2.6 Kenning um réttlæti
2.6 Kenning um réttlæti
Námsmarkmið
Að loknum þessum kaflahluta átt þú að geta:
Kaflinn hófst á mynd af Réttlætinu með vog á lofti, tákni jafnvægis og sanngirni. Í lok hans er fjallað um bandarískan stjórnmálaheimspeking sem gerði jafna skiptingu gæða að einu helsta viðfangsefni sínu. John Rawls (1921–2002) vildi breyta umræðunni sem ríkti á Vesturlöndum á sjöunda og áttunda áratug tuttugustu aldar um hvernig mætti hámarka auð allra. Markmið hans var ekki að hámarka auð, eins og nytjastefnan boðaði, heldur að láta réttlæti ráða því hvernig gæðum og þjónustu væri skipt meðal almennings. Í huga Rawls fól réttlæti í sér sanngirni — hann talaði raunar oft um réttlæti sem sanngirni. Sanngirnishugtak hans var pólitískt og gerði ráð fyrir að ríkið hlúði að þeim sem verst væru settir. Í kenningu hans um réttlæti, sem var sett fram sem valkostur við ríkjandi nytjastefnu samtímans, náði sanngirnin út fyrir samskipti einstaklinga, til samfélagsins í heild, og fól bæði í sér greiningu á félagslegu ranglæti og leiðir til úrbóta.
Kenning um réttlæti
Rawls byggði kenningu sína um réttlæti á hugmyndum upplýsingartímans, meðal annars hjá John Locke (1632–1704) og Jean-Jacques Rousseau (1712–1778), sem aðhylltust samfélagssáttmálakenningunni. Samkvæmt henni er frelsi náttúrulegt ástand mannsins, en skynsamt fólk samþykkir tilteknar takmarkanir á frelsi sínu til að tryggja sameiginlegt öryggi og hagsmuni. Það fellst hins vegar ekki á undirgefni við konung, hversu góðviljaður og vel meinandi sem hann kann að vera. Hugmyndin á sér hliðstæðu í kenningu Thomasar Hobbes (1588–1679). Hann taldi manneðlið svo eigingjarnt og grimmt að án sterkrar stjórnar myndi ríkja glundroði. Fólk samþykkti því af fúsum og frjálsum vilja að fela fullvalda stjórnanda sjálfræði sitt til að tryggja líf sitt og eignir. Bæði Rousseau og Rawls höfnuðu þessari sýn, en Rawls útvíkkaði samfélagssáttmálakenninguna þannig að hún næði einnig til réttlætis sem sanngirni. Í Kenningu um réttlæti (1971) setti hann fram algilt sanngirniskerfi og verklag til að koma því á. Hann boðaði raunhæft stjórnkerfi sem unnt væri að sannreyna með reynslu og hefði pólitísk, félagsleg og efnahagsleg áhrif.
Kenning Rawls um réttlæti byggist á þremur meginhugmyndum og fimm skrefum sem eiga að tryggja sanngirni. Meginhugmyndirnar eru (1) „upphafsstaða“, (2) „hula vanþekkingar“ og (3) einróma samþykki upphafsstöðunnar. 61 Með upphafsstöðu átti Rawls við ímyndað ástand, svipað náttúruástandi Hobbes, þar sem skynsamt fólk gæti gert með sér sáttmála um skiptingu gæða samkvæmt meginreglunni um réttlæti sem sanngirni. Sáttmálinn átti ekki að endurspegla ríkjandi veruleika heldur æskilega skipan samfélagsins. Hula vanþekkingar (mynd 2.10) felur í sér að fólk setur sig í upphafsstöðuna og ímyndar sér að það viti ekkert um aldur sinn, kyn, þjóðerni, menntun, tekjur, útlit eða önnur persónueinkenni. Þannig eiga hlutdrægni og eiginhagsmunir síður að hafa áhrif á val þess. einróma samþykki merkir síðan að allir þurfi að samþykkja sáttmálann áður en hann tekur gildi. Rawls vonaði að með þessu mætti tryggja öllum tiltekin lágmarksréttindi og grunnfrelsi. Áður en hulunni væri svipt vissi enginn hvort hann yrði til dæmis karl eða kona, ríkur eða fátækur, hávaxinn eða lágvaxinn, greindur, úr minnihlutahópi, kaþólskur, fatlaður eða fyrrverandi hermaður.
