2.2 Siðferðileg ráðgjöf fyrir aðalsmenn og embættismenn í Kína til forna

Kenningar og rit Konfúsíusar (551–479 f.Kr.; einnig nefndur Kung Fu Tzu eða meistari Kung) hafa varðveist í meira en tvö og hálft árþúsund. Áhrif þeirra á kínverska menningu hafa verið svo djúpstæð að þau eru enn hluti af þjóðarsjálfsmyndinni. Í klassískum konfúsíanisma er iðkun dygðar kjarni stjórnarhátta. Ólíkt dygðahugtaki Aristótelesar (aretē) leggur konfúsíanísk dygð áherslu á tengsl. Aristóteles sýnir hvernig sjálfráða einstaklingur geti lifað góðu lífi í samfélagi. Konfúsíus sýnir hvernig einstaklingur sem skilgreinist af tengslum sínum við aðra geti lifað góðu lífi með þeim. Ástæður þessa munar koma betur í ljós eftir því sem líður á kaflahlutann.

Rúmri einni og hálfri öld á undan Aristótelesi glímdi Konfúsíus, hinum megin á hnettinum, einnig við ráðgátur lífsins. Hann var farandpredikari frá furstadæminu Lu í Kína og leitaði fremur hagnýtra en heimspekilegra svara við þeim. Konfúsíus helgaði sig því að binda enda á samfélagsdeilurnar sem tættu Kína í sundur þegar Zhou-ættarveldið hnignaði. Deilurnar leiddu til þess sem sagnfræðingar nefna „tímabil hinna stríðandi ríkja“. Tímabilið stóð í tvö hundruð ár eftir dauða Konfúsíusar og einkenndist af linnulausum hernaði og ofbeldi. ¹⁶ Til að vinna gegn samfélagsupplausninni sem blasti alls staðar við honum leitaði Konfúsíus svara í fortíðinni, í „visku forfeðranna“. Hann hvatti til þess að fólk „sneri aftur til li“, hinnar réttu skipanar alheimsins þar sem allir gegndu hlutverki og samhljómur ríkti í heiminum. ¹⁷

Í viðskiptum samtímans má sjá þennan samhljóm í hópi fólks sem leggur ólíka hæfileika sína að mörkum við sameiginlegt verkefni, fyrirtækinu til heilla og hagnaðar. Í þessum skilningi felur li í sér samvinnu við aðra að markmiðum skipulagsheildarinnar. Að mati Konfúsíusar birtist li í helgiathöfnum og siðum. Þegar viðeigandi siðum var fylgt af réttum ásetningi og í réttum tilgangi var allt með felldu. Fyrirtæki eiga sér vitaskuld einnig siði sem, líkt og allar siðathafnir, styrkja samheldni og sjálfsmynd hópsins. Með því að greina þessa siði og rækta þá má efla skilning starfsfólks, afköst og ef til vill hamingju. Dæmi um þetta er móttaka og innleiðing nýs starfsfólks, sem á að auðvelda nýliðum að aðlagast fyrirtækjamenningunni, grunngildum fyrirtækisins og þeim hefðum sem móta viðskiptahætti þess. Loks lagði li áherslu á meðalveg milli skorts og óhófs og var þannig fyrirboði meðalhófs Aristótelesar löngu áður en hann kom fram. „Ekkert í óhófi“ var leiðarljós þess. ¹⁸

Huston Smith, kunnur sagnfræðingur heimstrúarbragða, hefur bent á að kenningar Konfúsíusar breiddust víða út innan einnar kynslóðar frá dauða hans, þótt ekki væri það frumleika hugmyndanna að þakka. ¹⁹ Það var tímasetningin sem gerði þennan hógværa fræðimann að einu mesta menningarafli í sögu Kína. Konfúsíus kom fram á réttum tíma og bauð sundruðu landi valkost við tvær öfgar sem hvorug hafði reynst vel. Annars vegar var harðstjórnarleg raunsæisstefna sem beitti grófu ofbeldi til að halda aftur af stríðandi fylkingum. Hins vegar var hugsjónastefnan móhismi, sem byggðist á algildum kærleika og gagnkvæmri aðstoð. Konfúsíus hafnaði þeirri fyrri sem grófri og þeirri síðari sem útópískri. ²⁰ Þess í stað bauð hann hagnýta en samúðarfulla nálgun, eins konar kröfuharðan kærleika sem hæfði tímanum.

Fræðimenn telja að Konfúsíus hafi, líkt og Aristóteles, lagt áherslu á dygðugt líf í siðfræðikerfi sínu. Markmiðið var að móta junzi, fágaða, stórlynda og menntaða fyrirmyndarpersónu — með öðrum orðum manneskju sem hefði náð farsæld. Junzi einkenndist af fágun, sjálfstjórn og jafnvægi í öllu og breytti hvorki í fljótræði né af hugleysi. Slík manneskja var andstæða „smámennisins“ sem flæktist sífellt í lítilfjörlega togstreitu og taldi völd æðsta mælikvarða á velgengni.

