9.2 Hvatar og leiðir heimsvaldastefnunnar

9.2 Hvatar og leiðir heimsvaldastefnunnar

Markmið

Að þessum hluta loknum átt þú að geta:

• Greint helstu ástæður þess að heimsvaldastefna efldist á tímum annarrar iðnbyltingarinnar
• Borið saman heimsvaldastefnu seint á nítjándu öld og snemma á þeirri tuttugustu við heimsvaldastefnu fyrri tíma
• Útskýrt hvernig iðnþróun auðveldaði sumum ríkjum að leggja önnur undir sig og stjórna þeim á síðari hluta nítjándu aldar

Líkt og röð fallandi dómínókubba hafði iðnþróunin seint á nítjándu öld og snemma á þeirri tuttugustu margvíslegar afleiðingar, bæði til skamms og langs tíma. Til að skapa sér og fjárfestum sínum hagnað þurftu fyrirtæki að halda rekstrarkostnaði niðri og selja sem flestar vörur. Þau leituðu að ódýru hráefni til að halda kostnaði, og þar með verði, niðri. Þau vildu einnig markaði þar sem þau gætu selt fullunnar vörur sínar, helst án samkeppni. Skipin sem fluttu hráefni og fullunnar vörur þurftu hafnir þar sem hægt var að taka eldsneyti og vistir um borð, rétt eins og flotarnir sem gættu öryggis þeirra.

Að mati iðnveldanna réttlættu þessar þarfir heimsvaldastefnu þeirra, það er þá stefnu að ná beinum eða óbeinum yfirráðum yfir landsvæðum víða um heim þar sem ódýrt hráefni var að finna og engar samkeppnisvörur voru fjöldaframleiddar. Endurbætur í samgöngum, fjarskiptum, vopnabúnaði og læknisfræði gerðu þessi yfirráð möguleg. Þegar iðnvæddu ríkin náðu yfirráðum yfir ríkjum í Afríku, Asíu og á Kyrrahafseyjum og tóku þaðan náttúruauðlindir og fé sendu þau ekki aðeins hermenn og embættismenn heldur einnig trúboða til að kynna íbúum kristni og aðra þætti vestrænnar menningar, oft gegn vilja þeirra.

Hráefni og markaðir

Í upphafi annarrar iðnbyltingarinnar kölluðu nýjar uppfinningar og iðnaðaraðferðir á ný hráefni, svo sem jarðolíu sem eldsneyti á vélar, náttúrulegt gúmmí í loka og hjólbarða, pálmaolíu til að smyrja vélar, kopar til að leiða varma og rafmagn, silfur til lækninga og ljósmyndunar og blý í rör. Eftirspurn var eftir kolum til að breyta járni í stál, framleiða gasið sem hitaði heimili og búa til rafmagnið sem knúði vélar og lýsti upp götur og byggingar. Iðnvæddu ríkin gátu ekki öll framleitt nægilegt magn til að mæta aukinni þörf sinni.

Ný tíska og smekkur sköpuðu einnig eftirspurn eftir innfluttum vörum. Miðstéttarfjölskyldur í Evrópu og Bandaríkjunum vildu að dætur þeirra lékju á píanó og sköpuðu þannig markað fyrir fílabein, sem píanólyklar voru áður gerðir úr. Þörf iðnverkamanna fyrir skjótvirka orkugjafa jók eftirspurn eftir kaffi, tei og sykri. Yfirstéttarfólk og þeir sem sóttust eftir að komast í miðstétt fyllti heimili sín húsgögnum úr mahóní, rósaviði og íbenholti. Bómullarefni voru áfram í tísku en eftir afnám þrælahalds í Bandaríkjunum gátu vefnaðarvöruframleiðendur ekki lengur reitt sig á ódýrt framboð hrábómullar.

