5.3 Rökfærslur
5.3 Röksemdafærslur
Námsmarkmið
Í lok þessa kafla ættir þú að geta:
Eins og útskýrt var í upphafi kaflans er röksemdafærsla í heimspeki einfaldlega safn raka sem sett eru fram til stuðnings tiltekinni niðurstöðu. Sá sem færir rök er því einstaklingur sem leggur fram ástæður fyrir ákveðinni niðurstöðu. Taktu eftir að skilgreiningin segir ekki að rökin styðji í reynd niðurstöðuna, heldur aðeins að þau séu sett fram eða ætluð til þess. Til eru slæmar röksemdafærslur þar sem rökin styðja ekki niðurstöðuna.
Röksemdafærsla hefur tvo meginhluta: niðurstöðu og þau rök sem sett eru fram henni til stuðnings. Niðurstaðan er það sem sá sem færir rökin vill fá aðra til að fallast á. Rökin sem lögð eru fram nefnast forsendur. Heimspekingar setja röksemdafærslur oft upp í tölusettum liðum svo að hver einstök staðhæfing, eða forsenda, sem styður niðurstöðuna komi skýrt fram. Hér er dæmi um slíka framsetningu:
Að finna forsendurnar
Fyrsta skrefið í að skilja röksemdafærslu er að finna niðurstöðuna. Spurðu þig hvert meginatriðið eða meginhugmyndin virðist vera. Geturðu greint meginfullyrðingu? Stundum krefst það svolítillar „hugalesturs“ að finna niðurstöðuna. Þú gætir þurft að spyrja þig: „Hvað er þessi manneskja að reyna að fá mig til að samþykkja?“ Sá sem færir rökin kann að nota orð sem gefa niðurstöðu til kynna, til dæmis „því“ eða „þar af leiðandi“ (sjá töflu 5.1). Þegar þú hefur fundið niðurstöðuna skaltu reyna að draga hana saman eins skýrt og þú getur. Finndu síðan forsendurnar eða gögnin sem sett eru fram niðurstöðunni til stuðnings. Það getur líka verið vandasamt og krafist nokkurs „hugalesturs“, því fólk tekur ekki alltaf allar ástæður sínar skýrt fram. Reyndu að greina hvað þú átt að samþykkja sem gögn. Stundum eru einnig notuð orð sem gefa til kynna að ástæða eða forsenda sé lögð fram. Við framsetningu gagna má til dæmis nota orðasamböndin „vegna þess að“ eða „þar sem“ (sjá töflu 5.1). Ef erfitt reynist að finna niðurstöðuna fyrst getur þurft að byrja á því að greina gögnin og átta sig þannig á niðurstöðunni.
| Orð og orðasambönd sem gefa niðurstöðu til kynna | því, þar af leiðandi, svo, þannig, af þeim sökum, samkvæmt því, af þessu leiðir að, þetta hefur í för með sér að, við getum ályktað, af þessari ástæðu, svo hlýtur að vera að, svo verður að vera að |
| Orð og orðasambönd sem gefa forsendu til kynna | að því gefnu að, þar sem, vegna þess að, því að, að því leyti sem, af þeirri ástæðu að, að svo miklu leyti sem, eins og fram kemur af, með hliðsjón af því hvernig, þegar litið er til þess að, af þessu leiðir, vegna, af þessu má álykta |
Þekking á ólíkum tegundum gagna getur hjálpað þér að finna forsendurnar sem færðar eru fyrir niðurstöðu. Eins og áður var rætt setja heimspekingar oft fram skilgreiningar eða hugtakalegar fullyrðingar í röksemdafærslum sínum. Forsenda gæti til dæmis falið í sér þá hugtakalegu fullyrðingu að „hugmyndin um Guð feli í sér fullkomnun“. Röksemdafærslur geta einnig haft reynslugögn að forsendum, það er upplýsingar um heiminn sem aflað er með skynjun. Almennar reglur eru sömuleiðis notaðar sem forsendur. Slík regla er almenn viðmiðun eða lögmál. Reglurnar geta verið jafn fjölbreyttar og fræðasviðin og komið fyrir á hvaða sviði sem er. „Komdu aldrei fram við fólk aðeins sem tæki að markmiði“ er til dæmis siðferðisregla.
