6.5 Öld Ágústusar
6.5 Öld Ágústusar
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta munt þú geta:
Samfélagsóeirðirnar sem skóku Róm í kjölfar púnversku stríðanna leiddu til uppgangs alþýðusinna á borð við Grakkusbræður og herforingja á borð við Súllu, sem hélt með her sinn til Rómar í tilraun til að koma á reglu að nýju. Slíkir atburðir sýndu mörgum ljóslega að stofnanir rómverska lýðveldisins gátu ekki lengur lagað sig að þeim breyttu aðstæðum sem áratuga útþensla yfirráðasvæðisins hafði skapað. Þessi vandamál boðuðu einnig þær pólitísku umbreytingar sem Róm átti eftir að ganga í gegnum á næstu áratugum. Milli 60 BCE og 31 BCE kom fram hver valdamikli herforinginn á fætur öðrum og beygði lýðveldið undir vilja sinn. Í valdabaráttu þeirra sökk Róm enn dýpra í borgarastyrjöld og óreiðu. Árið 27 BCE var aðeins einn leiðtogi eftir. Undir sterkri stjórn hans varð lýðveldið einungis yfirskin fyrir Rómaveldi sem var að verða til.
Fyrra þremenningasambandið
Sulla tókst ekki að brjóta populares algjörlega á bak aftur þar sem nokkrir óánægðir hópar veittu forystu öldungaráðsins enn andspyrnu. Eftir að hann dró sig í hlé sóttust nýir hernaðar- og stjórnmálaleiðtogar eftir völdum með stuðningi þessara hópa. Þrír menn öðluðust að lokum gríðarleg völd. Einn þeirra var Pompey Magnus, sem varð vinsæll herforingi, og þúsundir landlausra Rómverja gengu í fylgisher hans eftir að þeim hafði verið lofað landi. Árið 67 BCE réðust rómverskir herir undir stjórn Pompey á sjóræningja á austanverðu Miðjarðarhafi sem höfðu ógnað innflutningi Rómar á korni og yfirbuguðu þá. Því næst vann Pompey fullnaðarsigur á Míþrídates frá Pontos, sem hafði á ný ráðist gegn Róm. Árið 63 BCE hafði Pompey lagt Litlu-Asíu undir sig, innlimað Sýrland, eytt Seleukídaveldinu og hernumið Jerúsalem.
Annar stjórnmálamaður og herforingi þessa tíma var Crassus. Hann hafði þjónað undir stjórn Sulla, aflað sér vinsælda í Róm með baráttunni gegn Spartacus og nýtt sér stuðning óánægðra auðugra Rómverja á borð við publíkana til að safna gríðarlegum auði. Þriðji áhrifamaðurinn var Julius Caesar, sem naut í upphafi vinsælda vegna þess að Marius var frændi hans. Þegar Sulla tók völdin missti Caesar mikið af áhrifum sínum, en árið 69 BCE var hann farinn að sækja aftur í sig veðrið á stjórnmálasviðinu og afla sér stuðnings populares í Róm.
Optimates í öldungaráðinu vantreystu öllum þessum mönnum og tóku höndum saman um að hindra áhrif þeirra í rómverskum stjórnmálum. Til að bregðast við því ákváðu mennirnir þrír árið 60 BCE að sameina krafta sína og vinna að hagsmunum sínum með stjórnmálabandalagi sem í sögunni er þekkt sem fyrra þremenningasambandið („stjórn þriggja manna“). Saman höfðu meðlimir þess nægan auð og áhrif til að stjórna rómverska lýðveldinu, en þeir voru allir mjög metnaðargjarnir og hver þeirra vantreysti hinum tveimur mjög. Eftir að hafa gegnt embætti konsúls árið 60 BCE tók Julius Caesar við stjórn rómverska hersins í Gallíu (Frakklandi nútímans). Næstu tíu árin lögðu herir hans alla Gallíu undir sig og gerðu árásir á germanska ættbálka handan Rínar og á Bretlandseyju handan Ermarsunds. Hernaðarsigrar Caesars vöktu lotningu meðal Rómverja og Pompey og Crassus urðu öfundsjúkir vegna vinsælda hans. Árið 54 BCE réðst Crassus inn í Parþaveldi í Mið-Asíu í von um sambærilega sigra í hernaði og stjórnmálum. Innrásin varð hins vegar að hörmungum og Parþar tóku Crassus höndum og tóku hann af lífi.
