Inngangur

Yfirlit kafla

1. 23.1 Uppruni heilkjörnunga
2. 23.2 Einkenni frumvera
3. 23.3 Hópar frumvera
4. 23.4 Vistfræði frumvera

Menn hafa þekkt stórsæjar lífverur, það er lífverur sem eru nógu stórar til að sjást með berum augum, frá því áður en rituð saga hófst. Líklegt er að flest menningarsamfélög hafi greint á milli dýra og landplantna og sennilega talið stórsæja sveppi til plantna. Þess vegna varð heimur örveranna sérstök áskorun þegar smásjár voru þróaðar fyrir nokkrum öldum. Mörg ólík nafngiftakerfi hafa verið notuð, en algengast er nú að kalla heilkjörnunga sem eru hvorki landplöntur, dýr né sveppir frumverur.

Heitið var fyrst lagt til af Ernst Haeckel seint á nítjándu öld. Það hefur verið notað í mörgu samhengi og hefur formlega táknað flokkunareiningu á ríkisstigi sem kallast Protista. Margir nútímakerfisfræðingar, það er líffræðingar sem rannsaka skyldleika lífvera, hafa þó fjarlægst hugmyndina um formlegar tignir á borð við ríki og fylkingu. Í staðinn skilgreina þeir flokkunareiningar sem hópa lífvera sem taldir eru innihalda alla afkomendur síðasta sameiginlega forföður, það er einættan hóp. Á síðustu tveimur áratugum hefur sameindaerfðafræði sýnt að sumar frumverur eru skyldari dýrum, plöntum eða sveppum en öðrum frumverum. Ef dýr, plöntur og sveppir eru undanskilin verður ríkið Protista því hliðættarhópur, það er hópur sem inniheldur ekki alla afkomendur sameiginlegs forföður síns. Þess vegna er enn verið að rannsaka og deila um þróunarlínur frumvera sem upphaflega voru flokkaðar í ríkið Protista. Á meðan er heitið frumvera áfram notað óformlega um þennan gríðarlega fjölbreytta hóp heilkjörnunga.