10.2 Vinnustaðaháskólar
10.2 Vinnustaðasvæði
Námsmarkmið
Í lok þessa kaflahluta áttu að geta:
Húsnæði vinnustaða tekur breytingum. Flest fyrirtæki eru enn í hefðbundnu skrifstofuhúsnæði þar sem stjórnendur og starfsfólk hafa hvert sitt afmarkaða rými, hvort sem það er skrifstofa, bás eða aðeins skrifborð. Sífellt fleiri fyrirtæki fækka þó aðskildum skrifstofum og koma þess í stað upp sveigjanlegum eða sameiginlegum vinnustöðvum umhverfis sameiginlegt rými. 34 Slíkum opnum vinnurýmum er ætlað að auðvelda samstarf og hugmyndasköpun með því að fjarlægja veggi milli starfsfólks. Sameiginleg fjölnotarými sem standa öllum opin gera fólki kleift að hittast óformlega yfir daginn. Markmiðið með breytingunum er að auka framleiðni.
Önnur þróun er uppbygging víðfeðmra vinnustaðasvæða hjá fyrirtækjum á borð við Apple, Microsoft, Facebook, Amazon og Alphabet, sem á Google. Þar er boðið upp á fjölbreytt starfstengd hlunnindi, svo sem afþreyingarmiðstöðvar, vandaðan mat, almenningsgarða, göngu- og hjólastíga, klifurveggi, ókeypis snarl, barnagæslu, körfuboltavelli, klippingu og nudd, auk þvotta-, fatahreinsunar- og bílaþvottaþjónustu. Allt er þetta í rúmgóðu húsnæði sem oft nýtir endurnýjanlega orku (Mynd 10.5). 35 Þegar bókin var skrifuð áformuðu Facebook og Alphabet/Google að byggja risastór fyrirtækjasvæði með íbúðarhúsnæði. Facebook hugðist taka frá 15 prósent íbúðanna fyrir tekjulága íbúa nágrennisins, en í báðum tilvikum var gert ráð fyrir að flestir íbúar svæðanna yrðu starfsmenn. 36 Forsendan var að starfsfólk sem þyrfti ekki að ferðast daglega til og frá vinnu yrði ánægðara og afkastameira.
Vinnufyrirkomulag af þessu tagi felur í sér starfstengd hlunnindi sem eiga að veita þann sveigjanleika og það jafnvægi vinnu og einkalífs sem fyrirtæki lofa við ráðningar. Spyrja má hvort hvatinn að baki svæðunum sé þó einnig sá að fá starfsfólk til að dvelja mun lengur á vinnustaðnum en ella. Er það raunin? Og ef svo er, eykur það framleiðni eða stendur hún í stað? Hvaða siðferðilegu áskoranir skapa svæðin fyrir vinnuveitendur og starfsfólk?
Vinnustaðasvæði og sögulegar fyrirmyndir
Hefðbundin vinnurými eru hönnuð þannig að hver og einn geti afkastað sem mestu á hverjum degi. Fólk ver mestum tíma eitt í fremur nytjamiðuðu umhverfi með litlum truflunum. Stærð og staðsetning skrifstofu gefa til kynna stöðu og hornskrifstofur eru eftirsóttar, en kaffistofur, mötuneyti og kaffivélar eru helstu vettvangar stuttra, óformlegra samskipta.
Nútímalegir vinnustaðir nýta hins vegar tækni og hvetja til samstarfs. Vinnuvistfræðileg húsgögn auka þægindi og fartölvur og spjaldtölvur gera starfsfólki kleift að vinna víðar um húsnæðið en borðtölvur. Á nýjum sveigjanlegum vinnustöðum ver starfsfólk raunar innan við 50 prósentum tímans við skrifborð. 37 Eins og rætt var í fyrri kaflahluta njóta margir þess jafnframt að geta unnið í fjarvinnu eftir þörfum. Í opnum vinnurýmum er vinnuaðstaða allra sambærileg og staðsetning eða stærð hennar gefur ekki til kynna stöðu.
Strax á sjöunda áratug tuttugustu aldar reistu stórfyrirtæki á borð við Bell Labs höfuðstöðvasamstæður í úthverfum, en þær voru fjarri því að líkjast vinnustaðasvæðum Apple og Google. Húsnæði Bell Labs var til dæmis þyrping rannsóknarstofa og skrifstofubygginga með einföldu mötuneyti.
Vinnustaðasvæði sækja einnig fyrirmynd til háskólasvæða sem sameina aðstöðu til náms, vinnu og búsetu. Eins og fram hefur komið voru Facebook og Google að byggja íbúðir nærri fyrirtækjasvæðum sínum þegar bókin var skrifuð. Verkefni Facebook, Willow Village, var fyrirhugað nærri Menlo Park í Kaliforníu með um fimmtán hundruð íbúðum. Starfsfólk sem leigði þar íbúð átti að geta fengið greiðsluauka frá fyrirtækinu vegna leigunnar. 38 Vinnustaðasvæði framtíðarinnar og risastór fyrirtækjasvæði með íbúðarhúsnæði minna við fyrstu sýn á „fyrirtækjabæi“ nítjándu aldar og upphafs þeirrar tuttugustu, sem voru víða um heim.