Rómaveldi hafði nú stækkað mikið fyrir tilstilli landvinninga Pompey og Caesars (Mynd 6.35). Eftir dauða Crassus ákvað Pompey að slíta samstarfinu við Caesar og styðja gamla óvini sína, optimates. Árið 49 BCE réðu optimates og Pompey öldungaráðinu og kröfðust þess að Caesar leysti upp her sinn í Gallíu og sneri aftur til Rómar til að svara til saka vegna ýmissa sakargifta. Þess í stað sannfærði Caesar fylgisher sinn um að halda til Rómar. Í janúar það ár fór hann með frægum hætti fyrir liði sínu yfir Rúbíkónfljót, hin hefðbundnu landamæri Ítalíu og Gallíu. Caesar vissi að þessi aðgerð myndi hrinda af stað stríði, enda var ólöglegt að koma með einkaher inn í sjálfa Róm. Þess vegna merkir orðasambandið „að fara yfir Rúbíkón“ enn að „fara yfir þau mörk að ekki verði aftur snúið“. Árið 48 BCE sigraði Caesar Pompey í orrustunni við Pharsalus í norðurhluta Grikklands. Skömmu síðar flúði Pompey til Egyptalands þar sem egypski faraóinn Ptolemy XIII lét myrða hann í von um að ávinna sér hylli Caesars.
Til að heyja stríðið gegn Pompey lét Caesar skipa sig einræðisherra árið 48 BCE. Þrátt fyrir þá hefð að einræði skyldi vera tímabundið var staða Caesars ekki bundin við ákveðinn tíma. Árið 46 BCE var hann skipaður einræðisherra til tíu ára og árið 44 BCE var einræði hans gert varanlegt, það er ævilangt. Þessar embættisveitingar og aðrar tilraunir til að sölsa undir sig völd ollu mörgum Rómverjum ugg, enda báru þeir djúpstætt og langvarandi vantraust til einvalda sem náði allt aftur til valdatíma Etrúra. Caesar hafði vonast til að vinna fyrrverandi óvini sína á sitt band með því að bjóða þeim að taka aftur sæti í öldungaráðinu og skipa þá í embætti í stjórn sinni. Þessir fyrrverandi optimates litu hins vegar á hann sem harðstjóra og árið 44 BCE fóru tveir þeirra, Brutus og Cassius, fyrir samsæri sem leiddi til þess að hann var myrtur.
Frá lýðveldi til prinsípats
Octavian var aðeins átján ára þegar Caesar var myrtur, en sem kjörsonur og erfingi Caesars naut hann hollustu og pólitísks stuðnings fyrrverandi hermanna hans. Árið 43 BCE gekk Octavian til liðs við tvo reynda herforingja og stjórnmálamenn, Marc Antony og Lepidus, sem báðir höfðu verið dyggir stuðningsmenn Caesars. Marc Antony hafði verið sérlega náinn honum, eins og sést af því að Caesar fól Antony yfirráð yfir hersveitum sínum í erfðaskrá sinni. Þessir þrír menn fóru saman með vald einræðisherra í Róm í stjórnmálafyrirkomulagi sem nefnt er síðara þremenningasambandið. Ólíkt fyrra þremenningasambandinu, sem var í raun samsæri, var síðara þremenningasambandið formlega viðurkennt af öldungaráðinu. Árið 42 BCE sigraði her síðara þremenningasambandsins, undir stjórn Antonys, hersveitir Brutusar og Cassiusar, banamanna Julius Caesars, í orrustunni við Philippi í norðurhluta Grikklands. Síðara þremenningasambandið fyrirskipaði einnig aftöku þúsunda pólitískra andstæðinga sinna.
Eftir að hafa brotið á bak aftur þær leifar sem eftir voru af optimates, skiptu mennirnir þrír Rómaveldi sín á milli: Octavian tók Ítalíu, Hispaníu og Gallíu; Lepidus Afríku; og Antony Makedóníu, Grikkland og Litlu-Asíu. Fljótlega deildu þeir þó og borgarastyrjöld braust enn á ný út. Þar sem Octavian naut meiri stuðnings meðal hermanna Caesars en andstæðingar hans tveir neyddi hann Lepidus til að draga sig í hlé árið 36 BCE. Antony brást við með því að mynda bandalag við Kleópötru VII, makedónsku drottninguna í Egyptalandi, sem hann kvæntist. Kleópatra var þá meðstjórnandi ásamt Ptolemy XV, syni sínum með Julius Caesar. Með fjárstuðningi hennar kom Antony sér upp her og flota. Árið 31 BCE sigraði Octavian hersveitir Antonys og Kleópötru í sjóorrustunni við Actium undan strönd norðurhluta Grikklands. Þegar hann réðst síðan inn í Egyptaland sviptu þau sig lífi (Mynd 6.36) og Octavian gerði sjálfan sig að nýjum faraó Egyptalands eftir að hafa látið taka Ptolemy XV af lífi. Octavian notaði auðæfi ríkis síns í Egyptalandi til að fjármagna endurskipulagningu sína á rómverska ríkinu.