Hugtakið junzi og hin stórlynda fyrirmynd Aristótelesar eiga margt sameiginlegt, en í kenningum Konfúsíusar var meira í húfi. Að vera junzi var ekki aðeins heiðursmál heldur einnig lífsnauðsyn. Það er ekki ofsagt að tilvist Kína hafi oltið á getu einstaklinga — aðalsmanna jafnt sem bænda — til að hefja sig yfir villimennskuna í kringum sig. Þeir þurftu bæði að vinna að samfélagslegum, pólitískum og stjórnsýslulegum umbótum og rækta eigin andlegan þroska. Konfúsíus (mynd 2.4) taldi að með því að lifa samkvæmt dygðunum sem hann kenndi mætti ná báðum þessum markmiðum.

Hornsteinn hinnar ígrunduðu hefðar Konfúsíusar var dao mannúðarinnar, eða Vegurinn, þar sem mennska var svar við hömlulausu lögleysi. ²¹ Konfúsíus taldi fólk gott að eðlisfari og að leiðin til að vinna gegn ómannúðlegri breytni væri að efla hið góða í fólki og gera það þannig mennskara. Hann tilgreindi þrjár leiðir að þessu marki, sem fjallað verður um hér á eftir: „heilshugar einlægni og sannsögli“, hið „stöðuga meðalhóf“ og „aðstæðubundið mat“ (quan). ²² Leiðirnar byggðust á tilteknum dygðum á borð við siðferðilega skapgerð, réttlæti, visku, hugrekki, virðingu, skyldurækni við foreldra og einfaldleika. Dygðugt líf gerði fólk mennskara og leiddi til farsældar einstaklingsins og skipanar í heiminum.

„Heilshugar einlægni og sannsögli“ merkti meira en að vera einlægur, því jafnvel lygarar geta verið sannfærandi. Með einlægni átti Konfúsíus fremur við hollustu, og hollustan varð að beinast að sannleikanum. Konfúsíus vildi vinna gegn þeirri blindu hollustu sem hafði stuðlað að því að stjórnleysi braust út víðs vegar um Kína. Ef þegn var til dæmis beðinn um ráð varð hann að segja satt, jafnvel þótt stjórnandanum kynni að mislíka ráðin. Konfúsíus stóð sjálfur frammi fyrir slíkum aðstæðum og sagði í kjölfarið af sér embætti dómsmálaráðherra í Lu. ²³ Þegni bar ekki að smjaðra fyrir stjórnandanum eða sýna honum blinda undirgefni; honum bar að segja sannleikann, sem þegar til lengri tíma var litið kom öllum til góða. Samsvörunin við siðferðilega breytni í fyrirtækjum nútímans er ef til vill augljós. Það er stundum hægara sagt en gert að upplýsa um siðferðisbrot eða jafnvel tala máli sannleikans á fundi. Dygðugt líf krefst því agaðrar iðkunar og stuðnings fólks sem deilir sömu hugsjónum.

Hið „stöðuga meðalhóf“ vísar til jafnvægis milli óhófs og skorts, bæði í tilvistarlegum og hagnýtum skilningi. Helgiathafnir og siðir hjálpa okkur að feta meðalveginn og forðast öfgar í hugsun og breytni. Ekki nægir að segjast lifa í jafnvægi; við verðum að sýna það með athöfnum sem viðhalda reglu í lífi einstaklingsins og samfélagsins. Í Ritinu um li er mörgum slíkum athöfnum lýst og það er leiðarvísir um rétt líferni. Þar er lýst réttri leið til að viðhalda þeim fimm megintengslum sem kínverskt samfélag hvílir á: milli foreldra og barna, eiginmanns og eiginkonu, eldri og yngri systkina, meistara og lærlings og stjórnanda og þegns. Konfúsíus og samtímamenn hans töldu að ræktun þessara fimm megintengsla væri nauðsynleg fyrir almannaheill og tryggði fólkinu hylli guðanna.

Athugaðu að þrjú þessara tengsla eru innan fjölskyldunnar. Fjölskyldan var grunneining samfélagsins og Konfúsíus batt því vonir sínar um umbætur við hana, enda var hún fyrsti og áhrifamesti mótunarvettvangur skapgerðar, dygðar og samvisku. Endurhvarfið til li hefur því mun meiri þýðingu en einfalda þrá eftir friðsælli fortíð. Huston Smith orðaði það svo: „Sú staðreynd að þrjú af tengslunum fimm tilheyra fjölskyldunni sýnir hve mikilvæga Konfúsíus taldi þessa stofnun. Hann var ekki að finna upp nýjung heldur hélt áfram þeirri kínversku forsendu að fjölskyldan væri grunneining samfélagsins. Þessi forsenda birtist skýrt í kínverskri þjóðsögu sem þakkar hetjunni sem ‘fann upp’ fjölskylduna fyrir að hafa lyft Kínverjum af dýrslegu stigi til mennsku.“ ²⁴

