10.5 Regluverk, umbætur og byltingarkenndar hugmyndastefnur
10.5 Regluverk, umbætur og byltingarkenndar hugmyndastefnur
Markmið
Við lok þessa hluta átt þú að geta:
Iðnvæðing og þéttbýlismyndun sköpuðu mörgu fólki tækifæri og bættu líf þess á ýmsan hátt. Þær ollu þó einnig miklum þjáningum og óánægju. Á tímum annarrar iðnbyltingarinnar urðu til ýmsar umbótahreyfingar og lagasetning til að leysa vandamál sem þéttbýlismyndun og iðnvæðing höfðu skapað. Sumar tilraunir báru árangur en margar ekki. Þegar breytingar urðu ekki, eða gengu ekki nógu hratt, greip fólk stundum til ofbeldisátaka og hótaði að gera byltingu.
Regluverk og umbætur
Áskoranir iðnaldarinnar hljóta að hafa virst yfirþyrmandi í augum samtímamanna og vandamálin óleysanleg. Engu að síður reyndu stjórnvöld að leysa sum þeirra sem brýnust voru. Hvatir þeirra voru ólíkar. Margir embættismenn tóku gagnrýni félagsmálasinna og umbótasinna alvarlega og sumir stjórnmálamenn komu úr þeirra röðum. Þeir vildu í einlægni bæta líf borgarbúa og verkalýðsins.
Stjórnmálamenn gripu þó oft til aðgerða til að þóknast auðugu fólki og millistéttinni, sem taldi sér ógnað af menguðu lofti, illa lyktandi götum og smitsjúkdómum sem heimilisþjónar gætu borið inn á heimilin (mynd 10.16). Florence Kelley, bandarísk baráttukona sem vildi binda enda á barnavinnu, andmælti henni ekki aðeins vegna þess að hún svipti ungt fólk frelsi bernskunnar heldur einnig vegna ótta um að vörur sem börn framleiddu í leiguíbúðum væru óhreinar og gætu smitað fjölskyldu hennar.
Margir stjórnmálamenn, bæði á sveitarstjórnar- og landsvísu, áttuðu sig einnig á því að vernd heilsu og velferðar verkafólks styrkti þjóðina. Veikt verkafólk var ekki afkastamikið og ferðafólk forðaðist borgir þar sem farsóttir geisuðu. Fjöldi laga var settur til að berjast gegn sjúkdómum og hreinsa borgir. Árið 1848 steig Bretland framfaraskref með lögum um lýðheilsu, sem komu á fót Landsheilbrigðisráði til að setja reglur meðal annars um losun skólps. Alkalílög Breta frá 1863 áttu að draga úr losun vetnisklóríðs með því að heimila eftirlitsmönnum að gera tillögur til verksmiðjueigenda um úrbætur, en þeir höfðu ekki vald til að knýja fram hlýðni. Á níunda áratug nítjándu aldar settu nokkrar bandarískar borgir, þar á meðal Chicago, Pittsburgh og Cincinnati, reglugerðir til að takmarka reykmengun. Engin þessara laga bar mikinn árangur. Fyrirtæki hunsuðu þau og borgaryfirvöld framfylgdu þeim yfirleitt ekki.
Húsnæðismál urðu einnig viðfangsefni stjórnvalda á tímum annarrar iðnbyltingarinnar. Reglur bönnuðu oft hættulegt húsnæði, svo sem gluggalausar eða óloftræstar íbúðir þar sem smitsjúkdómar breiddust hratt út. Sum sveitarfélög byggðu húsnæði fyrir fátæka eða rifu niður fátækrahverfi og fluttu verkafólk í aðra borgarhluta. Á árunum 1853 til 1870 endurhannaði Georges-Eugène Haussmann barón París og sem hluti framkvæmdanna voru verkamannabústaðir í miðborginni rifnir. Napólí á Ítalíu var endurbyggð á árunum 1889 til 1918 til að koma í veg fyrir að kólera sneri aftur. Á níunda og tíunda áratug nítjándu aldar reyndu japanskir embættismenn í Tókýó og Ósaka einnig að ryðja fátækrahverfum úr vegi og fjarlægja fátækt fólk úr hverfum millistéttarinnar. Þessar tilraunir báru þó oft ekki árangur og fátækrahverfi lágu iðulega að jafnvel virðulegustu hverfunum. Árið 1906 greindi japanskt dagblað frá því að flóð í nærliggjandi fátækrahverfi hefði náð til keisarahallarinnar.
