30.3 Rætur

Rótarkerfi eru aðallega af tveimur gerðum (Mynd 30.15). Tvíkímblöðungar hafa stólparótarkerfi en einkímblöðungar hafa trefjarótarkerfi. Stólparótarkerfi hefur meginrót sem vex lóðrétt niður og frá henni vaxa margar smærri hliðarrætur. Túnfíflar eru gott dæmi; stólparætur þeirra brotna yfirleitt þegar reynt er að toga þetta illgresi upp, og þær geta látið nýjan sprota vaxa af rótinni sem eftir verður. Stólparótarkerfi smýgur djúpt niður í jarðveginn. Trefjarótarkerfi er aftur á móti nær yfirborði jarðvegsins og myndar þétt rótanet sem hjálpar einnig til við að koma í veg fyrir jarðvegseyðingu; grasflatagrös eru gott dæmi, sem og hveiti, hrísgrjón og maís. Sumar plöntur hafa blöndu af stólparótum og trefjarótum. Plöntur sem vaxa á þurrum svæðum hafa oft djúpstæð rótarkerfi, en plöntur sem vaxa á vatnsríkum svæðum eru líklegri til að hafa grynnri rótarkerfi.

Rótarvöxtur hefst með fræspírun. Þegar plöntufóstur kemur út úr fræinu myndar kímrót fóstursins rótarkerfið. Rótarendinn er varinn af rótarhettu, byggingu sem er einstök fyrir rætur og ólík öðrum plöntuhlutum. Rótarhettan endurnýjast stöðugt því hún skemmist auðveldlega þegar rótin þrýstir sér í gegnum jarðveginn. Rótarendanum má skipta í þrjú svæði: frumuskiptingarsvæði, lengingarsvæði og þroska- og sérhæfingarsvæði (Mynd 30.16). Frumuskiptingarsvæðið er næst rótarendanum; það er gert úr frumum í rótarvaxtarvefnum sem skipta sér hratt. Á lengingarsvæðinu lengjast nýmyndaðar frumur og lengja þannig rótina. Við fyrsta rótarhárið hefst þroskasvæðið, þar sem rótarfrumur byrja að sérhæfast í sérstakar frumugerðir. Öll þrjú svæðin eru á fyrsta sentimetranum eða svo frá rótarendanum.

Inni í rótinni myndar grunnvefurinn tvö svæði: börk og merg (Mynd 30.17). Í samanburði við stöngla hafa rætur mikinn börk og lítinn merg. Bæði svæðin innihalda frumur sem geyma afurðir ljóstillífunar. Börkurinn er á milli yfirhúðarinnar og æðvefsins, en mergurinn liggur á milli æðvefsins og miðju rótarinnar.

Æðvefurinn í rótinni er í innri hluta rótarinnar, sem kallast miðstrengur (Mynd 30.18). Frumulag sem kallast innlag aðskilur miðstrenginn frá grunnvefnum í ytri hluta rótarinnar. Innlag er eingöngu í rótum og þjónar sem eftirlitsstaður fyrir efni sem fara inn í æðakerfi rótarinnar. Vaxkennt efni sem kallast súberín er í veggjum innlagsfrumnanna. Þetta vaxkennda svæði, Caspary-röndin, neyðir vatn og uppleyst efni til að fara í gegnum frumuhimnur innlagsfrumna í stað þess að smjúga á milli frumnanna. Þannig er tryggt að aðeins efni sem rótin þarf komist í gegnum innlagið, en eiturefni og sýklar eru yfirleitt útilokuð. Ysta frumulag æðvefs rótarinnar er hjólvefur, svæði sem getur myndað hliðarrætur. Í rótum tvíkímblöðunga raðast viðarvefur og sáldvefur miðstrengsins til skiptis í X-laga mynstur, en í rótum einkímblöðunga er æðvefurinn í hring utan um merginn.

Rótarbyggingar geta verið ummyndaðar í sérstökum tilgangi. Til dæmis eru sumar rætur hnúðlaga og geyma sterkju. Loftrætur og stoðrætur eru tvær gerðir ofanjarðarróta sem veita aukinn stuðning við að festa plöntuna. Stólparætur, eins og gulrætur, næpur og rauðrófur, eru dæmi um rætur sem eru ummyndaðar til forðageymslu (Mynd 30.19).

Ásæturætur gera plöntu kleift að vaxa á annarri plöntu. Til dæmis mynda ásæturætur brönugrasa svampkenndan vef til að taka upp raka. Banyantréð (Ficus sp.) byrjar sem ásætuplanta og spírar í greinum hýsiltrés; loftrætur vaxa út frá greinunum og ná að lokum til jarðar, þar sem þær veita aukinn stuðning (Mynd 30.20). Hjá skrúfupálma (Pandanus sp.), pálmalíku tré sem vex í sendnum hitabeltisjarðvegi, vaxa ofanjarðarstoðrætur út frá liðum og veita aukinn stuðning.