Þriðja leið Konfúsíusar að Vegi mannúðarinnar fólst í aðstæðubundnu mati. Búddismi og daoismi boðuðu samúð og móhismi algildan kærleika, en konfúsíanismi skilgreindi réttlæti sem þá dygð sem hélt samúð og kærleika í jafnvægi svo fólk gæti lifað saman ekki aðeins í friði heldur einnig á réttlátan hátt. ²⁵ Réttlæti fól í sér hagnýta nálgun við úrlausn vandamála sem skapaði skilyrði fyrir farsæl stjórnmál, erindrekstur og stjórnsýslu. Þetta aðstæðubundna mat, eða quan, er athyglisverður þáttur konfúsíanisma. Quan merkti upphaflega málmstykki sem notað var til að jafna vogarskálar. Hugtakinu er beitt þegar valkostir í siðferðilegum vanda eru vegnir og metnir; það virkar sem mótvægi sem stuðlar að sanngirni og gerir aðilum viðskipta kleift að ná réttlátri niðurstöðu. Að lokum gerir quan fólki og stofnunum kleift að láta aðstæður ráða viðbrögðum fremur en fylgja siðvenjum í blindni. Þannig geta þau samræmt athafnir sínar eigin skapgerð og orðið mennskari. Fyrir viðskiptafólk gæti það falist í að flýja ekki hinn „ómerkilega“ heim markaðstorgsins heldur koma auga á mennskuna sem þar er að finna.

Kínverski framleiðandinn Broad Group, sem framleiðir miðlæg loftræsti- og kælikerfi, er dæmi um beitingu quan. Fyrirtækið framleiðir kerfi fyrir hreina orku og hefur þróað valkost við freon. Nýi kælimiðillinn hefur gjörbreytt því hvernig orku er miðlað. Fyrir þetta framlag til grænnar orku hlaut Zhang Yue, forstjóri fyrirtækisins, Champions of the Earth-verðlaun Sameinuðu þjóðanna árið 2011. ²⁶ Í Kína eru vissulega enn fjölmörg tækifæri til sjálfbærrar framleiðslu og siðferðilega ábyrgra viðskiptahátta og ríkið reynir að styðja slíka viðleitni.

Sú andlega vídd sem sprettur af quan sem réttlætisreglu snýst ekki aðeins um einstaklinginn heldur einnig um athöfnina sjálfa, það er viðskiptaathöfnina, hvort sem hún fer fram á markaði, í verslun eða við vörumóttöku. Þegar réttlætið beinist út á við með þessum hætti verður það að almennu réttlæti sem knýr alla aðila viðskipta til að breyta í góðri trú, ella eiga þeir á hættu að raska réttri skipan hlutanna. Réttlæti í þessum skilningi rúmar verðmætasköpun, fjárfestingu og stefnumótun svo lengi sem allir rækja hlutverk sín og breyta eins og junzi. Sameiginleg og yfirgripsmikil andleg sýn á viðskipti getur þannig mótast meðal fólksins sem myndar fyrirtækið. Þetta er hefðbundin konfúsíanísk sýn á fyrirtækjamenningu sem endurspeglun stærra tengslanets.

Hinar tvær konfúsíanísku leiðir mennskunnar tengjast einnig viðskiptum. Heilshugar afstaða og einlægni geta veitt leiðsögn við áhættumat, sem krefst skýrrar hugsunar og aðgerða sem jafnframt taka mið af mörkuðum, samkeppnisaðilum og hagsmunaaðilum. Dao mannúðarinnar hafnar þeirri forsendu að græðgin ríki ein og óskoruð. Sannleikurinn veitir græðginni siðferðilegt mótvægi; hvort tveggja kemur fyrir í viðskiptum. Innan þessa siðferðilega ramma er hollusta við sannleikann ekki innantómur frasi heldur skuldbinding við verðmætasköpun á öllum sviðum fyrirtækisins, svo sem í sölu, fjármálum, markaðssetningu og starfsmanna- og ráðningarmálum. Fjárfestingarráðgjafi gæti ráðlagt viðskiptavinum sínum að fylgja hinu stöðuga meðalhófi og byggja upp dreift eignasafn með langtímasjónarmið að leiðarljósi. Fjallað er um dao mannúðarinnar, heilshugar afstöðu, einlægni og aðrar dygðir í Speki Konfúsíusar (mynd 2.5).

Í nýlegri herferð miðstjórnar Kína gegn siðferðilega ámælisverðum viðskiptaháttum hefur sérstök áhersla verið lögð á að saksækja stjórnendur fyrir spillingu sem birtist í mútugreiðslum, ólöglegum þóknunum og fjárdrætti. Herferðin sýnir að hluti konfúsíanískrar hugsunar hefur varðveist frá fornu fari. Jack Ma, annar stofnenda kínverska netverslunarrisans Alibaba, hefur kallað þetta „hreinan kommúnisma“, sem gæti verið önnur lýsing á þeim ríkisstudda kapítalisma sem ríkir í Kína. ²⁷ Kommúnistastjórn fyrri tíma byggði vitaskuld ekki á konfúsíanískri dygð. Mao Zedong bar mikla tortryggni til Konfúsíusar, taldi hann leif frá keisaratímanum og hugmyndir hans lítils virði fyrir hið nýja Kína sem hann hugðist skapa með stofnun Alþýðulýðveldisins Kína árið 1949.