Ríkin sem voru að iðnvæðast gátu aðeins fullnægt þörf sinni fyrir hráefni og markaði með því að leita út fyrir eigin landamæri til staða í Afríku, Asíu og á Kyrrahafseyjum. Til að safna miklum hagnaði þurftu þau þó að afla hráefnis á svo lágu verði að ólíklegt var að Afríkubúar, Asíubúar og Kyrrahafseyjabúar sættust á það. Jafnframt hefðu þessi samfélög þurft að samþykkja kaup á framleiðsluvörum frá iðnvæddum viðskiptalöndum sínum þótt þau gætu ef til vill framleitt slíkar vörur sjálf, sem var einnig ólíklegt. Eigendur fyrirtækja og stjórnmálamenn í iðnvæddum ríkjum töldu því nauðsynlegt að ná yfirráðum yfir þessum fjarlægu löndum og stjórna þeim sem hluta af heimsveldi. Landvinningar með hervaldi voru iðulega leiðin til þess. Þegar erlend landsvæði höfðu verið tryggð, mörkuðum komið á og fé fjárfest þurftu heimsveldin að koma í veg fyrir að önnur iðnveldi seildust inn á yfirráðasvæði þeirra. Það varð til þess að þau hertu enn frekar yfirráð sín yfir nýlendunum og reyndu oft að leggja undir sig nágrannasvæði. Bretland keppti til dæmis við Rússland um yfirráð yfir Afganistan, einkum til að takmarka aðgang Rússa að Indlandi, dýrmætustu nýlendu Breta.

Nýju nýlendurnar voru talsvert ólíkar þeim sem Evrópuveldin höfðu stofnað á sextándu og sautjándu öld. Almennt var ekki gert ráð fyrir að fjöldi Evrópubúa flyttist til Afríku eða Asíu og settist þar að til frambúðar og nýlendunum var ekki ætlað að vera í sama sambandi við móðurlandið og eldri „landnemanýlendur“. Meðferð Bandaríkjanna á Filippseyjum og Filippseyingum var til dæmis í grundvallaratriðum ólík meðferð Breta á nýlendubúum í Norður-Ameríku. Iðnríkin ætluðu sér að arðræna auðlindir og íbúa nýlendnanna sem þau stofnuðu, ekki að setjast þar að.

Þó voru nokkrar undantekningar. Nýlendan Alsír í Norður-Afríku, sem Frakkar tóku á sitt vald árið 1830, var innlimuð í Frakkland árið 1848. Margir Frakkar og aðrir Evrópubúar fluttust með hvatningu stjórnvalda til strandsvæða Alsírs og Túnis á nítjándu öld. Margir Evrópubúar settust einnig að í breskum og hollenskum nýlendum í sunnanverðri Afríku. Þetta var þó ekki almennt einkenni heimsvaldastefnunnar.

Siðmenningarboðskapurinn

Á hæla hermannanna, sem fyrst opnuðu lönd í Afríku, Asíu og á Kyrrahafseyjum fyrir erindrekum fyrirtækja, komu aðrir sem vildu færa íbúunum það sem iðnvæddu ríkin töldu verðmætt. Margir í Bandaríkjunum og Evrópu töldu borgurum iðnvædda heimsins, eða hins „siðmenntaða“ eins og þeir kölluðu hann, skylt að færa hinum sigruðu kosti vestrænnar menningar. Samkvæmt félagslegum darwinisma, kenningu sem þá naut vinsælda í Evrópu og Bandaríkjunum, yrðu sumir hópar fólks sterkari og valdameiri vegna þess að þeir væru í eðli sínu æðri öðrum. Samkvæmt þessu sjónarmiði mátti fólk af evrópskum uppruna þröngva vilja sínum upp á aðra vegna þess að það væri í eðli sínu „betra“ og samfélög þess lengra komin. Jules Ferry, forsætisráðherra Frakklands snemma á 1880-árunum, lagði áherslu á að slík yfirráð væru ekki aðeins skylda „æðri“ þjóða heldur einnig réttur þeirra. „Kostirnir“ sem nýlenduþjóðunum voru færðir fólust yfirleitt í trúarbrögðum, menntun, vestrænum klæðnaði og „skapgerðarmótandi“ íþróttum á borð við knattspyrnu. Bretar kynntu einnig krikket í nýlendum sínum í Afríku og Asíu og hafnabolti barst frá Bandaríkjunum til Karíbahafsins. Talið var að þessar íþróttir kenndu fólki meint vestræn gildi á borð við heiðarlegan leik, samvinnu og keppnisanda. Frakkar nefndu þennan þátt heimsvaldastefnunnar „siðmenningarboðskapinn“. Nýlenduherrar reistu jafnframt yfirleitt innviði á landsvæðunum sem þeir réðu, lögðu vegi og járnbrautir og komu á öruggum vatnsveitum og ritsímalínum.

