2.2 Rannsóknaraðferðir

2.2Rannsóknaraðferðir

Rannsakandi þarf að fara varlega þegar komið er inn í tiltekið félagslegt umhverfi. Stundum er rétt að leyna nærveru sinni en við aðrar aðstæður þarf að gera skýra grein fyrir henni. Viðtöl henta sumum viðfangsefnum en annars staðar nægir að fylgjast með. Sumir þátttakendur þurfa ítarlegar upplýsingar um rannsóknina en í öðrum rannsóknum mega þeir ekki vita að fylgst sé með þeim. Enginn rannsakandi gengi til dæmis inn í hverfi þar sem afbrot eru tíð um miðja nótt og kallaði: „Eru einhverjir meðlimir glæpagengja hér?“

Ekki er heldur alltaf raunhæft að láta lítið fyrir sér fara. Rannsakandi sem kannar hegðun í fangelsi, starf í leikskóla eða starfsemi Ku Klux Klan getur ekki einfaldlega gengið inn í slíkt umhverfi og fylgst með án þess að vekja athygli. Þá þarf að beita öðrum aðferðum. Valið þarf bæði að henta viðfangsefninu, vernda þátttakendur og aðra sem rannsóknin beinist að og samræmast heildarnálgun hennar.

Spurningakannanir

Spurningakönnun er rannsóknaraðferð þar sem gögnum er safnað frá þátttakendum með röð spurninga um hegðun og viðhorf, annaðhvort á spurningalista eða í viðtali. Hún er ein útbreiddasta vísindalega rannsóknaraðferðin. Staðlað form könnunar veitir þátttakendum oft ákveðið nafnleysi og auðveldar þeim að tjá persónuleg viðhorf.

Flest fólk í Bandaríkjunum svarar einhvers konar spurningakönnun á lífsleiðinni. Manntal Bandaríkjanna árið 2020 er gott dæmi um umfangsmikla könnun sem safnar gögnum með félagsfræðilegt gildi. Bandaríska alríkisstjórnin hefur lagt manntal fyrir frá árinu 1790 til að afla lýðfræðilegra upplýsinga um íbúa. Grunnkönnunin samanstendur af sex spurningum. Núverandi eyðublað er sent íbúum Bandaríkjanna og fimm yfirráðasvæða þeirra og inniheldur tólf spurningar.

Félagsfræðingar leggja spurningakannanir fyrir við stýrðar aðstæður og í skýrum tilgangi. Þær geta aflað margvíslegra upplýsinga en sýna ekki endilega hvernig fólk hegðar sér í raunverulegum félagslegum aðstæðum. Hins vegar henta þær vel til að kanna líðan, viðhorf og hegðun fólks — eða öllu heldur hvernig það lýsir eigin líðan, hugsunum og hegðun. Þannig má mæla stuðning við forsetaframbjóðendur, kanna sjálfskýrðar venjur á borð við svefn, akstur og skilaboðasendingar og afla upplýsinga um atvinnu, tekjur og menntun.

Þegar þátttakendur hafa verið valdir gerir rannsakandinn nákvæma áætlun um framsetningu spurninga og skráningu svara. Fyrirfram þarf að upplýsa þátttakendur um eðli og tilgang könnunarinnar. Samþykki þeir að taka þátt er þeim þakkað og boðið að kynna sér niðurstöðurnar síðar. Því næst fá þeir gagnasöfnunartæki, með öðrum orðum það eyðublað, viðtalsform eða verklag sem notað verður til að afla upplýsinganna.

Sum viðfangsefni varða innri hugsanaferli sem ekki er hægt að fylgjast með beint og erfitt getur verið að ræða af hreinskilni á opinberum vettvangi. Fólk svarar yfirleitt af meiri hreinskilni þegar nafnleynd er tryggð. Persónulegar frásagnir af þessu tagi teljast eigindleg gögn og eru settar fram í orðum. Þær eru erfiðari í flokkun og töflusetningu en töluleg gögn og geta skilað mjög fjölbreyttum og óvæntum svörum. Kosturinn er hins vegar sá að skrifleg sjónarmið veita mikið og ítarlegt rannsóknarefni.

Viðtal er samtal rannsakanda við einn þátttakanda og ein leið til að leggja spurningakönnun fyrir. Þátttakandinn getur svarað með eigin orðum án þess að vera bundinn fyrirfram ákveðnum valkostum. Í gagnvirku samtali getur rannsakandinn óskað skýringa, dvalið lengur við tiltekið undirviðfangsefni eða bætt við spurningum. Markmiðið er að skapa nægilegt traust til að þátttakandanum finnist óhætt að ræða flókin mál af hreinskilni. Svörin eru hvorki rétt né röng og stundum veit þátttakandinn ekki sjálfur strax hvernig hann vill svara.

