12.3 Sexuality

12.3Kynverund

Viðhorf og venjur tengd kynlífi

Á sviði kynverundar beina félagsfræðingar athyglinni að viðhorfum og venjum sem tengjast kynlífi en ekki að lífeðlisfræði eða líffærafræði. Eins og áður kom fram er kynverund skilin sem hæfni manneskju til að upplifa kynferðislegar tilfinningar. Rannsóknir á viðhorfum og venjum tengdum kynlífi mynda sérstaklega áhugavert svið innan félagsfræðinnar vegna þess að kynhegðun er menningarlegt algildi. Á öllum tímum og stöðum hefur yfirgnæfandi meirihluti fólks átt í kynferðislegum samböndum (Broude 2003). Hvert samfélag túlkar þó kynverund og kynlíf á sinn hátt. Félagsfræðingar hafa jafnframt komist að því að tiltekin viðmið eru sameiginleg flestum samfélögum. Bann við sifjaspellum er að finna í öllum samfélögum, en það er mjög breytilegt milli menningarheima við hvaða ættingja kynferðislegt samband telst óheimilt. Sums staðar geta til dæmis ættingjar föður talist ásættanlegir kynferðislegir makar konu en ættingjar móður ekki. Samfélög hafa einnig almennt viðmið sem styðja við það félagslega skipulag kynverundar sem þar er viðurkennt.

Það sem telst „eðlilegt“ í kynhegðun byggist á siðvenjum og gildum samfélagsins. Samfélög sem leggja til dæmis áherslu á einkvæni eru líkleg til að vera andvíg kynlífi utan hjónabands. Fjölskylda, menntakerfi, jafningjar, fjölmiðlar og trúarbrögð félagsmóta viðhorf einstaklinga til kynlífs. Sögulega hafa trúarbrögð haft mest áhrif á kynhegðun í flestum samfélögum, en á síðari árum hafa jafningjar og fjölmiðlar orðið tveir sterkustu áhrifavaldarnir, einkum meðal bandarískra unglinga (Potard, Courtois og Rusch 2008). Skoðum nú nánar viðhorf til kynlífs í Bandaríkjunum og víða um heim.

Kynverund víða um heim

Þjóðasamanburður á viðhorfum til kynlífs í iðnvæddum ríkjum sýnir að viðmið eru ólík víða um heim. Nokkrar rannsóknir hafa til dæmis sýnt að nemendur á Norðurlöndum eru umburðarlyndari gagnvart kynlífi fyrir hjónaband en bandarískir nemendur (Grose 2007). Rannsókn í 37 löndum leiddi í ljós að í samfélögum utan Vesturlanda, svo sem í Kína, Íran og Indlandi, var skírlífi mikils metið hjá hugsanlegum maka. Í Vestur-Evrópuríkjum á borð við Frakkland, Holland og Svíþjóð var fyrri kynlífsreynsla hins vegar lítils metin sem viðmið við makaval (Buss 1989).

Viðhorf geta verið ólík jafnvel meðal vestrænna menningarheima. Í könnun meðal 33.590 einstaklinga í 24 löndum sögðu til dæmis 89 prósent Svía að ekkert væri athugavert við kynlíf fyrir hjónaband, en aðeins 42 prósent Íra svöruðu á sama hátt. Í sömu rannsókn sögðu 93 prósent Filippseyinga að kynlíf fyrir sextán ára aldur væri alltaf eða nánast alltaf rangt, en aðeins 75 prósent Rússa svöruðu þannig (Widmer, Treas og Newcomb 1998). Viðhorf til kynlífs geta einnig verið ólík innan sama lands. Til dæmis sögðu 45 prósent Spánverja að samkynhneigð væri alltaf röng, en 42 prósent að hún væri aldrei röng; aðeins 13 prósent völdu svar þar á milli (Widmer, Treas og Newcomb 1998).

