13.4 Theoretical Perspectives on Aging

13.4Fræðileg sjónarhorn á öldrun

Hvaða hlutverki gegna einstakir eldri borgarar í lífi þínu? Hvernig tengist þú eldra fólki og átt samskipti við það? Hvaða hlutverki gegnir það í hverfum og nærsamfélögum, borgum og ríkjum? Félagsfræðingar leitast við að svara slíkum spurningum út frá þremur ólíkum sjónarhornum: virknihyggju, samskiptahyggju og átakakenningu.

Virknihyggja

Virknihyggjufræðingar greina hvernig ólíkir hlutar samfélagsins vinna saman og hvernig samspil þeirra viðheldur stöðugri starfsemi þess. Hvernig skýrir þetta sjónarhorn öldrun? Eldra fólk myndar einn af mikilvægum hópum samfélagsins.

Samkvæmt virknihyggju aðlagast fólk efri árum betur ef það býr yfir meiri úrræðum og heldur áfram að gegna öðrum hlutverkum (Crosnoe and Elder 2002). Þrjár kenningar innan virknihyggjunnar voru þróaðar til að skýra hvernig eldra fólk tekst á við reynslu efri áranna.

Elsta öldrunarfræðikenningin innan virknihyggju er hlédrægnikenning. Samkvæmt henni er það eðlilegur þáttur öldrunar að draga sig út úr samfélaginu og félagslegum tengslum. Kenningin byggist á nokkrum meginatriðum. Í fyrsta lagi er eðlilegt að draga sig frá öðru fólki og samfélaginu, þar sem allir búast við að deyja dag einn og líkamlegri og andlegri getu hnignar þegar dauðinn nálgast. Í öðru lagi fær eldra fólk minni hvatningu til að fylgja félagslegum viðmiðum eftir því sem það dregur sig í hlé. Hlédrægnin veitir því aukið frelsi undan þrýstingi til að laga sig að viðmiðunum. Að lokum er félagsleg hlédrægni kynjuð, það er karlar og konur upplifa hana með ólíkum hætti. Þar sem karlar einbeita sér að vinnu en konur að hjónabandi og fjölskyldu verða þau óhamingjusöm og stefnulaus þegar þau draga sig í hlé, þar til þau taka að sér nýtt hlutverk sem kemur í stað hins fyrra og samræmist hinu hlédræga ástandi (Cummings and Henry 1961).

Sú hugmynd að efri árin væru sérstakt skeið æviferilsins, sem einkenndist af greinilegri breytingu á hlutverkum og athöfnum, var byltingarkennd þegar hún kom fyrst fram. Kenningin er þó ekki lengur viðurkennd í sígildu formi sínu. Gagnrýnin beinist einkum að þeirri alhæfingu að allt eldra fólk dragi sig eðlilega út úr samfélaginu með hækkandi aldri og að kenningin geri ekki ráð fyrir þeim mikla breytileika sem einkennir reynslu fólks af öldrun (Hothschild 1975).

Þátttökukenning fjallar á nýjan hátt um þá félagslegu hlédrægni sem Cummings og Henry greindu (1961) og hugmynd þeirra um að eldra fólk þurfi að finna hlutverk í stað þeirra sem það hefur misst. Samkvæmt kenningunni skipta virkni og félagsleg þátttaka sköpum fyrir aðlögunarferlið og hamingju fólks (Havinghurst 1961; Neugarten 1964; Havinghurst, Neugarten, and Tobin 1968). Því virkari og félagslega þátttakandi sem eldri einstaklingur er, þeim mun hamingjusamari verður hann samkvæmt kenningunni. Gagnrýnendur benda á að ekki hafi allir jafnan aðgang að félagslegum tækifærum og athöfnum. Auk þess öðlast ekki allir lífsfyllingu af nærveru annarra eða þátttöku í félagsstarfi. Endurskoðaðar gerðir kenningarinnar gera ráð fyrir að þátttaka í óformlegum athöfnum, svo sem áhugamálum, hafi mest áhrif á lífsánægju á efri árum (Lemon, Bengtson, and Petersen 1972).