Árið 1883 setti Þýskaland sjúkratryggingalög sem skylduðu atvinnurekendur til að tryggja starfsfólk sitt með iðgjöldum sem voru bæði dregin af launum verkafólks og greidd af atvinnurekendum. Árið 1889 rýmkuðu þýsk stjórnvöld tryggingarnar þannig að þær næðu til aldraðra og fatlaðs fólks. Árið 1898 kom Frakkland einnig á tryggingum fyrir fólk sem slasaðist við vinnu. Árið 1911 veittu bresk almannatryggingalög um þriðjungi bresks verkafólks rétt til heilbrigðisþjónustu. Árið 1912 setti Rússland sambærileg lög.
Áhyggjur af öryggi á iðnaðarvinnustöðum, einkum öryggi kvenna og barna, leiddu einnig til mikillar lagasetningar. Fyrstu lögin náðu aðeins til tiltekinna atvinnugreina, svo sem vefnaðariðnaðar og námuvinnslu. Verksmiðjulög sem sett voru í Bretlandi frá sjöunda til níunda áratugar nítjándu aldar víkkuðu gildissvið eldri laganna þannig að þau næðu til fleiri tegunda fyrirtækja. Árið 1860 ákváðu lög um starfsemi kolanáma að lágmarksaldur drengja til vinnu í námum skyldi vera tólf ár og árið 1891 ákvað Bretland að lágmarksaldur til verksmiðjuvinnu skyldi vera ellefu ár.
Mörg fylki Bandaríkjanna settu lög sem takmörkuðu vinnutíma kvenna í erfiðum atvinnugreinum, svo sem þvottaiðnaði. Atvinnurekendur véfengdu þó aðgerðirnar og dómstólar, sem studdu afskiptaleysisstefnu, ógiltu iðulega verndarlöggjöfina. Talið var að takmörkun vinnutíma fullorðinna svipti þá samningsfrelsi og legði byrðar á atvinnurekendur. Verkalýðurinn var einnig oft mótfallinn tilraunum til að stytta vinnutíma eða banna konum og börnum með öllu að sinna tilteknum störfum. Hjá fólki sem yfirleitt fékk greitt í tímakaupi eða fyrir hvert unnið verk þýddi lengri tími á vinnustað meiri tekjur og fólk í sárri neyð varð oft að taka einu störfin sem buðust.
Umbótasinnar sem litu á græn svæði sem lausn á óhreinindum og ringulreið borgarinnar stefndu að gerð borgargarða. Millistétt og efri millistétt nítjándu aldar trúði, í anda sannra rómantíkera, á endurlausnarmátt náttúrunnar. Ferskt loft þótti ekki aðeins gott fyrir lungu borgarbúa heldur var sjálf sýnin á grænt gras, tré og blóm talin bæta siðferði. Stjórnmálamenn létu sannfærast af rökum þeirra. New York-borg lagði Central Park árið 1858. Japönsk stjórnvöld fyrirskipuðu árið 1873 að byggðir yrðu almenningsgarðar í þéttbýli (mynd 10.17). Vilhjálmur I Þýskalandskeisari afsalaði sér réttindum sínum yfir Tiergarten, konunglegum veiðigarði, og gerði hann að hluta Berlínarborgar árið 1881. Millistéttin óttaðist stundum að verkalýðurinn hegðaði sér óviðeigandi í görðunum og á stöðum á borð við Central Park var gestum oft bannað að fara í lautarferð á grasinu, tína blóm og leika leiki á grasflötunum.
Reglur og lög skiluðu stundum ekki þeim umbótum sem margir félagsmálasinnar töldu nauðsynlegar. Umbótahreyfingar spruttu bæði upp til að breyta háttsemi einstaklinga sem millistéttin taldi skaðlega eða siðlausa, svo sem drykkju eða kynlífi utan hjónabands, og til að þrýsta á stjórnvöld um víðtækari breytingar. Stundum báru þær árangur. Í mörgum borgum Bandaríkjanna var vændi til dæmis bannað. Í öðrum löndum, svo sem Frakklandi, var vændi ekki bannað en ný lög reyndu að setja því skorður og koma í veg fyrir útbreiðslu kynsjúkdóma.