Samkvæmt þessum hugsunarhætti hafði fólk ekki verið sigrað til að svipta það auði sínum heldur til að færa því kosti siðmenningarinnar fyrir tilstilli örlætis iðnvædda ríkisins. Vafalaust var þetta sjónarmið hjá mörgum aðeins yfirskin fyrir verri hvatir. Aðrir trúðu því þó í einlægni að samfélög Afríkubúa, Asíubúa og Kyrrahafseyjabúa bötnuðu með því að taka upp einkenni vestrænnar siðmenningar, svo sem kristni, einkvæni og klæðnað sem huldi allan líkamann. Enski rithöfundurinn Rudyard Kipling lýsti þessari afstöðu í ljóði sínu „Byrði hvíta mannsins“, sem studdi heimsvaldastefnu. Í fyrsta erindi ljóðsins, sem hann orti árið 1899 í tilefni af því að Bandaríkin tóku Filippseyjar yfir, lýsir Kipling þeirri trú sinni að það væru hvítu landvinningamennirnir sem þjáðust fyrir hina sigruðu þeldökku íbúa. Hann lýsti þeim sem ósiðmenntuðum og þurfandi leiðsagnar fólks af kynþætti sem væri líffræðilega og menningarlega æðri:

Takið á ykkur byrði hvíta mannsins —
sendið úrval kynstofns ykkar —
sendið syni ykkar í útlegð
til að þjóna þörfum hinna herteknu;
látið þá bíða, þungt beislaða,
yfir óstöðugu og villtu fólki —
hinum nýherteknu, þungbúnu þjóðum ykkar,
hálfum djöflum og hálfum börnum.

Eins og tilvísun Kiplings til „hálfs djöfuls“ í lýsingu hans á þeldökku fólki gefur til kynna gegndu trúboðar veigamiklu hlutverki í siðmenningarboðskapnum. Þeir voru oft helsta leiðin til að færa fólki „gjafir“ siðmenningarinnar. Öll heimsveldin nema Japan sendu trúboða til nýrra nýlendna sinna. Rómversk-kaþólskir klerkar höfðu þegar boðað fólki í evrópskum nýlendum trú í hundruð ára. Nú stofnuðu mótmælendaklerkar og áhugasamir sjálfboðaliðar úr röðum leikmanna kirkjur og skóla til að kristna íbúa Afríku, Asíu og Kyrrahafseyja og kenna þeim tungumál landvinningaríkisins. Þeir tóku einnig að sér munaðarlaus eða yfirgefin börn og reyndu að samlaga þau menningu móðurlandsins.

Þótt sumt starf trúboða, svo sem bygging sjúkrahúsa, kunni að hafa gagnast frumbyggjum var flest annað starf þeirra tvímælalaust skaðlegt. Trúboðum blöskraði fjölkvæni og kröfðust þess oft að menn sem áttu margar eiginkonur veldu eina og skildu við hinar. Þær þurftu þá að snúa niðurlægðar aftur til fjölskyldna sinna eða, ættu þær enga fjölskyldu, lifa án framfærslu. Í Kína olli krafa trúboða um að kristnir trúskiptingar hættu að stunda forfeðradýrkun því oft að fjölskyldur þeirra höfnuðu þeim.

Talið var að margir þættir „siðmenningarboðskaparins“, hvort sem trúboðar eða embættismenn sáu um þá, myndu gagnast landvinningaþjóðinni og borgurum hennar jafnmikið og hjálpa „villtum“ íbúum framandi landa. Ritsímalínur gerðu fjarskipti möguleg og vatnsveitur vernduðu borgarbúa gegn sjúkdómum á borð við taugaveiki og kóleru. Læsir frumbyggjar sem höfðu hlotið þjálfun í evrópskum gildum og siðum fengu störf í nýlendustjórnsýslu og lögregluliðum. Þótt slíkar breytingar kynnu að lokum að hafa gagnast íbúum nýlendunnar breyttu þær jafnframt samfélögunum, til dæmis með því að leggja hefðbundin störf niður, og nýlenduveldin högnuðust ætíð mest. Járnbrautir í Afríku lágu til dæmis ekki milli þéttbýliskjarna eins og járnbrautir í Evrópu heldur aðeins frá innsveitum til strandar, svo auðveldara væri að flytja hráefni sem ætlað var verksmiðjum í Evrópu og Bandaríkjunum um borð í skip sem biðu þess.