Nokkur Evrópuríki eru talin frjálslyndust iðnvæddra ríkja í viðhorfum til kynlífs, þar á meðal til kynlífsvenja og opinnar umræðu um kynlíf. Í Svíþjóð gilda til dæmis fáar takmarkanir á kynferðislegu myndefni í fjölmiðlum og kynfræðsla, sem hefst um sex ára aldur, er skyldubundinn hluti sænskrar námskrár. Svipuð stefna gildir í Sviss, Belgíu, Íslandi, Danmörku og Hollandi. Opið viðhorf þessara ríkja til kynlífs hefur hjálpað þeim að komast hjá nokkrum af helstu félagslegu vandamálunum sem tengjast því. Tíðni þungana meðal unglinga og kynsjúkdóma er til dæmis með því lægsta sem gerist í heiminum í Sviss og Hollandi, lægri en í öðrum Evrópuríkjum og mun lægri en í Bandaríkjunum (Grose 2007 og Dutch News 2017). Þessar leiðir virðast því sýna ávinning kynfrelsis og hreinskilni. Líklegt er þó að innleiðing hugmynda þeirra og stefnu um kynverund mætti mótspyrnu í öðrum og pólitískt íhaldssamari ríkjum.

Kynverund í Bandaríkjunum

Bandaríkin státa sig af því að vera land hinna „frjálsu“, en almenn viðhorf landsmanna til kynlífs eru fremur ströng í samanburði við önnur iðnvædd ríki. Í alþjóðlegri könnun sögðu 25 prósent bandarískra svarenda að kynlíf fyrir hjónaband væri alltaf rangt, en meðaltalið í þeim 24 löndum sem könnunin náði til var 17 prósent. Innan við tíu prósent svarenda í Frakklandi, Þýskalandi og á Spáni töldu kynlíf fyrir hjónaband óásættanlegt (Chamie 2018). Svipaður munur kom fram í spurningum um fordæmingu kynlífs fyrir sextán ára aldur, kynlífs utan hjónabands og samkynhneigðar. Algjör vanþóknun á þessum athöfnum var í sömu röð 12, 13 og 11 prósentustigum meiri í Bandaríkjunum en meðaltal rannsóknarinnar (Widmer, Treas og Newcomb 1998). Bandarísk menning er sérstaklega ströng í viðhorfum til kynlífs þegar konur og kynverund þeirra eiga í hlut.

Útbreidd er sú trú að kynhvöt karla sé sterkari en kvenna. Sú lífseiga hugmynd var jafnvel á kreiki að karlar hugsuðu um kynlíf á sjö sekúndna fresti. Rannsóknir benda hins vegar til þess að karlar hugsi að meðaltali um kynlíf 19 sinnum á dag, sem er nær einu sinni á klukkustund, en konur um tíu sinnum á dag (Fisher, Moore og Pittenger 2011).

Gildi og skoðanir ungmenna hvers lands um kynlíf og kynverund geta að nokkru leyti gefið vísbendingu um framtíðarviðhorf samfélagsins. Gögn úr nýjustu bandarísku könnuninni um fjölskylduþróun sýna að 70 prósent drengja og 78 prósent stúlkna á aldrinum fimmtán til nítján ára voru „sammála“ eða „mjög sammála“ fullyrðingunni „það er í lagi að ógift kona eignist barn“ (National Survey of Family Growth 2013). Í annarri könnun voru 65 prósent unglinga „mjög sammála“ eða „frekar sammála“ því að þótt það væri góð hugmynd að bíða með kynlíf fram að hjónabandi væri hún ekki raunhæf (NBC News 2005). Þetta merkir ekki að ungmenni nútímans hafi hafnað hefðbundnum gildum um kynlíf, svo sem einkvæni. Næstum allir karlkyns háskólanemar (98,9 prósent) og kvenkyns háskólanemar (99,2 prósent) sem tóku þátt í rannsókn á viðhorfum til kynlífs árið 2002 sögðust vilja festa ráð sitt með einum föstum kynlífsfélaga einhvern tíma á ævinni, helst innan næstu fimm ára (Pedersen o.fl. 2002).