Óhófleg áfengisneysla var annað vandamál sem fyrst og fremst var tekist á við með umbótastarfi. Millistéttin kenndi drykkju um ótal vandamál, þar á meðal fátækt, götuglæpi, fjarvistir verkafólks, vinnuslys og heimilisofbeldi. Tilraunir til úrbóta fylgdu yfirleitt annarri af tveimur leiðum: bindindi, þar sem sterkt áfengi var bannað og hvatt til hóflegrar neyslu annarra áfengra drykkja, eða áfengisbanni, sem miðaði að því að banna framleiðslu og neyslu allra áfengra drykkja.
Bindindis- og áfengisbannshreyfingum varð mest ágengt í löndum þar sem mótmælendur voru fjölmennir, svo sem í Bandaríkjunum, Englandi, Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi. Bandalag Sameinaða konungsríkisins um algjöra og tafarlausa stöðvun áfengisviðskipta samkvæmt vilja þjóðarinnar, yfirleitt einfaldlega nefnt Breska bandalagið, ætlaði að banna áfengisverslun með öllu. Í Bandaríkjunum reyndi Bandalagið gegn vínstofum að loka stöðum þar sem áfengi var borið fram, meðal annars með því að leggja vínstofurnar bókstaflega í rúst.
Konur gegndu lykilhlutverki í mörgum þessara umbótahreyfinga. Slík barátta þótti viðeigandi viðfangsefni auðugra kvenna og kvenna úr millistétt og tengdist beint hagsmunum þeirra á þessum tíma. Eiginmenn sem keyptu vændi gátu borið sjúkdóma inn á heimilið. Karlar sem misnotuðu áfengi gátu steypt fjölskyldum sínum í fjárhagslega örbirgð og drukknir eiginmenn og feður beittu eiginkonur og börn líkamlegu ofbeldi. Hreinsun borgarinnar var oft lögð að jöfnu við hreinsun heimilisins.
Konur sem tóku þátt í umbótahreyfingum áttuðu sig yfirleitt á því að þær gætu haft meiri áhrif ef þær hefðu kosningarétt, kjörgengi eða yfirráð yfir eignum. Aðgangur að háskólamenntun og fagstörfum myndi einnig auka getu þeirra til að bæta samfélagið. Margar tóku því jafnframt virkan þátt í kvenréttindahreyfingum.
Umbótasinnar litu oft svo á að vandamál á borð við fátækt og ofdrykkju stöfuðu af skorti á sjálfsaga og traustri siðferðiskennd. Þeir töldu að best væri að hjálpa fátæku fólki með siðferðilegri uppfræðslu. Skoski rithöfundurinn Samuel Smiles taldi til dæmis siðferði lykilinn að velgengni. Góðgerðarfélög og trúfélög tileinkuðu sér þetta viðhorf og stofnuðu oft trúboðs- og hjálparstöðvar í fátækrahverfum þar sem þau vonuðust til að hvetja verkalýðinn til að breyta lífsháttum sínum.
Umbótasinnar nítjándu aldar kröfðust þess einnig að fátækt fólk yrði ekki háð góðgerðastarfi. Breski húsnæðisumbótasinninn Octavia Hill aðhylltist þetta sjónarmið. Hún vann með listgagnrýnandanum John Ruskin að því að útvega fátæku fólki vistlegt húsnæði, en húsnæðið var ekki ókeypis. Leigan var lág, en þeir sem greiddu hana ekki á réttum tíma áttu á hættu að missa húsnæðið. Hill sagði einnig upp leigusamningi við leigjendur ef þeir leyfðu húsnæðinu að verða yfirfullt eða sendu börn sín ekki í skóla.
Aðrir töldu fátækt fólk ekki geta bætt ráð sitt og að persónueiginleikar þess, sem margir töldu arfgenga, gerðu breytingar ómögulegar. Tilraunir til góðgerðastarfs og siðferðilegrar uppfræðslu voru því taldar gagnslausar. Félagslegur darwinismi var gervivísindaleg trú á að sumt fólk væri betur í stakk búið til að lifa af en annað og breski félagsfræðingurinn Herbert Spencer var málsvari hennar. Spencer taldi gagnslaust að hjálpa fátæku fólki, því það væri dæmt til að deyja út. Að hans mati hafði það „tapað“ samkeppni lífsins vegna þess að það skorti eiginleikana sem þurfti til að brjótast til velgengni. Hann taldi ekki rétt að hjálpa fátæku fólki að lifa af og lagðist gegn fjárhagsaðstoð við það.