Samkvæmt samfellukenningutekur eldra fólk meðvitaðar ákvarðanir til að viðhalda samfellu í innri þáttum, svo sem persónuleikagerð og viðhorfum, og ytri þáttum, svo sem samböndum. Þannig heldur það áfram að vera virkt og þátttakandi á efri árum. Fólk reynir með þessu að varðveita félagslegt jafnvægi og stöðugleika með því að byggja framtíðarákvarðanir á félagslegum hlutverkum sem þegar hafa mótast (Atchley 1971; Atchley 1989). Kenningin hefur meðal annars verið gagnrýnd fyrir áherslu á svokallaða „eðlilega“ öldrun, sem jaðarsetur fólk með langvinna sjúkdóma á borð við Alzheimerssjúkdóm.

Átakasjónarhornið

Átakakenningarsinnar líta á samfélagið sem óstöðugt í eðli sínu: kerfi sem veitir fáum valdamiklum og auðugum einstaklingum forréttindi en jaðarsetur aðra. Samkvæmt átakakenningunni keppa samfélagshópar um völd og takmörkuð gæði. Sé þessu sjónarhorni beitt á öldrun þjóðarinnar merkir það að eldra fólk keppi við aðra hópa, til dæmis yngra fólk, um hlutdeild í tiltækum gæðum. Samkeppnin getur síðan þróast í átök.

Sumir kvarta til dæmis yfir því að eldra fólk fái meira en sanngjarnan hlut af gæðum samfélagsins. Á erfiðum efnahagstímum hafa margir miklar áhyggjur af gífurlegum kostnaði almannatrygginga og Medicare. Einn af hverjum fjórum skattdölum, eða um 28 prósent, rennur til þessara tveggja kerfa. Árið 1950 greiddi alríkisstjórnin 781 milljón dala í almannatryggingagreiðslur. Nú eru greiðslurnar 870 sinnum hærri. Árið 2008 greiddi ríkið 296 milljarða dala (Statistical Abstract 2011). Heilbrigðiskostnaður vegna eldra fólks í Bandaríkjunum hækkar hratt. Þótt sumir hópar eldra fólks eigi kost á meiri umönnun verður að hafa í huga að fjárhagsleg úrræði þess geta verið mjög ólík eftir kynþætti, þjóðfélagsstétt og kyni.

Þrjár sígildar öldrunarkenningar falla undir átakasjónarhornið. Nútímavæðingarkenning (Cowgill and Holmes 1972) gerir ráð fyrir að samverkandi áhrif iðnvæðingar og nútímavæðingar séu meginorsök þess að eldra fólk missir völd og áhrif í samfélaginu. Eftir því sem samfélög nútímavæðast lækkar staða eldra fólks og líkurnar á félagslegri útilokun aukast. Fyrir iðnvæðingu lögðu sterk félagsleg viðmið þá skyldu á yngri kynslóðina að annast eldra fólk. Þegar samfélög iðnvæðast leysir kjarnafjölskyldan hins vegar stórfjölskylduna af hólmi. Samfélög verða einstaklingshyggjulegri og viðmið um umönnun eldra fólks breytast. Í einstaklingshyggjusinnuðu iðnaðarsamfélagi verður umönnun ættingja á efri árum að valkvæðri skyldu sem hægt er að vanrækja án þess að óttast fordæmingu samfélagsins.

Kjarnarök nútímavæðingarkenningar eru þau að svo lengi sem stórfjölskyldan er hið venjulega fjölskylduform, eins og í hagkerfum fyrir iðnvæðingu, eigi eldra fólk sér stað í samfélaginu og skýrt afmarkað hlutverk. Þegar samfélög nútímavæðast hefur eldra fólk, sem getur ekki unnið utan heimilis, minna fram að færa efnahagslega og farið er að líta á það sem byrði. Líkaninu má beita jafnt á þróuð ríki og þróunarríki. Það gerir ráð fyrir að fólk verði yfirgefið með hækkandi aldri og missi stóran hluta stuðnings fjölskyldunnar, þar sem það telst óframleiðin efnahagsleg byrði.

