13.2 Öldrunarferlið

13.2Öldrunarferlið

Eftir því sem fólk eldist gengur það í gegnum ólík æviskeið. Gagnlegt er að skilja öldrun í samhengi við þessi skeið. Lífshlaup nær frá fæðingu til dauða og felur í sér röð fyrirsjáanlegra atburða, svo sem líkamlegan þroska. Hvert æviskeið hefur í för með sér ólíkar skyldur og væntingar, sem vitaskuld eru breytilegar eftir einstaklingum og menningarheimum. Börn hafa gaman af leik og námi og hlakka til að verða stálpuð. Þegar þau taka að reyna á sjálfstæði sitt vilja þau verða unglingar. Unglingar horfa fram til fyrirheita og áskorana fullorðinsáranna. Fullorðið fólk einbeitir sér að fjölskyldumyndun, starfsframa og því að upplifa heiminn sem sjálfstæðir einstaklingar. Margt fullorðið fólk hlakkar að lokum til efri áranna sem góðs tíma til að njóta lífsins án jafn mikils álags frá vinnu og fjölskyldu. Afa- og ömmuhlutverkið getur veitt margt af því gleðilega við foreldrahlutverkið án allrar þeirrar vinnu sem því fylgir. Þegar dregur úr starfsskyldum gefst jafnframt tími til að sinna áhugamálum og athöfnum sem áður sátu á hakanum. Aðrir hlakka þó ekki til efri áranna. Sumt fólk óttast ellina og reynir með læknisfræðilegum eða snyrtifræðilegum úrræðum að „forðast“ náttúruleg áhrif aldurs. Þessar ólíku hugmyndir um lífshlaupið spretta af menningarlegum gildum og viðmiðum sem fólk tileinkar sér í félagsmótun. Í flestum menningarheimum er aldur þó meginstaða sem mótar sjálfsmynd, félagsleg hlutverk og samskipti.

Hlutfall ósjálfstæðis og sjálfstæðis breytist eftir æviskeiðum. Nýfædd börn eru að öllu leyti háð umönnunaraðilum. Þegar ungbörn verða smábörn, síðan stálpuð börn og loks unglingar, sækjast þau sífellt meira eftir sjálfstæði. Smám saman teljast börn fullorðin og ábyrg fyrir eigin lífi, en tímasetning þeirra umskipta er mjög ólík eftir einstaklingum, fjölskyldum og menningarheimum.

Eins og Riley (1978) bendir á er öldrun ævilangt ferli sem felur í sér þroska og breytingar á líkamlegu, sálrænu og félagslegu sviði. Aldur myndar stigveldi, líkt og kynþáttur, stétt og kyn, þar sem sumir flokkar eru metnir meira en aðrir. Mörg börn hlakka til að öðlast sjálfstæði, en Packer og Chasteen (2006) telja að aldursfordómar leiði jafnvel hjá börnum til neikvæðrar sýnar á öldrun. Það getur síðan stuðlað að útbreiddum aðskilnaði eldra og yngra fólks á vettvangi stofnana, samfélags og menningar (Hagestad og Uhlenberg 2006).

Líffræðilegar breytingar

Aldurstengdar breytingar mótast af mörgum þáttum hjá hverri manneskju. Líffræðilegar breytingar, svo sem breytingar á sameindum og frumum, nefnast frumöldrun. Öldrun sem stafar af þáttum sem hægt er að hafa áhrif á, til dæmis hreyfingarleysi og óhollu mataræði, nefnist aftur á móti afleidd öldrun (Whitbourne og Whitbourne 2010).

Flest fólk tekur að sjá öldrunarmerki eftir fimmtugt. Húðin verður þynnri, þurrari og teygjanleiki hennar minnkar. Hrukkur myndast. Hárið þynnist og gránar og karlar með tilhneigingu til skalla fara að missa hár. Hve auðvelt eða erfitt fólki reynist að aðlagast þessum breytingum ræðst að hluta af þeirri merkingu sem menning þess leggur í öldrun. Menning sem setur æsku og fegurð ofar öllu öðru stuðlar að neikvæðri sýn á það að eldast. Menning sem virðir eldra fólk fyrir lífsreynslu þess og visku stuðlar hins vegar að jákvæðari skilningi á efri árum.

Áhrif öldrunar geta virst yfirþyrmandi. Stundum er óttinn við líkamlegar breytingar, svo sem minnkandi orku, aukið næmi fyrir fæðu og skerta heyrn og sjón, erfiðari viðfangs en breytingarnar sjálfar. Sýn fólks á líkamlega öldrun ræðst að miklu leyti af félagsmótun þess. Ef fólk tekur breytingum líkamans sem náttúrulegum hluta öldrunar virðast þær síður ógnvekjandi.

