahússins. Auðveldara er að tileinka sér fyrirtækjamenningu ef hún fellur að því sem fólk hefur áður vanist; annars getur þurft tíma til að venja sig af eldri hegðun (Schein 1988). Sérfræðingar leggja áherslu á að ábyrgðin á slíkri aðlögun hvíli bæði á nýja starfsmanninum og fyrirtækinu.
Hvernig hefði Noel getað tileinkað sér menningu vinnustaðarins og hvernig hefði Tracy getað stutt það ferli? Fyrirtækjamenning lærist eins og önnur menning: fólk fylgist með viðmiðum og gildum, lagar sig að þeim, tileinkar sér ríkjandi viðhorf og leitast við að leggja sitt af mörkum innan hópsins. Rétt eins og barn lærir að haga sér í leikheimsókn eða á skóladegi lærir fólk með tímanum að starfa með öðrum. Þetta samfellda ferli nefnist félagsmótun.
Félagsmótun er ferlið þar sem einstaklingar læra að verða fullgildir þátttakendur í samfélagi. Við félagsmótun kynnist fólk viðmiðum og væntingum samfélagsins, tileinkar sér viðhorf þess og öðlast vitund um gildi þess. Félagsmótun er ekki hið sama og félagsleg samskipti, til dæmis við fjölskyldu og vini. Hún er félagsfræðilegt ferli sem fer þó fram í slíkum samskiptum.
Þótt saga Noels fjalli um félagsmótun á tiltölulega seint skeiði ævinnar er ferlið grundvallaratriði strax í frumbernsku. Jafnvel einföldustu mannlegu athafnir eru lærðar. Að skríða og ganga eru stórir þroskaáfangar, en eins og foreldrar, forráðamenn og aðrir aðstandendur smábarna vita geta smærri áfangar einnig skipt barnið sköpum: að ganga upp stiga, komast örugglega fram úr rúmi, sitja á venjulegum stól og drekka úr venjulegum bolla. Börn þurfa einnig að læra hegðunarmynstur og gildi fjölskyldunnar, ýmist með því að fylgjast með öðrum eða með beinni leiðsögn.
Í næstu köflum skoðum við hvers vegna hið flókna félagsmótunarferli skiptir máli og hvernig það fer fram í samskiptum við einstaklinga, hópa og félagslegar stofnanir. Félagsmótun er ekki aðeins forsenda þroska barna heldur ævilangt ferli sem býr okkur undir nýtt félagslegt umhverfi og nýjar væntingar á hverju æviskeiði. Fyrst beinum við þó sjónum að rannsóknum á mótun sjálfsins: því hvernig fólk öðlast vitund um eigið sjálf og verður þar með fært um að taka þátt í félagsmótun.