Sérstök tegund umbótahreyfinga leiddi til stofnunar fagfélaga og verkalýðsfélaga sem gættu hagsmuna verkafólks í samskiptum við stjórnendur. Í fagfélögum skipulagði verkafólk sig innan tiltekinnar iðngreinar eða starfsgreinar. Í verkalýðsfélögum sameinaðist faglært og ófaglært verkafólk af ýmsu tagi til að efla og verja hagsmuni sína. Í Bretlandi voru fagfélög í fararbroddi breytinga. Árið 1866 var Trades Union Congress, samband enskra og velskra fagfélaga, stofnað fyrst og fremst til að gæta hagsmuna faglærðs verkafólks. Árið 1871 lögleiddu bresk stjórnvöld starfsemi félaganna og árið 1875 heimilaði þingið verkafólki einnig að fara í verkfall. Afleiðingin var sú að félagsfólki í fagfélögum fjölgaði úr um 100.000 í um eina milljón um miðjan áttunda áratug nítjándu aldar. Kolanámumenn, járn- og stálverkamenn og starfsfólk vefnaðarverksmiðja stofnuðu fyrstu stéttarfélögin. Á níunda og tíunda áratug nítjándu aldar hófu félögin markvisst átak til að skipuleggja ófaglært verkafólk. Í upphafi tuttugustu aldar höfðu tvær milljónir manna gengið í bresk fagfélög.
Kröfur verkafólks snerust að mestu um bætt laun, styttri vinnutíma og betri vinnuaðstæður. Átta stunda vinnudagur var markmið margra stéttarfélaga. Þegar þessum markmiðum var ekki náð fór verkafólkið í verkfall. Árið 1881 fóru konur í breskum eldspýtnaverksmiðjum í verkfall. Þær vildu losna undan fjórtán stunda vinnudegi og hættunum sem fylgdu vinnu með hvítan fosfór. Frá 1910 til 1914, á tímabili sem nefnt er óeirðirnar miklu, fóru námumenn, hafnarverkamenn og járnbrautarstarfsmenn víðs vegar um Bretland ítrekað í verkfall. Verkafólk í öðrum atvinnugreinum lagði einnig niður störf til að auka þrýsting á atvinnurekendur þeirra og knýja þá til að verða við kröfunum.
Í Bandaríkjunum störfuðu bæði fagfélög og verkalýðsfélög. Bandaríska verkalýðssambandið (AFL), sem upphaflega nefndist Samband skipulagðra fag- og verkalýðsfélaga Bandaríkjanna og Kanada, var stofnað af Samuel Gompers árið 1886. Líkt og Trades Union Congress í Bretlandi samanstóð það af mörgum ólíkum félögum, en í upphafi máttu aðeins faglærðir hvítir karlmenn ganga í það. AFL studdi verkföll en Gompers kaus að forðast þau. Jafnvel þótt hann hefði verið hlynntur verkföllum hefði félagsfólki reynst erfitt að beita þeim. Atvinnurekendur kölluðu iðulega til lögreglu, einkaspæjara eða herlið til að tvístra verkfallsmönnum og hægt var að fangelsa leiðtoga stéttarfélaga.
Þegar starfsfólk Pullman fór í verkfall árið 1894 neituðu meira en 100.000 bandarískir járnbrautarstarfsmenn að annast lestir með vögnum sem fyrirtæki Pullmans hafði framleitt. Lestarferðir stöðvuðust og þar með flutningur bandarísks pósts. Ofbeldi braust út þegar verkfallsmenn og stuðningsfólk þeirra kveiktu í byggingum og réðust á svarta karla sem járnbrautareigendur höfðu ráðið í stað verkfallsmannanna. Bandaríkjaher var kallaður til og batt enda á verkfallið með árásum á verkafólkið. Mörg verkföll enduðu með sama hætti og Pullman-verkfallið.