Eitt helsta verkefni Octavians eftir árið 31 BCE var að treysta stöðu sína til að varðveita friðinn og stöðugleikann sem hann hafði komið á. Til að forðast örlög kjörföður síns tókst honum að halda þeirri ímynd á lofti að rómverska lýðveldið væri enn við lýði og í góðu horfi með því að taka sér titla og völd sem samkvæmt hefð tengdust því. Eftir að hafa fyllt öldungaráðið stuðningsmönnum sínum sagði Octavian formlega af sér sem einræðisherra árið 27 BCE og „endurreisti“ lýðveldið.
Öldungaráðið skipaði hann þegar í stað prókonsúl, eða landstjóra, yfir öllum landamærahéruðum Rómverja og þar með varð hann í reynd yfirmaður alls rómverska hersins. Öldungaráðið viðurkenndi hann einnig sem Princeps Senatus, eða „leiðtoga öldungaráðsins“, það er þann öldungaráðsmann sem naut mestrar virðingar og valds vegna þjónustu sinnar við lýðveldið. (Heiti þessa stjórnskipulags, prinsípatið, er dregið af þessum titli.) Að lokum samþykkti öldungaráðið að heiðra Octavian með titlinum Augustus, eða „hinn tignaði“, sem var notaður um guði og miklar hetjur fortíðar. Eins og þessir heiðurstitlar gefa til kynna hafði Octavian, sem samkvæmt hefð er nefndur Ágústus eftir árið 27 BCE, öðlast gríðarleg völd. Þrátt fyrir fullyrðingu sína um að hann hefði endurreist lýðveldið hafði hann í raun komið Rómaveldi á fót og var sjálfur keisari með nánast guðlegt vald (Mynd 6.37).
Eftir árið 27 BCE gegndi Ágústus kjörnu embætti sem annar tveggja konsúla og gat því setið í öldungaráðinu, haft umsjón með dómstólunum og lagt lagafrumvörp fyrir centúríuþingið, en öldungaráðsmönnum mislíkaði þetta fyrirkomulag vegna þess að það kom í veg fyrir að einn þeirra gæti gegnt þessu virta embætti í hans stað. Árið 23 BCE veitti öldungaráðið Ágústusi því ýmis völd alþýðufulltrúa. Hann gat nú beitt neitunarvaldi gegn öllum aðgerðum embættismanna, öldungaráðsins og þinganna og lagt lagafrumvörp fyrir alþýðuþingið. Hann gat farið með stjórnmála- og hervald á grundvelli hefðbundinnar stjórnskipunar lýðveldisins.
Sem keisari tókst Ágústusi vel að leysa vandamál sem höfðu hrjáð Róm í að minnsta kosti heila öld. Hann fækkaði í fastaher Rómverja úr 600,000 í 200,000 menn og úthlutaði þúsundum fyrrverandi hermanna landi á nýlega hernumdum svæðum, svo sem í Gallíu og Hispaníu. Hann lagði einnig á nýja skatta sem voru sérstaklega ætlaðir til að fjármagna landúthlutanir og peningagreiðslur til hermanna að lokinni herþjónustu. Til að hvetja innfædda í héruðunum til að tileinka sér rómverska menningu veitti hann þeim ríkisborgararétt eftir tuttugu og fimm ára herþjónustu. Borgir innfæddra sem reistar voru í rómverskum stíl og tóku upp stjórnmálakerfi Rómverja voru kallaðar municipia og þar með fengu allir kjörnir embættismenn þeirra rómverskan ríkisborgararétt. Með þessari stefnu um „rómverskun“ breiddi Ágústus rómverska menningu út um allt heimsveldið.
Ágústus kom loks einnig á reglu og velmegun í Rómarborg. Hann réðst í umfangsmiklar byggingarframkvæmdir sem veittu fátækum Rómverjum í borginni atvinnu og er sagður hafa státað af því að hafa breytt Róm úr múrsteinsborg í marmaraborg. Til að afla sér hylli almennings lét hann einnig í té ókeypis korn (vegna yfirráða sinna yfir frjósömu Egyptalandi) og ókeypis skemmtanir (skylmingaþrælabardaga og vagnakappreiðar) og gerði þannig Róm fræga fyrir gnægð „brauðs og leika“. Hann kom einnig á fót varanlegu lögregluliði í borginni, lífvarðarsveit keisarans, sem hann mannaði með hermönnum úr rómverska hernum. Hann stofnaði meira að segja slökkvilið.
