55 Rökfræði og rökhugsun
Lykilhugtök
Lykilhugtök
- Skýringarályktun
- Ályktun sem tengist skýringu eða rökhugsun með skýringarályktun. Skýringarályktun er líkindabundin ályktun þar sem sett er fram skýring til að styðja og skýra fyrirliggjandi gögn.
- Persónuárás (ad hominem)
- Rökvilla óviðkomandi raka þar sem ráðist er á þann sem setur fram skoðun í stað þess að fjalla um skoðunina sjálfa.
- Skírskotun til vanþekkingar
- Rökvilla veikrar tilleiðslu þar sem dregin er ákveðin niðurstaða vegna skorts á þekkingu eða gögnum. Skortur á sönnunargögnum fyrir einhverju er ekki sönnun þess að það sé ekki til staðar, og öfugt.
- Röksemdafærsla
- Samstæða ástæðna sem settar eru fram til stuðnings niðurstöðu.
- Klifun
- Rökvilla óréttmætrar forsendu þar sem annaðhvort er gert ráð fyrir niðurstöðunni sem á að sanna eða umdeild fullyrðing tekin sem gefin.
- Bjagað úrtak
- Rökvilla veikrar tilleiðslu þar sem stuðningsgögnin eru bjöguð á einhvern hátt.
- Niðurstaða
- Niðurstaðan sem ætlunin er að sanna með forsendum og röksemdafærslu.
- Skilyrðing
- Rökfræðileg staðhæfing sem lýsir nauðsynlegum og nægjanlegum skilyrðum. Skilyrðingar eru yfirleitt settar fram sem ef–þá-setningar.
- Mótsögn
- Staðhæfing sem er alltaf ósönn; samtenging staðhæfingar og neitunar hennar.
- Gagndæmi
- Dæmi sem sýnir að staðhæfing er ósönn eða að röksemdafærsla er ógild.
- Afleiðsla
- Ályktunarháttur þar sem sannar forsendur tryggja sanna niðurstöðu.
- Skírskotun til tilfinninga
- Rökvilla óviðkomandi raka þar sem skírskotað er til tilfinninga fremur en að fjalla um efnislegt gildi hugmyndar eða tillögu.
- Skýringarkostir
- Eiginleikar sem gera skýringu sterka, þar á meðal að hún hafi skýringargildi, sé einföld, samræmist viðtekinni þekkingu og sé djúp.
- Rökvilla
- Léleg röksemdafærsla.
- Rökvilla útúrsnúnings
- Almennur flokkur óformlegra rökvillna þar sem sett eru fram gögn sem beina athygli áheyrenda frá viðfangsefni röksemdafærslunnar.
- Rökvilla óviðkomandi raka
- Almennur flokkur óformlegra rökvillna þar sem stuðst er við ástæður sem skipta ekki máli við að sýna fram á niðurstöðuna.
- Rökvilla óréttmætrar forsendu
- Almennur flokkur óformlegra rökvillna þar sem stuðst er, beint eða óbeint, við ástæður sem þarfnast frekari rökstuðnings.
- Rökvilla veikrar tilleiðslu
- Almennur flokkur óformlegra rökvillna þar sem gögn eða ástæður eru of veikar til að staðfesta niðurstöðuna með traustum hætti.
- Röng orsakatengsl
- Rökvilla veikrar tilleiðslu þar sem gert er ráð fyrir orsakatengslum milli tveggja atburða eða þátta án fullnægjandi raka. Fylgni er ekki það sama og orsakasamband.
- Fölsk tvíhyggja
- Rökvilla óréttmætrar forsendu þar sem takmarkaður fjöldi möguleika er ranglega talinn tæmandi.
- Fljótfærnisleg alhæfing
- Rökvilla veikrar tilleiðslu þar sem niðurstaða er dregin á grundvelli of fárra gagna.
- Tilgáta
- Skýring sem lögð er til á ferli eða fyrirbæri sem hefur komið fram í athugunum.
- Tilleiðsla
- Ályktunarháttur sem byggist á athugunum eða reynslu og leiðir til líkindabundinnar niðurstöðu.
- Ályktun
- Rökhugsunarferli sem færist frá einni hugmynd til annarrar og leiðir til niðurstöðu.
- Ógildi
- Eiginleiki afleiðsluröksemdafærslu þar sem sannar forsendur tryggja ekki sanna niðurstöðu. Ógild ályktun er rökfræðilega gölluð.
- Mótsagnarlögmálið
- Rökfræðilögmál sem segir að staðhæfing og neitun hennar geti ekki báðar verið sannar á sama tíma og í sama skilningi.
- Lögmálið um annað tveggja
- Rökfræðilögmál sem segir að staðhæfing verði annaðhvort að vera sönn eða ósönn.
- Rökgreining
- Mat á því hvort forsendur röksemdafærslu styðji niðurstöðu hennar.
- Nauðsynlegt skilyrði
- X er nauðsynlegt skilyrði Y ef Y getur ekki verið satt án þess að X sé satt; sannleikur Y tryggir sannleika X.
- Forsenda
- Staðhæfing sem sett er fram sem gögn eða ástæða til stuðnings niðurstöðu.
- Rauð síld
- Rökvilla útúrsnúnings þar sem umræðuefninu er breytt yfir í eitthvað sem tengist málinu en skiptir ekki máli fyrir upphaflegu spurninguna.
- Staðhæfing
- Setning sem getur verið annaðhvort sönn eða ósönn.
- Strámaður
- Rökvilla útúrsnúnings þar sem afstaða andstæðings er sett fram á veikari hátt svo auðveldara sé að hrekja hana.
- Nægjanlegt skilyrði
- X er nægjanlegt skilyrði Y ef sannleikur X tryggir sannleika Y.
- Sannleiksgreining
- Mat á því hvort staðhæfingar í röksemdafærslu séu sannar eða ósannar.
- Algild játandi staðhæfing
- Rökfræðileg staðhæfing sem segir að allir einstaklingar í einum flokki tilheyri einnig öðrum flokki.
- Gildi
- Eiginleiki afleiðsluröksemdafærslu þar sem gerð hennar tryggir að ef forsendurnar eru sannar, þá sé niðurstaðan einnig sönn. Gild ályktun er rökfræðilega góð ályktun.