Munurinn á sannleika og rökfræði
Röksemdafærslur þarf að greina bæði með tilliti til sannleika og rökfræði. Sannleiksgreining felst í að meta hvort staðhæfingar séu sannar eða réttar. Rökgreining kannar hins vegar hvort forsendur röksemdafærslu styðji niðurstöðuna.
Fólk einblínir oft á það hvort niðurstaða röksemdafærslu sé sönn, en í heimspeki er rökgreining iðulega látin ganga fyrir. Ein ástæða þess er að heimspekin fæst við viðfangsefni þar sem erfitt er að skera úr um sannleikann, svo sem eðli veruleikans, tilvist Guðs og kröfur siðferðisins. Heimspekingar nota rökfræði og ályktanir til að nálgast sannleikann um þessi efni og líta á ósamræmi í afstöðu sem rök gegn því að hún sé sönn.
Rökgreining
Þar sem rökfræði rannsakar rökhugsun felst rökgreining í að meta hana. Stundum byggist röksemdafærsla með ósanna niðurstöðu á góðri rökhugsun. Á sama hátt geta röksemdafærslur með sanna niðurstöðu byggst á afleitri rökhugsun. Skoðum eftirfarandi fráleitu röksemdafærslu:
Forsendur röksemdafærslunnar hér að ofan eru sannar og niðurstaðan er það líka. Röksemdafærslan er engu að síður órökleg, því forsendurnar styðja ekki niðurstöðuna. Þær tengjast raunar hvorki hver annarri né niðurstöðunni. Nánar tiltekið felur röksemdafærslan ekki í sér skýra ályktun eða merki um rökhugsun. Ályktun er ferli rökhugsunar sem leiðir frá einni hugmynd til annarrar og gerir okkur kleift að komast að niðurstöðu. Í röksemdafærslu er ályktunin því leiðin frá forsendunum til niðurstöðunnar, þar sem forsendurnar eiga að styðja niðurstöðuna. Röksemdafærslan hér að ofan felur ekki í sér skýra ályktun, því óljóst er hvernig við eigum að komast frá forsendunum til niðurstöðunnar með rökhugsun. Hvorki sannleikur né ósannleikur forsendnanna hjálpar okkur að álykta að niðurstaðan sé sönn. Hér er önnur fráleit röksemdafærsla:
Forsendur röksemdafærslunnar hér að ofan eru ósannar og niðurstaðan er það líka. Samt byggist röksemdafærslan á sterkri rökhugsun, því ályktunin er góð. Ef forsendurnar eru sannar leiðir niðurstaðan af þeim. Röksemdafærslan notar tiltekna tegund ályktunar, afleiðslu, og góð afleiðsla tryggir að niðurstaðan sé sönn svo framarlega sem forsendurnar eru sannar.
Mikilvægt er að hafa í huga að góð ályktun felur í sér skýr skref sem leiða okkur frá einni forsendu til annarrar og að lokum að niðurstöðu. Grunnaðferðin við að prófa tvær algengar tegundir ályktana, afleiðslu og tilleiðslu, er að gera fyrst ráð fyrir að forsendurnar séu sannar. Hlutlaus afstaða við mat á ályktun er grundvallaratriði í heimspeki. Fyrst gerirðu ráð fyrir að forsendurnar séu sannar og spyrð síðan hvort niðurstaðan leiði rökfræðilega af þeim að því gefnu að þær séu sannar.
Sannleiksgreining
Ef rökfræðileg gerð röksemdafærslu virðist góð er næsta skref að meta sannleiksgildi forsendnanna. Ef þú ert ósammála niðurstöðunni eða telur hana ósanna þarftu að leita að veikleikum, það er ósönnum fullyrðingum, í forsendunum. Ef gögnin eru reynslugögn skaltu sannreyna staðreyndirnar. Ef forsenda er almenn regla skaltu spyrja hvort undantekningar séu frá henni. Ef forsenda er hugtakaleg fullyrðing skaltu íhuga með gagnrýnum hætti hvort hún geti verið sönn; það krefst oft þess að leita að hugsanlegum gagndæmum.