Samkvæmt alríkisstofnuninni Administration on Aging (2011) mátu færri Bandaríkjamenn eldri en 65 ára heilsu sína „frábæra“ eða „mjög góða“ árið 2009 (41,6 prósent) en fólk á aldrinum 18–64 ára (64,4 prósent). Við greiningu gagna frá National Center for Health Statistics og U.S. Bureau of Labor Statistics komst stofnunin að því að árin 2006–2008 væru algengustu heilsuvandamál fólks yfir 65 ára liðagigt (50 prósent), háþrýstingur (38 prósent), hjartasjúkdómar (32 prósent) og krabbamein (22 prósent). Um 27 prósent fólks sextugs og eldra teljast með offitu samkvæmt núverandi læknisfræðilegum viðmiðum. Parker og Thorslund (2006) komust að því að þótt flestar mælingar á fötlun sýndu stöðugar framfarir ykjust færniskerðingar og langvinnir sjúkdómar samhliða. Framfarir í læknisfræði hafa á sama tíma dregið úr sumum skerðandi áhrifum þessara sjúkdóma (Crimmins 2004).

Sum áhrif öldrunar eru kynbundin. Hluti þess óhagræðis sem eldri konur búa við sprettur af langvarandi kynhlutverkum. Social Security-kerfið í Bandaríkjunum hyglar til dæmis körlum þar sem konur ávinna sér ekki réttindi fyrir ólaunuð störf sem þær vinna, yfirleitt á heimilinu, í samræmi við kynhlutverk sín. Í heilbrigðisþjónustu er líklegra að gert sé lítið úr áhyggjum eldri kvenna af heilsu sinni en áhyggjum eldri karla (Sharp 1995), og heilsuvandamál þeirra eru oftar talin sálvefræn (Munch 2004). Fjölmiðlar sýna eldri konur jafnframt oft í ljósi neikvæðra staðalmynda og sem síður farsælar en eldri karla (Bazzini og McIntosh 1997).

Hjá körlum getur öldrunarferlið, sem og viðbrögð og stuðningur samfélagsins, verið talsvert öðruvísi. Smám saman dregur úr kynferðislegri getu karla vegna frumöldrunar, en sú breyting er sjúkdómsvædd og sett fram sem ástand sem krefjist meðferðar svo karl geti viðhaldið unglegri karlmennsku (Marshall og Katz 2002). Eldri karlar hafa hins vegar færri tækifæri til að staðfesta karlmennsku sína í félagsskap annarra karla, til dæmis með þátttöku í íþróttum (Drummond 1998). Sumt félagsvísindafólk hefur einnig bent á að á Vesturlöndum sé líkami eldri karla sýndur sem kynlaus (Spector-Mersel 2006).

Félagslegar og sálrænar breytingar

Óháð kyni felur það að eldast í sér að takast á við sálræn viðfangsefni síðasta æviskeiðsins. Ungt fólk sem gengur inn í fullorðinsár tekur að sér ný hlutverk og skyldur eftir því sem líf þess verður umfangsmeira, en á efri árum má sjá öfuga þróun. Hver eru helstu einkenni félagslegra og sálrænna breytinga?

Eftirlaun, það að hætta launaðri vinnu við tiltekinn aldur, eru tiltölulega ný hugmynd. Fram undir lok nítjándu aldar vann fólk um sextíu stundir á viku þar til það var líkamlega ófært um að halda áfram. Eftir bandaríska borgarastríðið gátu hermenn sem fengu lífeyri horfið af vinnumarkaði og vinnandi eldri körlum tók að fækka. Önnur mikil fækkun hófst eftir síðari heimsstyrjöld, líklega vegna tilkomu Social Security, og sú þriðja á sjöunda og áttunda áratugnum, líklega vegna félagslegs stuðnings frá Medicare og hærri greiðslna úr Social Security (Munnell 2011).

Á tuttugustu og fyrstu öldinni vonast flest fólk til að geta einhvern tíma hætt að vinna og notið afraksturs erfiðis síns. En hlökkum við til þess tíma eða óttumst hann? Þegar fólk lætur af kunnuglegum starfsvenjum á sumt auðvelt með að finna sér ný áhugamál og afþreyingu. Margt fólk kynnist nýjum hópum og prófar nýjar athafnir, en öðrum reynist erfiðara að laga sig að nýjum venjum og missi félagslegra hlutverka og kann að glata tilfinningu sinni fyrir eigin verðleikum.