Skrefin fimm í verklaginu, eða „forsendurnar“, eru (1) að gera sáttmálann, (2) að samþykkja hann einróma, (3) að tryggja í honum grundvallarréttindi á borð við tjáningarfrelsi, (4) að hámarka velferð þeirra sem verst eru settir og (5) að tryggja stöðugleika hans. 62 Með þessum skrefum varð til réttlætiskerfi þar sem sanngirni skipaði að mati Rawls verðugan sess ofar nytsemi og rekstrarafkomu. Þau samræmdust jafnframt þeirri trú hans að fólk hefði eðlislæga þörf fyrir sanngirni og réttláta meðferð. Þetta má ef til vill sjá hvað skýrast í menntastofnun, svo sem háskóla. Með innritun gera nemendur sáttmála við skólann sem tryggir grundvallarfrelsi á borð við funda- og málfrelsi. Eftir föngum er komið til móts við þá sem standa höllum fæti, til dæmis vegna námslána, atvinnu eða annarra fjárhagslegra kvaða. Sáttmálinn milli háskólans og nemenda hefur haldist stöðugur frá einni kynslóð til annarrar. Sama ferli má greina í smærri mynd í kennslustofunni, í samskiptum kennara og nemenda. Á síðustu áratugum hefur kennsluáætlunin, með réttu eða röngu, tekið að gegna hlutverki skriflegs sáttmála um þau samskipti.
Rawls skýrði það sem hann kallaði „hreint aðferðaréttlæti“ með dæmi um köku sem skipta á milli nokkurra manna. 63 Hvernig ætti að semja um skiptinguna? Rawls taldi bestu leiðina þá að sá sem skæri kökuna fengi síðasta bitann. Þá hefði hann ríka ástæðu til að skipta henni jafnt. Kjarni málsins er að til sé óháður mælikvarði á hvað sé réttlátt og ákveðið verklag til að tryggja þá niðurstöðu. 64
Vandamál endurdreifingar
Rawls gagnrýndi nytjastefnuna meðal annars fyrir að nytjareikningur hennar gæti leitt til harðstjórnar. Ef ánægja er lögð að jöfnu við það sem flestum líkar getur minnihlutinn orðið fyrir miklum þjáningum og einstaklingarnir í meirihlutanum orðið að tölum í reikningsdæmi. Þetta varð ljóst þegar Mill reyndi að gera reikning Benthams mannúðlegri. Skaðaregla Mills gat þó leitt til jafnslæmrar niðurstöðu, en af gagnstæðri ástæðu: hún krafðist ekki þess að fólk léti neitt af hendi ef aðeins væri unnt að knýja það til þess. Hugsum okkur, í framhaldi af kökudæmi Rawls, að einn eigi bakarí en annar svelti, líkt og systir Jeans Valjean í Vesalingunum. Nytjastefnan gæti þá knúið bakarann til að láta af hendi eigur sínar til að seðja hungur hennar án þess að tekið væri tillit til þess hvort hann væri sjálfur skuldum vafinn, ætti veikan maka sem þyrfti læknismeðferð eða barn með námslán. aðstæðnanna skipta með öðrum orðum máli, ekki aðeins afleiðingarnar. Nytjastefna Mills, með áherslu sinni á skaðaregluna, myndi hins vegar láta sveltandi manneskjuna sjá um sig sjálfa; hún hefði þó að minnsta kosti eina kökusneið. Rawls vildi leysa þennan vanda við skiptingu og endurdreifingu, ekki með því að reikna ánægju og sársauka eða hagnað og tap, heldur með því að gera sanngirni að normatífu gildi sem þjónaði bæði einstaklingum og samfélaginu. 65
Vandinn við þessa nálgun er að réttlætiskenning Rawls er róttæk og jafnaðarsinnuð gerð frjálslyndisstefnu. Samkvæmt henni má endurdreifa efnislegum gæðum og þjónustu án tillits til sögulegs samhengis eða þeirrar útbreiddu sannfæringar að rangt sé í sjálfu sér að taka eignir sem einhver hefur aflað löglega og færa þær öðrum. Rawls hefur því verið gagnrýndur fyrir að réttlæta sams konar þvingun og getur falist í nytjastefnunni, nema á grundvelli réttlætis í stað ánægju. Réttlæti á samfélagsvísu myndi tryggja öllum húsnæði, menntun, heilbrigðisþjónustu, mat og aðrar helstu lífsnauðsynjar. Eins og nýlegar kosningabaráttur hafa sýnt er hins vegar umdeilt hver eigi að greiða fyrir þessa þjónustu og gæði með sköttum. Hér er ekki aðeins um fjárhagsleg og pólitísk álitamál að ræða heldur einnig heimspekileg. Þau krefjast þess að við glímum við spurningar um rök og, þegar réttlætiskenningin á í hlut, einkum um sanngirni. Við hljótum því að spyrja: Hvað er sanngjarnt?