Í fyrirtækjabæ átti sama fyrirtækið verslanirnar, afþreyingarstaðina og húsnæðið og réð jafnframt alla íbúa til starfa í verksmiðju eða námu á staðnum. 39 Afskekkt staðsetning verksmiðja gerði stundum nauðsynlegt að vinnuveitendur útveguðu starfsfólki húsnæði og aðgang að nauðsynjavörum. Íbúar fyrirtækjabæjarins greiddu þó fyrir öll kaup með launum sínum og féð rann því beint aftur til vinnuveitandans. Eigendur og byggjendur fyrirtækjabæja, svo sem George Pullman og Henry Ford, voru oft hugsjónafólk sem sá fyrir sér fyrirmyndarsamfélag. 40 Bæirnir og eigendur þeirra gátu þó einnig verið forræðisfullir og þjónað eigin hagsmunum. Fyrirtækjabæir sköpuðu í reynd einkeypi á vinnumarkaði, þar sem aðeins einn kaupandi vinnuafls var til staðar. Hagfræðileg greining á einkeypi sýnir að skortur á samkeppni um vinnuafl þrýstir launum niður. Með öðrum orðum getur „einkeypandi á vinnumarkaði nýtt sér markaðsvald sitt. Þar sem hann er eina fyrirtækið sem ræður fólk getur hann greitt starfsfólki sínu lægri laun.“ 41
Fyrirtækjabæir tóku að hverfa þegar bifreiðar urðu á viðráðanlegu verði og starfsfólk gat ekið til vinnu. Allar þessar bílferðir lengdu þó suma vinnudaga og röskuðu jafnvægi vinnu og einkalífs. Fyrirtækjaþorp eru, líkt og fjarvinna, ein leið til að stytta ferðatíma. Gagnrýnendur Willow Village hjá Facebook kalla svæðið hins vegar „Zucktown“ og velta því fyrir sér hvort uppbyggingin geri mörkin milli vinnu og einkalífs starfsfólks samfélagsmiðlafyrirtækis Marks Zuckerbergs enn óskýrari.
Leitin að jafnvægi vinnu og einkalífs
Í könnun sem bókin vísar til sögðust 25 prósent bandarísks starfsfólks úr mörgum atvinnugreinum vera „undir gífurlegu álagi“ við að samræma skyldur í vinnu og á heimili. 42 Dagleg streita við að viðhalda jafnvægi vinnu og einkalífs getur skaðað heilsu, meðal annars veikt ónæmiskerfið og raskað svefni. Starfsfólk undir álagi er einnig síður afkastamikið á vinnustaðnum.
Með sífellt fjölbreyttari hlunnindum virðast vinnuveitendur vilja auðvelda starfsfólki að samræma vinnu og einkalíf og gera fyrirtækin að eftirsóknarverðari vinnustöðum. Lífið á að verða einfaldara þegar ókeypis matur er aðgengilegur í vinnunni, læknastofa eða hárgreiðslustofa er handan við hornið og heimilið er á sjálfu svæðinu.
Sumar rannsóknir sýna að fólk af aldamótakynslóð telur að samþætting vinnu og frístunda geti stuðlað að jafnvægi vinnu og einkalífs. 43 Það kann að sjá minni þörf fyrir skýr mörk milli vinnu og heimilislífs, enda heldur tæknin fólki tengdu á svo margvíslegan hátt að það sem áður var óþekkt virðist nú óumflýjanlegt. Starfsmaður alþjóðlegs fyrirtækis sem starfar allan sólarhringinn getur til dæmis aldrei slitið sig að fullu frá skrifstofunni vegna stöðugrar tengingar um fartæki.
Hafa vinnuveitendur þá farið yfir strikið með þessum hlunnindum? Hafa þeir skapað væntingu um að starfsmaður á fyrirtækjasvæði, þar sem öll nauðsynleg þjónusta er veitt, þurfi á móti reglulega að vera til taks langt fram eftir degi? Eru hlunnindin í raun mjúkir fjötrar sem binda starfsfólk við vinnuna? Að búa rétt við vinnustaðinn styttir augljóslega ferðatíma og getur þannig stuðlað að jafnvægi vinnu og einkalífs. Væntingin um að langur vinnutími eigi að vera venja einfaldlega vegna þess að hann sé mögulegur torveldar hins vegar leitina að jafnvægi fremur en að auðvelda hana. Ef risastór fyrirtækjasvæði binda fólk við störf sín dregur minni hreyfanleiki starfsfólks jafnframt úr getu vinnumarkaðarins til að laga sig að breyttum aðstæðum.
Siðferðilegar áskoranir vinnustaðasvæða
Erfitt er að ímynda sér að nokkur gagnrýni starf þar sem starfsfólk nýtur allra hlunninda svæðis í líkingu við háskólasvæði. Slíkir vinnustaðir ná þó yfir svo marga þætti daglegs lífs að starfssvið stjórnenda víkkar verulega og getur jafnvel náð til verkefna sem fylgja stjórnun smábæjar. Skotárásin á starfsfólk í höfuðstöðvum YouTube í apríl 2018 sýndi að fyrirtækjasvæði kynnu að þurfa aukið öryggi og sinna verkefnum sem skarast við störf lögreglu sveitarfélagsins. Stækkun svæðis reynir jafnframt á getu stjórnenda til að fylgja skipulagsreglum og reglum um landnotkun. Hvernig ættu slík þorp innan borgar að standa undir kostnaði við þá þjónustu sveitarfélagsins sem íbúafjöldi þeirra kallar á? Ætti borgin að geta krafið framkvæmdaraðila risastórra fyrirtækjasvæða um hærri skattgreiðslur sem samsvara því aukna álagi sem þeir leggja á fjárhag hennar?