33 Líffræðileg sálfræði
Lykilhugtök
Lykilhugtök
- boðspenna
- rafboð sem berst niður síma taugafrumunnar
- nýrnahetta
- kirtill sem situr ofan á nýra og seytir hormónum sem taka þátt í streituviðbragði
- örvi
- lyf sem líkir eftir eða styrkir áhrif taugaboðefnis
- allt-eða-ekkert
- fyrirbæri þar sem innkomandi boð frá annarri taugafrumu eru annaðhvort nægileg eða ónægileg til að ná örvunarþröskuldi
- samsæta
- tiltekin útgáfa af geni
- mandla
- formgerð í randkerfinu sem tekur þátt í upplifun tilfinninga og tengir tilfinningalega merkingu við minningar
- hamlari
- lyf sem hamlar eða hindrar eðlilega virkni tiltekins taugaboðefnis
- heyrnarbörkur
- ræma af heilaberki í gagnaugablaði sem ber ábyrgð á úrvinnslu heyrnarupplýsinga
- sjálfvirka taugakerfið
- stjórnar innri líffærum og kirtlum
- sími
- meginútskot frá frumubol taugafrumu
- líffræðilegt sjónarhorn
- sú sýn að sálrænar raskanir á borð við þunglyndi og geðklofa tengist ójafnvægi í einu eða fleiri taugaboðefnakerfum
- Broca-svæði
- svæði í vinstra heilahveli sem er nauðsynlegt fyrir málmyndun
- miðtaugakerfi (CNS)
- heili og mæna
- litli heili
- formgerð í afturheila sem stjórnar jafnvægi, samhæfingu, hreyfingum og hreyfifærni og er talin mikilvæg við úrvinnslu sumra tegunda minnis
- heilabörkur
- yfirborð heilans sem tengist æðstu hugarstarfsemi okkar
- litningur
- langur þráður erfðaupplýsinga
- tölvusneiðmyndataka (CT)
- myndgreiningaraðferð þar sem tölva samhæfir og sameinar margar röntgenmyndir af tilteknu svæði
- hvelatengsl
- þykkt band taugaþráða sem tengir tvö heilahvel heilans
- gripla
- greinótt útskot frá frumubol sem tekur við boðum frá öðrum taugafrumum
- deoxýríbókjarnsýra (DNA)
- gormlaga sameind úr kirnabasapörum
- sykursýki
- sjúkdómur sem tengist ónógri insúlínframleiðslu
- ríkjandi samsæta
- samsæta sem birtist í svipgerð einstaklings sem ber hana
- rafheilaritun (EEG)
- skráning á rafvirkni heilans með rafskautum á hársverði
- innkirtlakerfi
- röð kirtla sem framleiða efni sem kallast hormón
- utangenaerfðafræði
- rannsókn á samspili erfða og umhverfis, til dæmis hvernig sama arfgerð getur leitt til ólíkra svipgerða
- baráttu- eða flóttaviðbragð
- virkjun drifkerfis sjálfvirka taugakerfisins sem veitir aðgang að orkuforða og aukinni skyngetu svo við getum barist gegn ógn eða flúið í öruggt skjól
- framheili
- stærsti hluti heilans; inniheldur meðal annars heilabörk, stúku og randkerfi
- tvíeggja tvíburar
- tvíburar sem þroskast úr tveimur ólíkum eggjum sem frjóvguð eru af ólíkum sáðfrumum og eru því erfðafræðilega jafn ólíkir og systkini sem eru ekki tvíburar
- ennisblað
- hluti heilabarkarins sem tekur þátt í rökhugsun, hreyfistjórnun, tilfinningum og máli; inniheldur hreyfibörk
- starfræn segulómun (fMRI)
- segulómun sem sýnir breytingar á efnaskiptavirkni yfir tíma
- gen
- DNA-röð sem stjórnar eða stýrir að hluta líkamlegum einkennum
- fylgni erfða og umhverfis
- sýn á samspil erfða og umhverfis sem gerir ráð fyrir að gen okkar hafi áhrif á umhverfi okkar og umhverfið hafi áhrif á tjáningu gena
- arfgerð
- erfðasamsetning einstaklings
- taugatróðsfruma
- fruma í taugakerfinu sem veitir taugafrumum líkamlegan og efnaskiptalegan stuðning, meðal annars einangrun, samskipti og flutning næringarefna og úrgangs
- kynkirtill
- kirtill sem seytir kynhormónum sem eru mikilvæg fyrir æxlun og miðla bæði kynferðislegri hvatningu og hegðun
- heilafelling
- bunga eða hryggur á heilaberki
- heilahvel
- vinstri eða hægri helmingur heilans
- arfblendinn
- með tvær ólíkar samsætur
- afturheili
- hluti heilans sem inniheldur mænukylfu, brú og litla heila
- dreki
- formgerð í gagnaugablaði sem tengist námi og minni
- samvægi
- jafnvægisástand þar sem líffræðilegum skilyrðum, svo sem líkamshita, er haldið á kjörstigi
- arfhreinn
- með tvær eins samsætur
- hormón
- efnaboðberi sem innkirtlar losa
- undirstúka
- formgerð í framheila sem stjórnar kynferðislegri hvatningu og hegðun og ýmsum samvægisferlum; þjónar sem tengi milli taugakerfisins og innkirtlakerfisins
- eineggja tvíburar
- tvíburar sem þroskast úr sama eggi og sömu sáðfrumu
- hliðrun starfsemi
- hugtak um að hvort heilahvel tengist sérhæfðri starfsemi
- randkerfi
- safn formgerða sem taka þátt í úrvinnslu tilfinninga og minnis