Kynfræðsla

Mikill hluti deilunnar snýst um skírlífi annars vegar og alhliða kynfræðslu hins vegar. Skírlífisfræðsla leggur áherslu á að forðast kynlíf fram að hjónabandi eða fresta því eins lengi og unnt er. Hún fjallar því ekki um aðrar leiðir til að koma í veg fyrir ófyrirhugaðar þunganir og kynsjúkdóma. Af þeim sökum kenna aðeins 38 prósent framhaldsskóla og 14 prósent miðskóla í landinu öll þau 19 atriði sem Sóttvarnastofnun Bandaríkjanna telur nauðsynleg í kynfræðslu, samkvæmt Upplýsinga- og fræðsluráði Bandaríkjanna um kynverund (Janfaza 2020).

Rannsóknir benda til þess að þótt stjórnvöld deili enn um inntak kynfræðslu í opinberum skólum geri meirihluti fullorðinna Bandaríkjamanna það ekki. Tveir þriðju þeirra (67 prósent) telja fræðslu um öruggara kynlíf árangursríkari en skírlífisfræðslu til að draga úr ófyrirhuguðum þungunum. Örlítið hærra hlutfall, 69 prósent, telur betra að leggja áherslu á öruggara kynlíf og getnaðarvarnir í kynfræðslu en skírlífi til að draga úr útbreiðslu kynsjúkdóma (Davis 2018).

Þrátt fyrir þennan skýra meirihlutastuðning við alhliða kynfræðslu veitir alríkisstjórnin byggðarlögum sem standa fyrir skírlífisfræðslu um 85 milljónir Bandaríkjadala á ári (Columbia Public Health 2017a). Niðurstöðurnar eru, eins og áður sagði, nokkuð skýrar: tíðni þungana meðal unglinga er nær fjórfalt hærri í Bandaríkjunum en í ríki á borð við Þýskaland, þar sem boðið er upp á alhliða kynfræðslu.

Í skyldu fræðslumáli, sem tengist kynverund ekki endilega beint, hafa rannsóknarfólk og talsfólk á sviði lýðheilsu komist að því að ungar stúlkur telji sig illa undirbúnar fyrir kynþroska. Aldur við fyrstu tíðablæðingu, eða tíðabyrjun, og við upphaf brjóstaþroska fer stöðugt lækkandi í Bandaríkjunum, en fræðsla um þessar breytingar hefst yfirleitt ekki fyrr en á miðskólastigi, sem er að jafnaði of seint. Ungmenni hafa áhyggjur af röngum upplýsingum og óþægindum í óformlegum samtölum um þessi málefni við vini, systur eða mæður (Columbia Public Health 2017b).

Félagsfræðileg sjónarhorn á kyn og kynverund

Félagsfræðingar sem vinna út frá öllum þremur meginkenningarrömmunum rannsaka hlutverk kynverundar í félagslífi samtímans. Fræðafólk viðurkennir að kynverund sé áfram mikilvæg og mótandi félagsleg staða og að það hvernig hún er mótuð hafi veruleg áhrif á skynjun, samskipti og félagslegar afleiðingar.

Formgerðarvirknihyggja

Þegar kynverund á í hlut leggur virknihyggjufólk áherslu á að stýra kynhegðun til að tryggja samheldni í hjónabandi og stöðugleika fjölskyldunnar. Þar sem fjölskyldan er talin einn mikilvægasti grunnþáttur samfélagsins beinist athyglin stöðugt að henni og styðja félagslegt fyrirkomulag sem stuðlar að því að viðhalda fjölskyldunni.