Hvert æviskeið hefur áskoranir sem geta vakið ótta. Erik H. Erikson (1902–1994) skipti dæmigerðu lífshlaupi í átta skeið í kenningu sinni um félagsmótun. Á hverju skeiði þarf að takast á við sérstaka áskorun. Á síðasta skeiðinu, efri árum, felst áskorunin í að ná heildstæðri sátt við lífið fremur en að sökkva í örvæntingu. Sumt fólk nær ekki að sigrast á áskoruninni. Það þarf ef til vill að horfast í augu við eftirsjá, svo sem vonbrigði með líf barna sinna eða eigið líf. Kannski þarf það að sætta sig við að ná aldrei tilteknum markmiðum í starfi eða horfast í augu við þann kostnað sem starfsframi þess hafði, til dæmis minni tíma með fjölskyldu eða versnandi heilsu. Aðrir ná sterkri tilfinningu fyrir heild og sátt og taka nýja æviskeiðinu opnum örmum. Þá skapast miklir möguleikar til sköpunar. Fólk getur lært nýja færni, tekið upp nýjar athafnir og búið sig í ró undir ævilokin.

Hjá sumum felst leiðin út úr örvæntingu í að ganga aftur í hjónaband eftir andlát maka. Kate Davidson (2002) greindi lýðfræðileg gögn sem sýndu að karlar gengju oftar aftur í hjónaband eftir makamissi. Hún taldi ekkjur og ekkla upplifa lífið eftir hjónabandið með ólíkum hætti. Margar ekkjur nutu nýrrar frelsistilfinningar þar sem þær bjuggu einar í fyrsta sinn. Ekklar upplifðu aftur á móti frekar að þeir hefðu glatað einhverju, enda höfðu þeir misst bæði stöðuga umönnun og miðpunkt tilfinningalífs síns.

Öldrun og kynverund

Þótt stundum sé erfitt að ræða öldrun og kynverund opinskátt á opinberum vettvangi hverfur kynverund okkar ekki við 65 ára aldur. Fólk heldur áfram að njóta kynlífs langt fram á efri ár, og stundar ekki alltaf öruggt kynlíf. Sumar rannsóknir benda raunar til þess að allt að fimmta hvert nýtt alnæmistilvik greinist hjá fólki eldra en 65 ára (Hillman 2011).

Að sumu leyti geta efri árin verið tími til að njóta kynlífs meira en áður, ekki minna. Konur geta fundið fyrir létti þegar ótti við óæskilega þungun er horfinn og börnin orðin fullorðin og sjálfbjarga. Þótt lyfjum við kynlífsvanda karla hafi fjölgað viðurkenndi læknisfræðin ekki tilvist kynlífsvanda kvenna fyrr en nýlega (Bryant 2004). Fleiri meðferðir hafa verið þróaðar eða teknar í notkun vegna vanda tengds kynlöngun eða kynlífi. Það getur vakið þá trú hjá fólki af öllum kynjum að auðvelt sé að leysa vandann. Tilfinningalegir og félagslegir þættir skipta þó miklu og lyf ein og sér leysa ekki öll vandamál (Nonacs 2018).

Umfjöllun um öldrun og kynverund tekur einnig til sambanda fólks á ólíkum aldri, sem rannsakendur nefna sambönd með aldursmun. Slík sambönd einskorðast alls ekki við eldra fólk, en fólk gefur sér oft ýmislegt um ástarsambönd eldra og yngra fólks. Rannsóknir benda til þess að félagslegur þrýstingur geti dregið úr skuldbindingu innan sambands eða stuðlað að sambandsslitum. Ólík æviskeið fólksins geta einnig haft áhrif, einkum þegar annað er á efri árum en hitt ekki (Karantzas 2018). Í sambandi þrítugrar og 45 ára manneskju eru líklega færri umræður um alvarleg heilsuvandamál og ákvarðanir um eftirlaun en í sambandi 55 ára og sjötugrar manneskju. Aldursmunurinn er fimmtán ár í báðum tilvikum en aðstæðurnar mjög ólíkar.

Dauði og dauðaferli

Lífskjör voru mun lakari stærstan hluta mannkynssögunnar en þau eru nú. Fólk barðist fyrir lífi sínu við lítil þægindi og afar takmarkaða læknistækni. Á öllum æviskeiðum var mikil hætta á dauða af völdum sjúkdóma eða slysa og meðalævilengd var stutt. Þegar fólk fór að lifa lengur varð dauðinn í auknum mæli tengdur efri árum.