- langglufa
- djúp skora í heilaberki
- segulómun (MRI)
- myndgreiningaraðferð sem notar segulsvið til að búa til mynd af vefnum sem verið er að skoða
- mænukylfa
- formgerð í afturheila sem stjórnar sjálfvirkum ferlum á borð við öndun, blóðþrýsting og hjartslátt
- himnuspenna
- hleðslumunur yfir taugafrumuhimnu
- miðheili
- hluti heilans milli framheila og afturheila; inniheldur dreif
- hreyfibörkur
- ræma af heilaberki sem tekur þátt í skipulagningu og samhæfingu hreyfinga
- stökkbreyting
- skyndileg, varanleg breyting á geni
- mýelínslíður
- fituríkt efni sem einangrar síma
- taugakerfi
- kerfi úr milljörðum taugafrumna sem stjórnar hugsunum, viðbrögðum og hreyfingum; skiptist í miðtaugakerfi (CNS) og úttaugakerfi (PNS)
- taugafruma
- fruma í taugakerfinu sem starfar sem samtengdur upplýsingavinnsluaðili og er nauðsynleg fyrir öll verkefni taugakerfisins
- taugamótanleiki
- hæfni taugakerfisins til að breytast
- taugaboðefni
- efnaboðberi taugakerfisins
- Ranvier-mót
- opin bil í mýelínslíðri sem umlykur síma
- hnakkablað
- hluti heilabarkarins sem tengist sjónrænni úrvinnslu; inniheldur frumsjónbörk
- bris
- líffæri sem seytir hormónum sem stjórna blóðsykri
- sefkerfi
- tengist venjubundinni daglegri starfsemi líkamans
- hvirfilblað
- hluti heilabarkarins sem tekur þátt í úrvinnslu ýmissa skyn- og skynjunarupplýsinga; inniheldur líkamsskynbörk
- úttaugakerfi (PNS)
- tengir heila og mænu við vöðva, líffæri og skynfæri í útlægum hlutum líkamans
- svipgerð
- arfgeng líkamleg einkenni einstaklings
- heiladingull
- seytir nokkrum lykilhormónum sem stjórna vökvajafnvægi líkamans og boðhormónum sem stýra virkni annarra kirtla í innkirtlakerfinu
- fjölgena
- það að mörg gen hafi áhrif á tiltekinn eiginleika
- brú
- formgerð í afturheila sem tengir heilann og mænuna; tekur þátt í stjórnun heilavirkni í svefni
- jáeindaskönnun (PET)
- myndgreiningaraðferð sem felur í sér að gefa einstaklingi vægt geislavirkt efni og fylgjast með breytingum á blóðflæði til ólíkra heilasvæða
- framennisbörkur
- svæði í ennisblaði sem ber ábyrgð á æðri hugrænni starfsemi
- geðlyf
- lyf sem meðhöndla geðræn einkenni með því að endurheimta jafnvægi taugaboðefna
- viðbragðsvídd
- hugtak um að genin setji mörk þess sviðs sem við getum starfað innan og að umhverfið hafi samspil við genin um hvar innan sviðsins við lendum
- viðtaki
- prótein á yfirborði frumu þar sem taugaboðefni bindast
- víkjandi samsæta
- samsæta sem birtist aðeins í svipgerð ef einstaklingur er arfhreinn fyrir henni
- hvíldarspenna
- viðbúnaðarástand himnuspennu taugafrumu milli boða
- dreif
- formgerð í miðheila sem er mikilvæg í stjórnun svefn-vökuhrings, örvunar, árvekni og hreyfivirkni
- endurupptaka
- ferli þar sem taugaboðefni er dælt aftur inn í taugafrumuna sem losaði það
- hálfgegndræp himna
- frumuhimna sem hleypir smærri sameindum eða óhlöðnum sameindum í gegn en stöðvar stærri eða mjög hlaðnar sameindir
- frumubolur
- bolur taugafrumu
- viljastýrða taugakerfið
- miðlar skyn- og hreyfiupplýsingum til og frá miðtaugakerfinu
- líkamsskynbörkur
- nauðsynlegur fyrir úrvinnslu skynupplýsinga frá öllum líkamanum, svo sem snertingu, hitastigi og sársauka
- svartfylla
- formgerð í miðheila þar sem dópamín er framleitt; tekur þátt í stjórn hreyfinga
- heilaskora
- dæld eða skora í heilaberki
- drifkerfi
- tekur þátt í streitutengdri virkni og starfsemi
- taugamótabilið
- lítið bil milli tveggja taugafrumna þar sem boðskipti eiga sér stað
- taugaboðefnablaðra
- geymslustaður taugaboðefna
- gagnaugablað
- hluti heilabarkarins sem tengist heyrn, minni, tilfinningum og sumum þáttum máls; inniheldur heyrnarbörk
- símaendi
- símaendi sem inniheldur taugaboðefnablöðrur
- stúka
- boðskiptastöð skynboða í heilanum
- þróunarkenningin um náttúruval
- kenning um að lífverur sem henta umhverfi sínu betur séu líklegri til að lifa af og fjölga sér en þær sem henta því verr
- örvunarþröskuldur
- hleðslustig í himnunni sem veldur því að taugafruman verður virk
- skjaldkirtill
- seytir hormónum sem stjórna vexti, efnaskiptum og matarlyst
- kviðlægt þekjusvæði (VTA)
- formgerð í miðheila þar sem dópamín er framleitt; tengist skapi, umbun og fíkn
- Wernicke-svæði
- mikilvægt fyrir málskilning