Virknihyggjusinnar á borð við Talcott Parsons (1955) hafa lengi haldið því fram að eitt mikilvægt hlutverk fjölskyldunnar sé að stýra kynlífi. Félagsleg viðmið um fjölskyldulíf hafa samkvæmt hefð hvatt til kynlífs innan fjölskyldueiningarinnar, það er hjónabandsins, en dregið úr því utan hennar, bæði fyrir hjónaband og utan þess. Frá sjónarhóli virknihyggju er tilgangurinn með því að hvetja til kynlífs innan hjónabands að styrkja tengsl maka og tryggja að barneignir eigi sér stað innan stöðugs og löglega viðurkennds sambands. Þetta fyrirkomulag veitir börnum bestu mögulegu skilyrði til viðeigandi félagsmótunar og aðgangs að grundvallargæðum.

Í þessu samhengi tekur sjónarhorn virknihyggju ekki mið af aukinni lagalegri viðurkenningu hjónabands samkynja para né fjölgun hinsegin para sem nýta fjölbreyttar leiðir til að eignast og ala upp börn.

Átakakenning

Frá sjónarhóli átakakenningar er kynverund enn eitt sviðið þar sem valdamunur er til staðar og ráðandi hópar vinna markvisst að því að efla heimsmynd sína og gæta efnahagslegra hagsmuna sinna.

Að mati átakakenningarsinna hafði deilan um jafnan rétt til hjónabands tvær meginhliðar, aðra hugmyndafræðilega og hina efnahagslega. Ráðandi hópar vilja að heimsmynd þeirra, sem styður hefðbundið hjónaband og kjarnafjölskylduna, beri sigurorð af því sem þeir líta á sem ágang veraldlegrar og einstaklingsmiðaðrar heimsmyndar. Margt baráttufólk fyrir réttindum hinsegin fólks heldur því hins vegar fram að löglegt hjónaband sé grundvallarréttur sem ekki megi synja fólki um vegna kynhneigðar. Sagan geymi auk þess fordæmi fyrir breytingum á hjúskaparlögum; lögleiðing hjónabanda milli fólks af ólíkum kynþáttum, sem áður höfðu verið bönnuð, á sjöunda áratug tuttugustu aldar sé eitt dæmi.

Frá efnahagslegu sjónarhorni bendir baráttufólk fyrir hjónabandi samkynja para á að löglegt hjónaband veiti tiltekin réttindi sem mörg eru fjárhagslegs eðlis, svo sem bætur úr almannatryggingum og sjúkratryggingar (Solmonese 2008). Það telur rangt að synja samkynja pörum um þessi réttindi. Samkvæmt átakakenningu verður ágreiningur að einhverju marki til staðar svo lengi sem fólk berst um þessi félagslegu og fjárhagslegu gæði.

Táknræn samskiptahyggja

Fræðafólk sem beitir táknrænni samskiptahyggju beinir sjónum að þeim merkingum sem tengjast kynverund og kynhneigð. Þar sem kvenleiki er lítils metinn í bandarísku samfélagi verður fólk sem tileinkar sér slík einkenni fyrir háði; það á sérstaklega við um drengi og karla. Rétt eins og karlmennska er táknrænt viðmið hefur gagnkynhneigð einnig orðið tákn um það sem telst eðlilegt. Fyrir árið 1973 skilgreindi Bandaríska sálfræðingafélagið (APA) samkynhneigð sem óeðlilega eða frávikskennda röskun. Stimplunarkenning samskiptahyggjunnar dregur fram áhrif þessarar skilgreiningar. Fyrir 1973 hafði APA mikil áhrif á félagsleg viðhorf til samkynhneigðar með því að skilgreina hana sem sjúklegt ástand. Nú telur APA engin tengsl vera milli kynhneigðar og geðraskana og lítur á samkynhneigð sem eðlilegan þátt mannlegrar kynverundar (APA 2008).