Önnur kenning innan átakasjónarhornsins er kenning um aldurslagskiptingu (Riley, Johnson, and Foner 1972). Þótt hugmyndin kunni nú að virðast augljós vegna vitundar okkar um aldurshyggju voru fræðimenn þessarar kenningar fyrstir til að leggja til að samfélagsþegnum væri lagskipt eftir aldri, rétt eins og eftir kynþætti, stétt og kyni. Þar sem aldur er grundvöllur félagslegs taumhalds hafa aldurshópar misjafnan aðgang að félagslegum gæðum á borð við pólitísk og efnahagsleg völd. Aldursbundin hegðunarviðmið í samfélögum, þar á meðal viðmið um hlutverk og viðeigandi hegðun, segja til um hvað telst eðlilegt að fólk í hverjum aldurshópi geri. Það kann til dæmis að teljast frávikshegðun að eldri kona klæðist bikiníi vegna þess að það brýtur gegn viðmiðum sem gera ekki ráð fyrir kynverund eldri kvenna. Viðmiðin eru sérstök fyrir hvert aldurslag og spretta af menningarbundnum hugmyndum um hvernig fólk eigi að „hegða sér í samræmi við aldur“.

Vegna breytinga á bandarísku lögunum um aldursmismunun á vinnumarkaði (ADEA), sem vöktu athygli á því hvernig bandarískt samfélag er meðal annars lagskipt eftir aldri, þarf starfsfólk í Bandaríkjunum ekki lengur að hætta störfum við tiltekinn aldur. Þegar lögin voru fyrst samþykkt árið 1967 veittu þau vernd gegn margvíslegri aldursmismunun. Þau tóku sérstaklega til uppsagnar vegna aldurs, aldursmiðaðra hópuppsagna, starfsauglýsinga með aldurstakmörkum eða óskum um tiltekinn aldur og synjunar heilbrigðisbóta til fólks eldra en 65 ára (U.S. EEOC 2012).

Kenning um aldurslagskiptingu hefur verið gagnrýnd fyrir að vera of víðtæk og fyrir að gefa öðrum uppsprettum lagskiptingar og samspili þeirra við aldur of lítinn gaum. Til dæmis mætti halda því fram að eldri hvítur karl gegni valdameira hlutverki og hafi mun meira valfrelsi en eldri hvít kona vegna þess að karlar hafa í sögulegu samhengi haft greiðari aðgang að pólitískum og efnahagslegum völdum.

Að lokum gerir skiptikenning (Dowd 1975), sem byggist á nálgun skynsamlegs vals, ráð fyrir að við verðum háðari öðrum með hækkandi aldri og þurfum í auknum mæli að lúta vilja þeirra, þar sem við höfum færri leiðir til að fá þá til að lúta okkar vilja. Að því marki sem sambönd byggjast á gagnkvæmum skiptum minnkar félagshringur eldra fólks eftir því sem geta þess til að skiptast á gæðum skerðist. Samkvæmt líkaninu er eina leiðin til að forðast höfnun að stýra tiltækum gæðum, til dæmis með því að halda yfirráðum yfir miklum arfi eða taka þátt í félagslegum skiptum með umönnun barna. Kenningin kann raunar að byggjast um of á þeirri forsendu að einstaklingar reikni út eigin hag. Hún hefur oft verið gagnrýnd fyrir að leggja of mikla áherslu á efnisleg skipti og gera lítið úr óefnislegum gæðum á borð við ást og vináttu.

Samskiptahyggja

Kenningar innan samskiptahyggju fjalla almennt um hvernig samfélagið verður til í daglegum samskiptum einstaklinga og hvernig fólk skynjar sig sjálft og aðra á grundvelli menningarlegra tákna. Þetta örfélagslega sjónarhorn gerir ráð fyrir að ef sjálfsmynd fólks mótast í félagslegum samskiptum sé sjálfsvitund þess háð þessum samskiptum. Kona sem upplifir sig gamla og óaðlaðandi í helstu samskiptum sínum við samfélagið kann að missa sterka sjálfsvitund. Kona sem upplifir sig hins vegar metna og mikilvæga í samskiptum sínum hefur sterkari sjálfsvitund og lifir hamingjusamara lífi.