Byltingarkenndar hugmyndastefnur
Í Bretlandi og Bandaríkjunum þróaðist skipulag stéttarfélaga óháð stjórnmálum. Í löndum á borð við Þýskaland, Frakkland og Rússland hvöttu stjórnmálahugmyndir hins vegar til þróunar félaganna. Sú stjórnmálastefna sem hafði mest áhrif á vöxt þeirra var sósíalismi. Í dag er sósíalismi stjórnmálakenning sem mælir fyrir um að stjórnvöld eigi framleiðslutækin. Sósíalismi nítjándu aldar var nokkuð frábrugðinn og tók á sig margar myndir. Einu sameiginlegu einkennin voru andstaða við kapítalisma án ríkisafskipta, vilji til að bæta líf fátæks fólks og trú á að stjórnvöld bæru ábyrgð á því að leysa vandamál sem kapítalismi og iðnvæðing sköpuðu.
Snemma á nítjándu öld var útópískur sósíalismi, sem snerist um að fullkomna samfélagið, ríkjandi. Franskir hugsjónamenn á borð við Henri de Saint-Simon og Charles Fourier skrifuðu um fullkomin samfélög sem byggðust á samnýtingu og samvinnu. Þeir vildu gerbreyta samfélaginu og mæltu oft með nýjungum á borð við sameiginlegt húsnæði, frjálsar ástir og kvenréttindi, sem allt þótti róttækt á þeim tíma. Sumir umbótasinnar reyndu að stofna útópísk samfélög sem byggðust á þessum hugsjónum. Breski vefnaðarvöruframleiðandinn Robert Owen reyndi til dæmis að hrinda sumum hugmyndanna í framkvæmd í breska þorpinu New Lanark, þar sem starfsfólk textílverksmiðju tengdaföður hans bjó, og í bænum New Harmony í Indiana. Íbúarnir unnu átta stunda vinnudag, bjuggu í viðunandi húsnæði og ólu börnin upp sameiginlega.
Um miðja nítjándu öld hafði útópískur sósíalismi að mestu vikið fyrir vísindalegum sósíalisma. Hugtakið „vísindalegur sósíalismi“ var fyrst notað af franska hagfræðingnum og heimspekingnum Pierre-Joseph Proudhon um skipulag samfélagsins samkvæmt lögmálum skynseminnar, en Karl Marx og Friedrich Engels gerðu það vinsælt. Marx og Engels birtu hugmyndir sínar í Kommúnistaávarpinu árið 1848, sama ár og stjórnmálabyltingar riðu yfir Evrópu. Í kjölfar byltinganna var kosningaréttur karla tekinn upp eða rýmkaður í Frakklandi og Prússlandi. Við lok nítjándu aldar höfðu karlar í Frakklandi og Þýskalandi, sem sameinaðist Prússlandi árið 1871 og myndaði öflugasta þýskumælandi ríkið, notað atkvæðisréttinn til að breyta löndum sínum. Margir aðhylltust sósíalísku hugmyndastefnuna sem Marx og Engels lýstu.
Marx og Engels töldu að sögulegar breytingar yrðu vegna átaka andstæðra þjóðfélagsstétta. Á tímum iðnvæðingar myndu átökin standa milli borgarastéttarinnar, sem átti framleiðslutæki iðnaðarins, svo sem verksmiðjur, námur og járnbrautir sem sköpuðu auð, og öreigastéttarinnar, láglaunaðs verkafólks sem borgarastéttin arðrændi. Marx og Engels töldu að kapítalisminn yrði lagður að velli þegar hin eignalausu risu upp í byltingu og steyptu af stóli kúgurum sínum úr borgarastéttinni. Allir yrðu þá jafnir og allar eignir í sameign. Stéttaskipting og stéttaátök myndu heyra sögunni til. Þessi heimspeki varð þekkt sem marxismi og varð grundvöllur hugmyndafræði þeirra sem kölluðu sig sósíalista á síðari hluta nítjándu aldar.
Marx reyndi aldrei að hrinda heimspeki sinni í framkvæmd. Á tímum annarrar iðnbyltingarinnar byggði margt verkafólk þó stofnun stéttarfélaga og stjórnmálaflokka á hugmyndum hans. Árið 1864 stofnuðu sósíalistar Alþjóðasamband verkamanna (IWA) í London. Margs konar sósíalistar áttu aðild að IWA, þar á meðal Marx, og fljótt komu upp deilur um ýmis mál. Sumir sósíalistar mæltu með ofbeldi til að knýja fram breytingar en aðrir friðsamlegri, lýðræðislegum leiðum. Þeir sem aðhylltust friðsamlegar leiðir eru oft kallaðir sósíaldemókratar.