Meginhugmyndir og skref Rawls gera ráð fyrir að fólk í samfélaginu komi sér saman um hvernig gæðum og þjónustu skuli endurdreift og komi þannig í veg fyrir ágreining um sanngirni. Ýmsum spurningum er þó enn ósvarað. Í fyrsta lagi er réttlæti Rawls blint, líkt og hin táknræna mynd af réttlætinu, og tekur ekki mið af aðstæðunum sem skiptingin fer fram við. Í öðru lagi má efast um að sanngirnistilfinning sé í raun meðfædd. Í þriðja lagi verður ekki komist hjá ákveðinni þvingun þegar sáttmálinn hefur tekið gildi, þótt fullyrt sé að réttlætiskenningin sé ekki afleiðingahyggja, það er að niðurstaðan ein ráði ekki mati okkar. Lögboðin sanngirni tekur þá við hlutverki nytseminnar. Í fjórða lagi má spyrja hvort fólk þrífist í slíku kerfi eða hvort áherslan á þá sem verst eru settir dragi úr framtakssemi, nýsköpun og sköpunarkrafti annarra. Áhrifamesti gagnrýnandi Rawls að þessu leyti var ef til vill Robert Nozick (1938–2002), samstarfsmaður hans við Harvard-háskóla. Nozick skrifaði A Theory of Entitlement (Kenning um rétt til eignar; 1974) sem beint andsvar við réttlætiskenningu Rawls. 66 Hann hélt því fram að aldrei væri siðferðilega réttlætanlegt að ríkið svipti fólk eignum sem það hefði aflað eða erft með lögmætum hætti til að færa þær öðrum sem þyrftu á þeim að halda.
Einn kostur réttlætiskenningarinnar umfram önnur siðfræðikerfi sem kynnt hafa verið í þessum kafla er þó að hún leggur meiri áherslu á aðferð en inntak. Hún lýsir ferli þar sem sanngirni er lögð til grundvallar þegar komist er að niðurstöðu. Að þessu leyti líkist hún nytjastefnunni, en krafan um einróma samþykki kemur í veg fyrir öfgarnar sem geta fylgt útgáfum Benthams og Mills. Beita má kenningunni sem siðfræðilegri aðferð á ýmsa vegu og innan margra fræðigreina, enda má laga hana að nær öllum gildishlöðnum viðfangsefnum. Þá vaknar vitaskuld spurningin um vægi inntaks og aðferðar í siðfræði, ekki síst vegna þess að siðferði hefur verið skilgreint sem menningarleg viðmið reist á sameiginlega viðurkenndum gildum. Aðferðin kann að henta betur til að leiða í ljós hver grunngildin eru en til að ákveða hvernig þeim skuli hrint í framkvæmd.
Réttlæti í viðskiptum
Enginn siðferðilegur rammi er fullkominn eða fellur að öllu leyti að tilteknu tímabili. Réttlætiskenning Rawls hefur þó augljósa kosti þegar henni er beitt í viðskiptum á tuttugustu og fyrstu öld. Fyrirtæki verða sífellt alþjóðlegri og háðari hvert öðru og þurfa því að sinna gæðaeftirliti, mannauðsmálum og forystu í fjölbreyttu starfsumhverfi af enn meiri kostgæfni. Fátt veitir þeim meira lögmæti á þessum sviðum en sanngirni. Hún er þvermenningarlegt gildi sem ólíkir samfélagshópar aðhyllast og nær allir skilja. Mat á því hvað telst sanngjarnt ræðst þó af ýmsum þáttum, meðal annars grunngildum og persónueinkennum. Ekki eru til dæmis allir sammála um hvort eða með hvaða hætti eigi að auka fjölbreytni. Ekki ríkir heldur samstaða um sértækar aðgerðir eða endurdreifingu gæða og tekna. Það sem einum þykir sanngjarnt getur öðrum þótt afar ranglátt. Þessi ágreiningur skapar svigrúm fyrir virka umræðu og þátttöku þeirra sem mynda samfélagið sem Rawls lýsir.
Í öðru lagi býður réttlætiskenningin, eins og áður kom fram, upp á aðferð til að tryggja sanngirni. Hún gæti því orðið hagnýtur og verðmætur þáttur í þjálfun starfsfólks á öllum stigum fyrirtækis. Inntak hennar — réttlæti og sanngirni — höfðar með beinum hætti til nútímafólks en konfúsíanísk dygðasiðfræði og er sveigjanlegra en hið skilyrðislausa skylduboð Kants. Kenningin nýtist því vel við að fjalla um hagsmunaaðila og fyrirtækjamenningu.
Réttlætiskenningin getur jafnframt tengt samfélagsábyrgð fyrirtækis út á við við starfsþróun innan þess. Ef sanngirni er gerð að grundvallarstefnu má beita henni í samskiptum við alla hagsmunaaðila og móta menningu trausts og hreinskilni. Slík menning getur skilað ávinningi í markaðssetningu, auglýsingum, stjórnarháttum, samskiptum við viðskiptavini og víðar. Hún auðveldar einnig að flétta viðskiptasiðfræði inn í allt starf fyrirtækisins svo siðferðileg álitaefni teljist ekki lengur eingöngu á ábyrgð regluvörsludeildar eða lögfræðinga. Stjórnendur starfsstöðva og millistjórnendur skilja mikilvægi sanngirni, og starfsfólkið líklega enn betur, enda finnur það beinast fyrir skorti á henni. Sanngirni er þannig bæði hluti daglegra starfa og stöðugt viðfangsefni siðferðiskerfisins. Hún stuðlar án efa að ánægðara og afkastameira starfsfólki. Fyrirtæki sem helgar sig sanngirni getur einnig tekið virkari þátt í borgaralegu lífi og stjórnmálum, öllum til hagsbóta.