Ágústus veitti auðugum Rómverjum utan raða öldungaráðsins ný tækifæri til frama með mikilvægum embættum sem hann ætlaði þeim, svo sem embætti prefekts (herforingja eða landstjóra) lífvarðarsveitar keisarans og prefekts Egyptalands. Þessir embættismenn gátu tekið sæti í öldungaráðinu og orðið hluti af yfirstétt öldungaráðsmanna. Þannig kom Ágústus á fót skilvirku nýju embættismannakerfi til að stjórna Rómaveldi. Keisararnir sem tóku við af honum héldu þessum starfsháttum áfram.
Ágústus gerði sér fulla grein fyrir því að friðurinn og velmegunin sem hann hafði komið á byggðust að miklu leyti á ímynd hans og völdum og hann óttaðist hvað kynni að gerast þegar hann dæi. Þess vegna varði hann síðustu áratugum ævi sinnar í að undirbúa pólitískan arftaka. Þetta var flókið mál þar sem hvorki var til opinbert embætti keisara né hefð fyrir erfðaveldi í lýðveldinu. Ágústus átti engan son og tilraunir hans til að búa aðra undir valdatöku fóru ítrekað út um þúfur þegar fyrirhugaðir arftakar hans dóu á undan honum. Áður en Ágústus lést sjálfur árið 14 CE sá hann til þess að stjúpsonur hans Tíberíus fengi frá öldungaráðinu völd prókonsúls og alþýðufulltrúa. Þótt Tíberíus hefði ekki verið fyrsti kostur hans var hann farsæll herforingi með stuðning öldungaráðsins.
Þrátt fyrir að valdaumskiptin til Tíberíusar árið 14 CE gengju greiðlega voru vandamál tengd erfðum keisaravaldsins enn til staðar. Ávallt var hætta á að erfðavaldshafi reyndist óhæfur. Tíberíus sjálfur varð hættulega ofsóknaróður seint á valdatíma sínum. Við honum tók Gaius, bróðursonarsonur hans og kjörsonur, sem var þekktur sem Kalígúla og missti vitið eftir alvarleg veikindi. Prefekt lífvarðarsveitar keisarans lét myrða Kalígúla árið 40 CE og sveitin setti Kládíus, föðurbróður hans, í hans stað (40–54 CE). Rómverska öldungaráðið samþykkti þetta skref aðeins af ótta við herinn. Kládíus var þó dugmikill keisari og á valdatíma hans var Britannía (England og Wales nútímans) innlimuð í Rómaveldi sem rómverskt hérað.
Stjórn Nerós (54–68 CE), bróðurdóttursonar og arftaka Kládíusar, var farsæl meðan Agrippína móðir Nerós fór með völdin að tjaldabaki. Eftir að hann fyrirskipaði morðið á henni reyndist Neró hins vegar grimmur harðstjóri sem beitti lífvarðarsveit keisarans til að ógna gagnrýnendum sínum í öldungaráðinu og taka þá af lífi. Undir lok valdatíma hans gerðu rómverskir herir í Gallíu og Hispaníu uppreisn. Öldungaráðið lýsti hann óvin ríkisins og hann svipti sig lífi. Á árinu eftir dauða hans, 68–69 CE, tóku fjórir ólíkir herforingjar völdin og því hlaut það heitið „Ár keisaranna fjögurra“.
Af þessum fjórum lifði Vespasíanus (69–79 CE) af borgarastyrjöldinni og tók upp nafnið Caesar og titilinn Ágústus, þótt hann væri ekki skyldur fjölskyldu Ágústusar eða afkomendum hennar (júlísku-kládísku keisaraættinni). Þegar Neró lést hafði hann farið fyrir rómverskum herjum sem börðu niður uppreisnina í Júdeu (rómverskir herir brutu hana að lokum á bak aftur og rændu Jerúsalem árið 70 CE). Við stjórn ríkisins fylgdi Vespasíanus fordæmi Ágústusar. Til dæmis fyrirskipaði hann byggingu Kólosseum sem vettvang skylmingasýninga sem hann bauð rómverskum almenningi til skemmtunar og sá til þess að synir hans tveir, Títus (79–81 CE) og Dómitíanus (81–96 CE), tækju við af honum sem keisarar. Dómitíanus var, líkt og Neró, óöruggur stjórnandi og mjög tortrygginn í garð öldungaráðsins; hann beitti lífvarðarsveit keisarans til að handtaka gagnrýnendur sína í ráðinu og taka þá af lífi. Árið 96 CE vann Dómitía eiginkona hans með öldungaráðsmönnum að því að koma því til leiðar að hann yrði myrtur. Þannig héldu annmarkar prinsípatsins áfram að ásækja rómverska ríkið löngu eftir að stofnandi þess var horfinn af sjónarsviðinu.