Leiðir heimsvaldastefnunnar

Áður en heimsvaldasinnar gátu náð efnahagslegum eða menningarlegum markmiðum sínum þurfti fyrst að leggja eftirsótt landsvæði undir sig. Ein fyrsta hindrunin var hversu erfitt var að komast inn í innri héruð Afríku og Asíu. Afríka sunnan Sahara var heit og rök og þar lifðu örverur sem Evrópumenn þekktu ekki og sýktu bæði þá og dráttardýr þeirra. Malaría veikti marga Evrópumenn sem reyndu að kanna innri hluta álfunnar.

Malaría var einnig mikið vandamál í nýlendu Breta á Indlandi. Ástandið versnaði vegna áforma um að grafa áveituskurði og ryðja land fyrir járnbrautir, því þannig fjölgaði stöðum þar sem vatn safnaðist og moskítóflugur sem báru sjúkdóminn gátu fjölgað sér. Kínín, sem unnið er úr berki kínatrésins, hafði árum saman verið notað til að meðhöndla malaríu og á 1840-árunum komust Bretar að því að fólk gæti komið í veg fyrir að fá sjúkdóminn með því að taka kínín áður en það yrði fyrir smiti. Kínatré uxu þó aðeins í Andesfjöllum og voru ekki nógu mörg til að anna eftirspurn Evrópubúa. Tilraunir til að rækta trén annars staðar mistókust oft en á 1870-árunum tókst Hollendingum að rækta þau í nýlendu sinni í Indónesíu og framleiða meira kínín. Sú þróun auðveldaði Evrópumönnum að arðræna innri hluta Afríku.

Auk sjúkdóma torvelduðu erfitt landslag og þétt kjarr könnunar- og herleiðangra Evrópumanna. Auðveldast var að fylgja ám inn í landið. Flestar ár voru þó of grunnar fyrir seglskip og því var könnun handan strandsvæðanna háð þróun gufuskipa. Á 1810-árunum hófu bandarískir landkönnuðir að nota gufuskip til að fara inn í innri héruð Norður-Ameríku og könnuðu til dæmis efri hluta Mississippifljóts árið 1825. Bretar sendu jafnframt gufuskip upp Irrawaddyfljót til að leggja undir sig Búrma, sem nú nefnist einnig Mjanmar.

Gufuskip fluttu ekki aðeins hermenn, landkönnuði og kaupmenn inn í miðjar heimsálfur heldur einnig skotvopn. Vopn höfðu þróast hratt í iðnvædda heiminum á nítjándu öld og skotvopn voru annar tæknikostur sem veitti Evrópumönnum verulegt forskot. Evrópskir og bandarískir hermenn báru afturhlaðna fjölskotariffla og skammbyssur sem hægt var að hlaða hratt og skjóta af meiri nákvæmni. Reyklaust púður jók hraða skotkúlna, og þar með alvarleika skotsára, og skotkúlurnar voru jafnframt orðnar banvænni. Dumdum-kúlur, sem nefndar voru eftir vopnabúrabænum Dumdum á Indlandi þar sem þær voru fyrst notaðar, voru flatar eða holar kúlur sem þöndust út við högg og stækkuðu þannig sárin sem þær mynduðu. Vélbyssur voru einnig mikið notaðar í nýlendustríðum. Bandaríska Gatling-vélbyssan gat skotið þrjú þúsund kúlum á mínútu. Önnur bandarísk uppfinning, Maxim-vélbyssan, var með einu hlaupi, ólíkt Gatling-vélbyssunni, og gat skotið ellefu kúlum á sekúndu.

Aðeins var hægt að fjöldaframleiða slík vopn í iðnvæddum ríkjum. Eina leið íbúa Asíu, Afríku og Kyrrahafseyja til að eignast skotvopn var því að kaupa þau og þau voru óheyrilega dýr. Súdanbúi sem vildi kaupa riffil framleiddan í Evrópu eða Bandaríkjunum við lok nítjándu aldar þurfti að greiða fyrir hann með að minnsta kosti fimm úlföldum eða, ef Evrópumaður fékkst til viðskiptanna, þrjátíu og sex manneskjum sem hnepptar höfðu verið í þrældóm. Skotvopn voru sjaldgæfari í Mið- og Suður-Afríku og þar barðist fólk með sverðum og spjótum fram á nítjándu öld.