9.4 Arðrán og andspyrna

9.4 Arðrán og andspyrna

Markmið

Að þessum hluta loknum átt þú að geta:

• Lýst meðferð heimsveldisríkjanna á nýlendum sínum
• Útskýrt hvernig heimsvaldastefnan skaðaði nýlenduþjóðir
• Útskýrt hvernig nýlenduþjóðir veittu yfirráðum heimsveldanna andspyrnu

Helsta ástæða þess að heimsveldin sölsuðu undir sig nýlendur var efnahagsleg og í gróðaskyni beittu þau frumbyggja oft hrottaskap og arðrændu þá. Jafnvel þegar ráðamenn töldu áform sín góðviljuð og líkleg til að bæta líf Afríkubúa, Asíubúa og Kyrrahafseyjabúa voru aðferðir þeirra oft grimmilegar. Nýlenduveldin rændu auðæfum úr löndunum sem þau arðrændu, ollu gjarnan verulegu umhverfistjóni og eyðilögðu líf ótal manna. Íbúarnir sættu sig ekki mótþróalaust við að missa sjálfstæði sitt.

Hrottaskapur og arðrán

Þótt öll stórveldin væru fær um hrottaskap og fólk væri arðrænt í öllum nýlendunum urðu þegnar Leopolds II konungs í Fríríkinu Kongó fyrir meðferð sem síðar varð alræmd. Leopold hélt því fram að áhugi hans á Afríku stafaði eingöngu af löngun til að bæta líf fólks en í raun var hann grimmur húsbóndi. Fríríkið Kongó var talið einkaeign hans og því undanþegið afskiptum belgískra stjórnvalda. Leopold aflaði sér auðs úr landinu með því að leigja einkafyrirtækjum og einstaklingum hluta þess. Þessir milliliðir gerðu enga tilraun til að sýnast góðviljaðir heldur beittu íbúa Kongó hrottaskap frá því að þeir komu þangað.

Þegar Evrópumenn stigu frá borði gufuskipa sem höfðu flutt þá upp Kongófljót tóku þeir Afríkubúa höndum og neyddu þá til að bera ótal eigur sínar inn í landið. Stundum voru nokkur hundruð manns kvaddir til að bera farm eins skips. Þeir gengu í einfaldri röð með járnkraga um hálsinn og voru hlekkjaðir saman svo þeir gætu ekki flúið.

Evrópumenn létu Afríkubúa í Fríríkinu Kongó vinna alls kyns störf en einkum safna fílabeini og vinna gúmmí úr villtum gúmmívafningsplöntum. Daglegur gúmmíkvóti þeirra var svo mikill að í stað þess að tappa af plöntunum og láta vökvann renna í ílát hjuggu þeir þær sundur og létu fljótandi latexið þekja líkama sinn. Í lok dags þurfti að skafa harðnað gúmmíið af húðinni. Fyrir þessa vinnu fengu þeir lág laun, ef nokkur, og oft aðeins matinn sem þeim var úthlutað.

Þótt Fríríkið Kongó yrði alræmt fyrir hrottalega meðferð íbúanna var munurinn á því og flestum öðrum nýlendum fyrst og fremst stigsmunur en ekki eðlismunur. Nauðungarverkamenn strituðu í Egyptalandi við gerð hluta Súesskurðarins. Í nýlendum Portúgala í Afríku var fólk neytt til að rækta hrísgrjón og bómull og selja vörurnar fulltrúum stjórnvalda á verði sem þau ákváðu. Þar sem Evrópumenn stjórnuðu í gegnum staðbundna leiðtoga, svo sem í nýlendum Frakka í Vestur-Afríku, gat nauðungarvinna verið dulbúin sem hefðbundin samfélagsvinna sem þorpshöfðingi eða ættbálkahöfðingi fyrirskipaði.

Heimsvaldastefnan skaðaði íbúa Afríku, Asíu og Kyrrahafseyja einnig með öðrum hætti. Evrópskir og bandarískir gestir báru oft með sér smitsjúkdóma á síðari hluta nítjándu aldar. Þegar mislingar bárust til Fídjí árið 1875 lést um fjórðungur íbúanna. Nútímalegar samgöngur dreifðu sjúkdómum enn frekar. Járnbrautir sem lagðar voru til að flytja vörur og hráefni á Indlandi ýttu undir faraldra kóleru, bólusóttar og kýlapestar. Eftirspurn textílframleiðenda eftir bómull leiddi til þess að grafnir voru áveituskurðir á stöðum á borð við Egyptaland og þar sköpuðust kjöraðstæður fyrir moskítóflugur sem báru malaríu.

Nýlenduherrar báru einnig með sér nautgripapest hvert sem þeir fóru. Hún barst til dæmis frá Bandaríkjunum til Filippseyja, drap hratt dráttardýr filippseyskra bænda og gerði þeim erfiðara að rækta nægan mat. Þegar húsdýrin voru dauð fóru moskítóflugurnar að bíta fólk og smituðu það af malaríu. Ítalir fluttu nautgripi smitaða af nautgripapest til Horns Afríku og sjúkdómurinn herjaði á hjarðir um austan- og sunnanverða álfuna. Þegar hjörðunum fækkaði breiddust þyrnirunnar út og sköpuðu kjörin heimkynni fyrir tsetseflugur sem báru svefnsýki.