Spurningar á borð við „Hvaða áhrif hefur afstaða samfélagsins til áfengisneyslu á ákvörðun þína um að smakka áfengi í fyrsta sinn?“ eða „Óttaðist þú að skilnaður foreldra þinna myndi varpa félagslegri smán á fjölskylduna?“ fela í sér svo marga þætti að erfitt er að flokka svörin. Rannsakandinn má hvorki leiða þátttakandann né ýta honum að tilteknu svari, því þá verða niðurstöðurnar óáreiðanlegar. Traust, samkennd og hlustun án fordóma auðvelda hins vegar heiðarlegt samtal.

Spurningakannanir safna oft bæði megindlegum og eigindlegum gögnum. Í viðtölum við fólk í fangelsi mætti til dæmis afla megindlegra lýðfræðigagna um kynþátt, aldur og kyn og greina þau tölfræðilega. Niðurstaðan gæti verið að 20 prósent fanga væru eldri en 50 ára. Sömu viðtöl gætu jafnframt skilað eigindlegum skýringum á því hvers vegna fangar nýta sér menntunartækifæri meðan á afplánun stendur.

Spurningakönnun má leggja fyrir á netinu, í síma, með pósti eða augliti til auglitis. Þegar gagna er aflað utan rannsóknarstofu, bókasafns eða vinnustaðar rannsakandans er hins vegar um vettvangsrannsókn að ræða, sem er næsta viðfangsefni okkar.

Vettvangsrannsóknir

Félagsfræðirannsóknir fara sjaldnast eingöngu fram í lokuðu vinnurými. Félagsfræðingar leita út í samfélagið og hitta þátttakendur þar sem þeir búa, starfa og verja frítíma sínum. Vettvangsrannsókn felst í söfnun frumgagna í náttúrulegu umhverfi fólks. Rannsakandinn þarf því að ganga inn í ókunnar aðstæður, fylgjast með, taka þátt eða öðlast beina reynslu af þeim heimi sem verið er að rannsaka. Í vettvangsvinnu er það rannsakandinn, fremur en þátttakendurnir, sem er á ókunnum slóðum.

Rannsakandinn hefur samskipti við fólk eða fylgist með því og safnar gögnum jafnóðum. Kjarni vettvangsrannsóknar er að hún fer fram í náttúrulegu umhverfi þátttakenda, hvort sem það er kaffihús, þorp ættbálks, athvarf fyrir heimilislaust fólk, skrifstofa ökutækjaskráningar, sjúkrahús, flugvöllur, verslunarmiðstöð eða stranddvalarstaður.

Þátttökuathugun

Rothman hafði beitt aðferð sem nefnist þátttökuathugun. Þá tekur rannsakandinn þátt í daglegum athöfnum hóps og fylgist um leið með fólkinu í sínu venjulega samhengi. Aðferðin veitir beina reynslu af tilteknum þætti félagslífs. Rannsakandi gæti til dæmis unnið sem þjónn á veitingastað, lifað án heimilis í nokkrar vikur eða farið með lögreglu í reglubundið eftirlit. Oft er reynt að falla sem best inn í hópinn og jafnvel leyna raunverulegu auðkenni eða tilgangi rannsóknarinnar ef talið er að vitneskja þátttakenda myndi raska niðurstöðunum.

Í upphafi vettvangsrannsóknar gæti rannsóknarspurningin verið: „Hvað gerist í raun í eldhúsi vinsælasta veitingastaðarins á háskólasvæðinu?“ eða „Hvernig er að vera heimilislaus?“ Þátttökuathugun hentar vel þegar kanna á tiltekið umhverfi innan frá.

Vettvangsrannsakandi leitast fyrst og fremst við að fylgjast með og læra. Hann þarf að vera vakandi og opinn fyrir því óvænta og skrá athuganir sínar nákvæmlega. Þegar mynstur taka að birtast verða spurningarnar sértækari. Athuganirnar leiða þá til tilgátna sem aftur leiðbeina rannsakandanum við greiningu gagna og mótun niðurstaðna.

Í rannsókn John S. Lynd og Helen Merrell Lynd á smábæjum í Bandaríkjunum breytti rannsóknarteymið markmiðinu eftir því sem gagnaöfluninni vatt fram. Upphaflega átti að kanna hlutverk trúarbragða í bandarískum bæjum. Athuganirnar sýndu hins vegar að áhrif iðnvæðingar og þéttbýlismyndunar væru mikilvægara viðfangsefni fyrir samfélagið. Lynd-hjónin héldu sömu aðferðum en endurskoðuðu tilgang rannsóknarinnar.