Fyrir marga unglinga og ungt fullorðið fólk er andlát afa, ömmu eða annars eldri ættingja fyrsti ástvinamissirinn. Þetta kann að vera fyrsta reynsla þeirra af sorg, flóknum sálrænum, tilfinningalegum og félagslegum viðbrögðum við missi sem fylgir andláti eða sambærilegum atburði.

Fólk skilur dauðann, bæði sinn eigin og annarra, út frá gildum menningar sinnar. Sumir líta á hann sem náttúruleg ævilok eftir langt og gjöfult líf, en öðrum finnst tilhugsunin um að deyja ógnvekjandi. Fólk streitist gjarnan mjög gegn hugmyndinni um eigin dauða og bregst við andláti ástvina með sterkum tilfinningum missis. Í Bandaríkjunum þykir eðlilegt að líta á dauðann sem missi fremur en náttúruleg eða friðsæl umskipti.

Rannsóknir Kübler-Ross vöktu mikla athygli þegar þær komu fram. Þær ruddu nýjar brautir og opnuðu félagsfræðingum, félagsráðgjöfum, heilbrigðisstarfsfólki og meðferðaraðilum leið til að rannsaka dauðann og aðstoða dauðvona fólk. Verk hennar teljast almennt mikilvægt framlag til fræðilegra rannsókna á dauða og dauðaferlinu.

Hugmyndin um að „deyja með reisn“ er sérstakt áhugamál fræðafólks sem rannsakar dauðann. Nútímalæknisfræði býr yfir þróaðri tækni sem getur lengt líf án þess að lífsgæði aukist að sama skapi. Sumt fólk vill ef til vill ekki halda áfram að lifa við stöðugan sársauka og án lífsnautnar. Eiga sjúklingar að hafa rétt til að velja að deyja með reisn? Læknirinn Jack Kevorkian var eindreginn málsvari læknisaðstoðar við sjálfsvíg, þar sem læknir útvegar banvænt lyf sem sjúklingur tekur af fúsum og frjálsum vilja til að binda enda á eigið líf. Réttur sjúklings til slíkrar aðstoðar er umdeildur. Oregon varð fyrsta bandaríska ríkið til að setja lög sem heimiluðu læknisaðstoð við sjálfsvíg. Árið 1997 tók þar gildi Death with Dignity Act, sem krafðist aðkomu tveggja lækna. John Ashcroft, dómsmálaráðherra Bandaríkjanna, fékk lögunum hnekkt árið 2001, en eftir áfrýjun héldu þau gildi sínu. Árið 2019 höfðu sjö ríki og District of Columbia sett sambærileg lög.

Deilurnar um lög sem heimila fólki að deyja með reisn eru lýsandi fyrir tilhneigingu samfélagsins til að halda dauðanum í fjarlægð. Heilbrigðisstofnanir hafa komið upp aðstöðu þar sem dauðvona fólk getur dvalið við góðar og þægilegar aðstæður. Það er talið sýna umhyggju og létta umönnunarbyrði aðstandenda. Rannsóknir sýna þó nær undantekningarlaust að fólk kýs að deyja heima hjá sér (Lloyd, White og Sutton 2011). Ber samfélaginu skylda til að annast eldri ættingja allt til dauðadags? Hvernig vegum við þá ábyrgð á móti öðrum skyldum okkar? Eftir því sem samfélagið eldist og ný læknistækni getur lengt lífið enn frekar munu svörin við þessum spurningum þróast og breytast.

Breytt hugmynd um líknarþjónustu endurspeglar breytta sýn samfélagsins á dauðann. Líknarmeðferð er heilbrigðisþjónusta við dauðvona fólk þegar læknandi meðferð kemur ekki lengur til greina (Hospice Foundation of America 2012b). Læknar, hjúkrunarfræðingar og meðferðaraðilar í líknarþjónustu fá sérstaka þjálfun í umönnun dauðvona fólks. Markmiðið er ekki bati eða lækning heldur að tryggja þægindi, frið og lífsgæði við ævilok. Líknardeildir veita fólki stað þar sem það getur dáið við góðar aðstæður. Líknarþjónusta styður einnig í vaxandi mæli við umönnun heima svo fólk geti dáið í kunnuglegu umhverfi með fjölskylduna hjá sér (Hospice Foundation of America 2012a). Þótt flest okkar vilji líklega forðast að hugsa um eigin ævilok getur sú vitneskja veitt huggun að líknarþjónusta geti gert okkur kleift að mæta dauðanum á kunnuglegum og tiltölulega öruggum stað.