Samskiptahyggjufræðingar leggja áherslu á að breytingar sem tengjast efri árum hafi enga sjálfstæða merkingu. Öldrunin sjálf leiðir ekki af sér ákveðið og fyrir fram gefið viðhorfasafn. Viðhorf til eldra fólks eiga sér fremur rætur í samfélaginu.

Ein örfélagsleg kenning er kenning Rose (1962) um undirmenningu eldra fólks. Hún fjallar um samfélagið sem eldra fólk myndar sín á milli þegar það er vegna aldurs, viljandi eða óviljandi, útilokað frá þátttöku í öðrum hópum. Samkvæmt kenningunni dregur eldra fólk sig frá samfélaginu og þróar ný samskiptamynstur með jafnöldrum sem hafa svipaðan bakgrunn og áhugamál. Hópvitund getur til dæmis þróast innan samtaka á borð við AARP um málefni sem varða eldra fólk sérstaklega, svo sem svonefnt „kleinuhringjagat“ í Medicare-lyfjatryggingunni, og beinst að því að skapa félagslegan og pólitískan þrýsting um úrbætur. Hvort sem sameiginlegir félagslegir eða pólitískir hagsmunir eða jafnvel búsetusvæði leiða fólk saman getur það fundið sterka samfélagskennd með nýjum hópi.

Önnur kenning innan samskiptahyggju er líkanið um val, bestun og uppbót. Baltes og Baltes (1990) byggðu líkanið á þeirri hugmynd að farsæll persónulegur þroski á æviferlinum og færnin til að takast síðar á við áskoranir daglegs lífs byggist hvort tveggja á vali, bestun og uppbót. Ferlið á sér stað á öllum æviskeiðum, en í öldrunarfræði beina rannsakendur athygli að jafnvæginu milli þess sem tapast við öldrun og þess ávinnings sem hún getur fært. Öldrun er hér ferli en ekki niðurstaða og markmiðin sem uppbótin beinist að eru einstaklingsbundin.

Samkvæmt líkaninu minnkar orka okkar með hækkandi aldri. Við veljum okkur þá persónuleg markmið, nýtum orkuna sem best við athafnir okkar og bætum þannig upp missi fjölbreyttari markmiða og athafna. Líkamleg hnignun, sem hlédrægnikenning gerir ráð fyrir, kann samkvæmt þessu að auka ósjálfstæði. Það er þó ekki endilega neikvætt, því þannig getur eldra fólk varðveitt orkuna fyrir þær athafnir sem hafa mesta merkingu. Prófessor sem metur kennslu í félagsfræði mikils gæti til dæmis farið í þrepaskipt starfslok og aldrei hætt kennslu með öllu, en viðurkennt líkamlegar takmarkanir sínar með því að kenna aðeins eitt eða tvö námskeið á ári.

Sænski félagsfræðingurinn Lars Tornstam þróaði samskiptahyggjukenningu sem nefnist öldrunarþroski. Samkvæmt henni getur fólk með aldrinum vaxið frá þeim takmörkuðu lífsviðhorfum sem það hafði áður. Tornstam telur að eldra fólk verði síður sjálfmiðað eftir því sem öldrunarferlinu vindur fram og finni fyrir aukinni ró og sterkari tengslum við náttúruna. Samkvæmt kenningunni öðlast eldra fólk visku og eftir því sem það sættir sig við margræðni og sýnilegar mótsagnir sleppir það tökum á átökum og þróar með sér mildari afstöðu til þess sem er rétt og rangt (Tornstam 2005).

Tornstam heldur því ekki fram að allir öðlist visku með aldrinum. Sumt eldra fólk kann áfram að verða biturt og einangrað, upplifa að litið sé fram hjá sér eða það útilokað, eða verða önugt og dómhart. Samskiptahyggjufræðingar telja að einstaklingar þurfi, rétt eins og á öðrum æviskeiðum, að takast á við eigin veikleika og breyta þeim í styrkleika.