Lynd-hjónin fóru ekki leynt með tilgang rannsóknarinnar og íbúar Muncie í Indiana vissu hvers vegna þau dvöldu í bænum. Aðrir félagsfræðingar kjósa hins vegar að gera ekki grein fyrir nærveru sinni. Helsti kostur dulinnar þátttökuathugunar er að rannsakandinn fær aðgang að ósvikinni, eðlilegri hegðun hópsins. Vandinn er að komast inn í umhverfið án þess að raska því. Það tekur tíma og fyrirhöfn að verða innvígður í hóp, samtök eða undirmenningu og rannsakandinn þarf að gefa sig út fyrir að vera annað en hann er. Til þess getur þurft hlutverkaleik, tengslamyndun, uppbyggingu tengslanets eða umsókn um starf.

Eftir að aðgangur að hópnum hefur fengist verja sumir rannsakendur mánuðum eða árum í að gefa sig út fyrir að tilheyra honum. Þeir mega þó ekki sökkva svo djúpt inn í hlutverkið að þeir missi sjónar á rannsóknartilganginum og félagsfræðilega sjónarhorninu. Með því móti geta þeir varpað ljósi á félagsleg mynstur sem þátttakendur taka sjaldan sjálfir eftir. Gögn úr þátttökuathugun eru yfirleitt eigindleg fremur en megindleg og niðurstöðurnar því oft lýsandi eða túlkandi. Þær eru gjarnan birtar í grein eða bók þar sem rannsakandinn lýsir því sem hann sá og upplifði.

Þannig gekk Ehrenreich tímabundið til liðs við láglaunafólk. Í nokkra mánuði yfirgaf hún þægilegt heimili sitt og bjó og starfaði meðal fólks sem hafði yfirleitt hvorki háskólamenntun né starfsréttindi sem voru eftirsótt á vinnumarkaði. Án þess að segja til sín sótti hún um láglaunastörf og vann sem þjónn, ræstitæknir, aðstoðarmaður á hjúkrunarheimili og starfsmaður verslunarkeðju. Meðan á þátttökuathuguninni stóð greiddi hún fyrir mat, fatnað, samgöngur og húsnæði eingöngu með launum úr þessum störfum.

Ehrenreich staðfesti það sem virðist augljóst: Nánast ómögulegt er að komast af á lágmarkslaunum. Hún kynntist jafnframt viðhorfum og aðstæðum sem mið- og yfirstéttarfólk leiðir sjaldan hugann að og sá af eigin raun hvernig komið var fram við verkafólk. Hún lýsti samstarfsfólki sem gegndi tveimur eða þremur störfum, vann alla daga vikunnar, bjó í bílum, gat ekki greitt meðferð við langvinnum sjúkdómum, var sagt upp að því er virtist af handahófi, þurfti að gangast undir vímuefnapróf og flutti hvað eftir annað inn og út úr athvörfum fyrir heimilislaust fólk. Með frásögn sinni varpaði hún ljósi á örþrifaráð láglaunafólks, erfið starfsskilyrði þess og þá slæmu meðferð sem það sætti.

Þegar Ehrenreich sneri aftur til fyrra lífs síns sem vel launaður höfundur skrifaði hún bók um reynsluna. Hún hefur verið mikið lesin og notuð í kennslu við fjölmarga háskóla.

Etnógrafía

Etnógrafía felst í langvarandi dvöl rannsakanda í náttúrulegu umhverfi heils samfélags, þar sem hann fylgist með daglegu lífi þess og menningu, oft með virkri þátttöku. Kjarni etnógrafískrar rannsóknar er að kanna hvernig þátttakendur skilja eigin félagslegu stöðu og sjálfa sig sem hluta af samfélagshópnum.

Etnógrafísk rannsókn gæti til dæmis farið fram í litlum sjávarbæ í Bandaríkjunum, samfélagi inúíta, þorpi í Taílandi, búddaklaustri, einkareknum heimavistarskóla eða skemmtigarði. Þetta eru allt afmörkuð samfélagsrými þar sem fólk býr, vinnur, stundar nám eða dvelur í fríi. Fólkið er þar af tiltekinni ástæðu, hegðar sér eftir aðstæðum og fylgir ákveðnum menningarlegum viðmiðum. Etnógrafískur rannsakandi ver fyrirfram ákveðnum tíma á staðnum, kannar sem flesta þætti hans og leitast við að kynnast honum sem best.

Félagsfræðingur sem rannsakar ættbálk á Amazon-svæðinu gæti fylgst með daglegu lífi þorpsbúa og skrifað síðan grein um athuganir sínar. Við rannsókn á kyrrðarsetri gæti etnógrafískur rannsakandi skráð sig til lengri dvalar, fylgst með, skráð gögn og unnið úr þeim í niðurstöður.