Rifjum upp „spegilsjálf“ Cooleys, sem felur í sér að sjálfið þroskist út frá túlkun okkar og mati á viðbrögðum annarra (Cooley 1902). Að verða stöðugt fyrir niðrandi stimplum, bröndurum og útbreiddri hómófóbíu getur leitt til neikvæðrar sjálfsmyndar eða jafnvel sjálfshaturs. CDC greinir frá því að samkynhneigð ungmenni, eins og hópurinn er nefndur í rannsókninni, sem upplifa mikla félagslega höfnun séu sexfalt líklegri til að glíma við mikil þunglyndiseinkenni og áttfalt líklegri til að hafa gert sjálfsvígstilraun (CDC 2011).

Hinsegin fræði

Hinsegin fræði eru þverfagleg nálgun í rannsóknum á kynverund. Þau greina stífa flokkun kyngervis í afmörkuð hlutverk í vestrænu samfélagi og draga í efa hvernig okkur hefur verið kennt að hugsa um kynhneigð. Samkvæmt Jagose (1996) beina hinsegin fræði sjónum að ósamræmi milli líkamlegs kyns, kynvitundar og kynhneigðar, ekki aðeins að tvískiptingu í karlkyn og kvenkyn eða samkynhneigð og gagnkynhneigð. Með því að kenna fræðigreinina við „hinsegin“ hafna fræðafólk áhrifum stimplunar; það tók þess í stað orðið „hinsegin“ upp og endurheimtu það í eigin þágu. Sjónarhornið undirstrikar þörfina fyrir sveigjanlegri og hreyfanlegri skilning á kynverund sem rúmar breytingar, samninga og frelsi. Þetta endurspeglar önnur kúgandi hugmyndakerfi í menningu okkar, einkum þau sem tengjast kyngervi og kynþætti, svo sem tvískiptinguna svart/hvítt og karl/kona.

Eve Kosofsky Sedgwick, fræðikona á sviði hinsegin fræða, gagnrýndi einsleita skilgreiningu bandarísks samfélags á kynverund og því að smætta hana í einn þátt: kyn þess sem einstaklingur laðast að. Sedgwick greindi tugi annarra þátta sem gera kynverund fólks ólíka, svo sem:

• Sams konar athafnir með kynfærum geta haft mjög ólíka merkingu fyrir ólíkt fólk.
• Hjá sumu fólki er kynverund stór þáttur í sjálfsmyndinni en lítill hjá öðru.
• Sumt fólk ver miklum tíma í að hugsa um kynlíf en annað litlum.
• Sumt fólk vill stunda mikið kynlíf en annað lítið eða ekkert.
• Hugsanir og tilfinningar margra tengjast helst kynferðislegum athöfnum sem þau stunda ekki eða hafa jafnvel enga löngun til að stunda.
• Sumt fólk kýs sjálfsprottnar kynferðislegar aðstæður, annað aðstæður sem eru vandlega skipulagðar fyrirfram og enn annað aðstæður sem virðast sjálfsprottnar en eru engu að síður fullkomlega fyrirsjáanlegar.
• Sumt fólk upplifir kynverund sína sem djúpt fléttaða inn í net kyngervismerkinga og kynbundins valdamunar. Annað fólk upplifir hana ekki þannig (Sedgwick 1990).

Fræðafólk sem beitir hinsegin fræðum leitast þannig við að setja spurningarmerki við viðtekna sýn samfélagsins á kyn, kyngervi og kynverund og opna þar með leið að nýjum fræðilegum skilningi.

Í þessum kafla höfum við skoðað margbreytileika kyngervis, kyns og kynverundar. Að greina á milli kyns, kyngervis og kynhneigðar er mikilvægt fyrsta skref í átt að dýpri skilningi og gagnrýninni greiningu á þessum viðfangsefnum. Skilningur á félagsfræði kyns, kyngervis og kynverundar eykur meðvitund um það misrétti sem fólk utan ráðandi hópa upplifir.