Einn stærsti og áhrifamesti stjórnmálaflokkurinn sem aðhylltist sósíaldemókratíu var Sósíaldemókrataflokkur Þýskalands. Hann var stofnaður árið 1875, barðist fyrir lögum sem bættu kjör verkalýðsins og margir félagar hans voru kjörnir á þýska þingið. Eitt helsta markmið flokksins var að stytta vinnutíma og hann tók virkan þátt í stofnun margra stéttarfélaga og setningu laga til verndar verkafólki. Sambærilegir flokkar voru stofnaðir í öðrum löndum. Samband sósíalískra verkamanna í Frakklandi (FSWF) var stofnað árið 1879. Sósíaldemókrataflokkur Austurríkis var stofnaður árið 1889.
Þessir flokkar kepptu um stuðning verkafólks við þá sem boðuðu róttækari byltingaraðgerðir. Franski verkamannaflokkurinn var stofnaður árið 1880 sem valkostur við hægfara leið FSWF til sósíalisma. Rússneski sósíaldemókratíski verkamannaflokkurinn, stofnaður árið 1898, sameinaði mörg smærri samtök sósíalista. Flokkur sósíalbyltingarmanna var stofnaður í Rússlandi árið 1902 og stóð að morðum á embættismönnum. Hann hafnaði áherslu Marx á iðnverkafólk og reyndi einnig að skipuleggja bændur. Flestir rússneskir sósíalistahópar sem fylgdu hefðbundnari túlkun á marxisma gengu í Rússneska sósíaldemókratíska verkamannaflokkinn þegar hann var stofnaður árið 1898. Bolsévikafylking flokksins, sem boðaði byltingu, náði stjórn á rússneska ríkinu árið 1917.
Annað ágreiningsefni meðal sósíalista var hlutverk stjórnvalda við uppbyggingu hins fullkomna sósíalíska ríkis. Marx skrifaði að stjórnvöld myndu að lokum hverfa þegar stéttaskipting hefði verið afmáð og jafnrétti náðst, en gaf jafnframt til kynna að fram að þeim tíma þyrfti verkalýðsstjórn til að stýra samfélaginu. Sumir sósíalistar óttuðust að þessi nýju stjórnvöld myndu aðeins skapa nýjan hóp valdhafa sem kúgaði almenning. Þeir töldu að afnema ætti stjórnvöld; sú hugmyndastefna nefnist stjórnleysisstefna. Einn helsti stjórnleysinginn á nítjándu öld var rússneski byltingarmaðurinn Míkhaíl Bakúnín. Bakúnín gekk í IWA árið 1868. Hann lenti þó í deilum við Marx um hlutverk stjórnvalda við að koma á sósíalisma. Árið 1872, á fimmta þingi IWA, leiddi ágreiningur hans við Marx til brottreksturs hans úr sambandinu.
Atvinnurekendur og fólk úr millistétt og yfirstétt almennt lýstu vanþóknun á og óttuðust hreyfingar sósíalista og stjórnleysingja. Þessir hópar töldu að atvinnurekendur veittu verðmæta þjónustu með því að bjóða vörur og þjónustu á sanngjörnu verði, stuðla að blómlegu efnahagslífi og halda ríkjum sínum sterkum og samkeppnishæfum. Atvinnurekendur ættu því rétt á því sem þeir töldu sanngjarnan hagnað fyrir að taka á sig fjárhagslega áhættu í rekstri. Til að gera það og halda jafnframt verði lágu gátu þeir ekki greitt eins há laun og starfsfólkið vildi.
Andstæðingar sósíalisma og stjórnleysisstefnu héldu því einnig fram að verkafólki væri frjálst að samþykkja ráðningarkjör eða hætta ef það væri óánægt. Fengju atvinnurekendur ekki að hagnast myndu þeir ekki taka þá fjárhagslegu áhættu sem hagkerfið byggðist á. Fengi fólk ekki að safna eignum skorti það hvata til að vinna. Ofbeldi og eyðilegging eigna gagnaðist engum. Verkalýðurinn hefði meira gagn af því að leitast við að bæta stöðu sína og barna sinna með menntun, sparsemi og sjálfsaga en að hlusta á loforð lýðskrumara sem boðuðu óhollustu við atvinnurekendur og spunnu útópískar draumsýnir um paradís verkafólks.