Bændur vörðu oft svo miklu landi undir markaðsplöntur að þeir gátu ekki ræktað nægan mat handa sjálfum sér. Fólk sem vann málmgrýti eða safnaði fílabeini eða gúmmíi fyrir Evrópumenn hafði heldur ekki tíma til að rækta sér mat. Það varð því háð matvælum sem evrópskir og bandarískir verkstjórar seldu. Maturinn var oft mikið unninn og næringarsnauður, svo sem hvítt hveiti og hvít hrísgrjón, og margir þjáðust af næringarskortssjúkdómum.

Arðránið tók einnig á sig aðrar myndir. Í Bandaríkjunum réðu sýningar um „villta vestrið“ frumbyggja til að sviðsetja bardaga fyrir hópa hvítra áhorfenda sem greiddu aðgangseyri. Kynnar á farandsýningum stilltu frumbyggjum Ameríku, Inúítum og Filippseyingum oft upp til sýnis. Á heimssýningunni í St. Louis árið 1904 bjó Filippseyingar úr ættbálkasamfélögum í eftirlíkingum af heimabyggðum sínum. Slíkir „mannadýragarðar“, þar sem ættbálkafólk frá Afríku, Asíu, norðurskautssvæðinu og Kyrrahafinu var haft til sýnis, voru ekki óalgengir í evrópskum borgum og á öðrum heimssýningum.

Í ljósi þess skaða sem nýlenduvæðing olli er rétt að spyrja hvers vegna frumbyggjar hafi nokkurn tíma unnið með erlendum heimsvaldasinnum. Sumir gerðu það auðvitað af ótta við afleiðingar þess að neita. Aðrir unnu hins vegar með heimsveldunum til að afla sér og fjölskyldum sínum ávinnings. Þeim sem lærðu tungumál heimsveldisins og hlutu nokkra menntun buðust störf á lægri stigum stjórnsýslunnar. Fólk gat einnig gengið í her eða lögreglu, sem gat verið ávinningur fyrir fólk úr smærri þjóðernishópum sem höfðu lotið yfirráðum voldugri hópa. Aðrir gátu fengið vinnu sem túlkar eða leiðsögumenn og efnameira fólk gat stofnað til viðskipta við heimsveldisríkið, eins og sumir Indverjar, Kínverjar og Víetnamar gerðu. Heimsveldi á borð við Bretland og Frakkland veittu börnum þeirra sem aðstoðuðu þau oft menntun og bjuggu börnin þannig undir hugsanleg störf í nýlendustjórninni og jafnvel háskólanám í London eða París. Loks tóku margir kristni upp af einlægri trú og þeim kann að hafa fundist þeir eiga meira sameiginlegt með evrópskum trúsystkinum en ókristnu fólki í eigin samfélagi.

Andspyrna og bylting

Andspyrnuhreyfingar og opnar uppreisnir spruttu upp hvert sem nýlenduherrar fóru. Uppreisn Egypta sem vildu ekki lúta evrópskum yfirráðum, stríð hers Mahdísins og stríð Eþíópíu við Ítalíu voru allt dæmi um andspyrnu Afríkubúa. Annars staðar í Afríku urðu afmarkaðri uppreisnir, svo sem andspyrna Súlúmanna og Matabele-þjóðarinnar (Ndebele) gegn yfirráðum Breta eða Hollendinga í suðri.

Andspyrna gegn erlendum yfirráðum átti sér einnig stað í Asíu og á Kyrrahafssvæðinu. Undir lok nítjándu aldar var gremja Kínverja í garð útlendinga í landi þeirra mikil. Sala á erlendum iðnaðarvörum hafði skaðað marga kínverska handverksmenn. Járnbrauta- og brúargerð heimsvaldasinna hafði svipt marga burðarmenn, kerruakstursmenn og ferjumenn atvinnu. Útlendingar þurftu ekki að lúta kínverskum lögum. Sérstök óbeit beindist að mótmælenda- og kaþólskum trúboðum í landinu. Þeir gripu inn í helgisiði til heiðurs forfeðrum og fjölskyldur klofnuðu stundum þegar sumir tóku kristna trú en aðrir ekki. Fjölmargar sögusagnir gengu um munaðarleysingjahæli trúboðanna. Ein þeirra, eflaust mótuð af áhuga útlendinga á ljósmyndun, sagði að trúboðarnir tækju börn að sér aðeins til að drepa þau og nota augasteina þeirra til að búa til efnið sem festi myndir á ljósmyndaplötur.

Í Norður-Kína leiddi andúð á útlendingum til stofnunar leynifélags sem nefndist Félag réttlátra og samstilltra hnefa. Útlendingar sem urðu vitni að helgisiðaæfingum félagsmanna, sem töldu þær gera sig ónæma fyrir byssukúlum, kölluðu þá boxara. Árið 1899 hófu boxararnir herferð sína til að reka útlendinga frá Kína með því að drepa tvo þýska presta. Ofbeldi breiddist um Norður-Kína þegar Boxarauppreisnin blossaði upp. Boxarar myrtu útlendinga og kristna Kínverja og eyðilögðu erlendar eignir. Stundum rufu þeir járnbrautir með því að rífa stálteinana upp úr jörðinni.

Bretland, Frakkland, Þýskaland, Bandaríkin, Japan, Rússland, Austurríki-Ungverjaland og Ítalía mynduðu skjótt Áttaríkjabandalagið og hersveitir þeirra hraðuðu sér til Beijing. Útlendingarnir skömmtuðu mat sinn meðan þeir biðu hjálpar og hnipruðu sig saman af ótta. Kona ein minntist þess að hafa heyrt æsta boxara reyna að grafa sig gegnum vegg byggingarinnar til að komast að fólkinu inni. Eftir fimmtíu og fimm daga umsátur kom alþjóðlega herliðið og boxurunum var tvístrað, þeir drepnir eða teknir til fanga. Í september 1901 var Boxarabókunin undirrituð og batt formlega enda á átökin. Kína var bannað að flytja inn vopn í tvö ár og erlendu sendiráðunum var veittur réttur til að hafa herlið eigin ríkis sér til varnar. Kína greiddi einnig aðildarríkjum Áttaríkjabandalagsins 330 milljónir Bandaríkjadala.

Tilraunir Bandaríkjanna til að stjórna Filippseyjum eftir að hafa keypt þær af Spáni mættu andspyrnu margra filippseyskra þjóðarbrota. Filippseyingar úr millistétt höfðu sóst eftir sjálfstæði undan Spáni, rétt eins og Kúbumenn. Eftir ósigur Spánar höfðu leiðtogar sjálfstæðishreyfingarinnar, svo sem Emilio Aguinaldo, vænst þess að Bandaríkin leyfðu þeim að stjórna sér sjálfum. Þegar William McKinley forseti tilkynnti árið 1898 að Bandaríkin hygðust stjórna eyjunum þar til Filippseyingar teldust færir um sjálfsstjórn mótmælti Aguinaldo: „Samskipti mín við Bandaríkin leiddu mig ekki ... til að heyja stríð við Spánverja þeim til hagsbóta, heldur í þágu frelsis okkar og sjálfstæðis.“

Bandaríkin ætluðu sér þó ekki að láta af yfirráðum yfir nýfengnu landsvæði sínu og stríð braust út. Tilraunir Filippseyinga til að sigra bandarískt herlið í hefðbundnum hernaði mistókust og því tóku þeir upp skæruhernað. Báðir aðilar pyntuðu fanga. Bandarískir hermenn brenndu þorp til að veikja bæði almenna borgara og skæruliða og reistu fangabúðir fyrir Filippseyinga sem veittu andspyrnu. Margir sultu eða létust úr smitsjúkdómum. Árið 1900 hófu Bandaríkin „aðdráttarstefnu“ og lofuðu efnahagsþróun ásamt nokkurri sjálfsstjórn. Stefnan aflaði stuðnings efnaðra Filippseyinga og millistéttarinnar, auk annarra sem studdu ekki aðferðir Aguinaldos. Aguinaldo var handtekinn árið 1901 og Bandaríkin lýstu því yfir árið 1903 að stríðinu væri lokið. Nokkrir áratugir liðu áður en Filippseyjar hlutu sjálfstæði.

Indland brást nokkuð öðruvísi við breskri heimsvaldastefnu. Ofbeldi hafði ekki borið árangur í sepoy-uppreisninni árið 1857 og Indverjar úr millistétt, einkum þeir sem höfðu hlotið menntun að breskri fyrirmynd, sneru sér nú að pólitískum breytingum. Þeir urðu þó fyrir vonbrigðum því margir úr bresku yfirstéttinni töldu Indverja óhæfa til sjálfsstjórnar og óttuðust að missa verðmætustu nýlendu sína. Árið 1885 stofnuðu hófsamir þjóðernissinnar Indverska þjóðarráðið (Indian National Congress, INC) með það að markmiði að knýja fram pólitískar umbætur. Ráðið vildi einkum binda enda á ósanngjarna skattlagningu og afnema allar hindranir sem Bretar höfðu lagt á iðnvæðingu Indlands.

Hófsemin hentaði þó ekki öllum indverskum þjóðernissinnum. Bal Gangadhar Tilak krafðist tafarlauss sjálfstæðis undan Bretum og lýsti því yfir í dagblaði sínu að réttlætanlegt væri að Indverjar dræpu Breta. „Swaraj (sjálfsstjórn) er frumburðarréttur minn og ég mun öðlast hana,“ lýsti hann yfir. Þegar Bretar skiptu Bengalhéraði árið 1905 þannig að bengalskir hindúar urðu minnihlutahópur innan nýju stjórnsýslueininganna studdi Indverska þjóðarráðið sniðgöngu á breskum vörum og ríkisskólum og hryðjuverk gegn Bretum voru framin.