Etnógrafía stofnana

Etnógrafía stofnana byggir á grunnreglum etnógrafískra rannsókna en beinir athyglinni markvisst að áþreifanlegum félagslegum tengslum hversdagsins. Kanadíski félagsfræðingurinn Dorothy E. Smith (1990) þróaði aðferðina. Hún er oft talin femínísk greiningarnálgun og beinist einkum að reynslu kvenna í samfélögum og valdakerfum þar sem karlar eru ráðandi. Verk Smith gengu gegn útilokun kvenna úr félagsfræðinni, bæði innan fræðasamfélagsins og í rannsóknum á lífi kvenna (Fenstermaker, án ártals).

Sögulega litu félagsvísindarannsóknir gjarnan á konur sem viðföng og horfðu fram hjá reynslu þeirra nema hún væri túlkuð frá karllægu sjónarhorni. Femínistar samtímans benda á að lýsing kvenna og annarra jaðarsettra hópa sem undirskipaðra styðji valdhafa við að viðhalda yfirburðastöðu sinni (Social Sciences and Humanities Research Council of Canada, án ártals). Þrjú helstu verk Smith fjölluðu um það sem hún nefndi „hugtakalegar starfsaðferðir valdsins“ og teljast enn til grundvallarrita í femínískum kenningum og etnógrafíu (Fenstermaker, án ártals).

Tilviksrannsókn

Stundum beinist rannsókn að einni tiltekinni manneskju eða einum atburði. Tilviksrannsókn er ítarleg greining á afmörkuðu tilviki, svo sem atburði, aðstæðum eða einstaklingi. Rannsakandinn kannar þá fyrirliggjandi skjöl og skjalasafnsgögn, tekur viðtöl og beitir beinni athugun eða jafnvel þátttökuathugun ef því verður við komið.

Aðferðinni mætti beita til að rannsaka eitt tilvik, svo sem barn í fóstri, eiturlyfjabarón, krabbameinssjúkling, afbrotamann eða þolanda nauðgunar. Helsta gagnrýnin á tilviksrannsóknir er að þótt þær veiti djúpa innsýn skili þær ekki nægum gögnum til að alhæfa. Erfitt er að setja fram algildar fullyrðingar um heilan hóp út frá einum einstaklingi, enda staðfestir eitt tilvik ekki mynstur. Þess vegna nota flestir félagsfræðingar tilviksrannsókn ekki sem meginaðferð.

Tilviksrannsóknir eru þó sérstaklega gagnlegar þegar tilvikið er einstakt og geta þá veitt óvenjumikla innsýn. Dæmi er villibarn, einnig nefnt „villt barn“, sem elst upp einangrað frá öðru fólki. Slík börn alast upp án félagslegra samskipta og tungumáls, en hvort tveggja skiptir sköpum fyrir þroska „siðmenntaðs“ barns. Þau líkja eftir hegðun og hreyfingum dýra og þróa stundum eigið tungumál. Aðeins um eitt hundrað tilvik villibarna eru þekkt í heiminum.

Villibörn vekja skiljanlega mikinn áhuga rannsakenda. Þau veita einstakar upplýsingar um þroska barna vegna þess að þau hafa alist upp utan venjulegra uppeldis- og þroskaskilyrða. Þar sem tilvikin eru afar fá er tilviksrannsókn heppilegasta aðferðin við rannsókn þeirra.

Þriggja ára gömul varð úkraínska stúlkan Oxana Malaya fyrir alvarlegri vanrækslu foreldra sinna. Hún bjó í skúr með hundum og át hrátt kjöt og matarleifar. Fimm árum síðar hafði nágranni samband við yfirvöld eftir að hafa séð stúlku hlaupa á fjórum fótum og gelta. Yfirvöld komu Oxönu aftur inn í mannlegt samfélag, þar sem hlúð var að henni og reynt að kenna henni mannlega hegðun, en hún varð aldrei að fullu félagsmótuð. Hún hefur verið metin ófær um að framfleyta sér og býr nú á geðstofnun (Grice, 2011). Tilviksrannsóknir á borð við þessa gera félagsfræðingum kleift að afla gagna sem engin önnur aðferð gæti veitt.

Tilraunir

Líklega hefur þú prófað einfaldar tilgátur um eigin hegðun: „Ef ég læri á kvöldin og rifja upp á morgnana man ég efnið betur“ eða „Ef ég hætti að drekka gos líður mér betur.“ Þetta eru tilgátur um orsök og afleiðingu — ef þetta gerist, þá fylgir hitt. Þegar tilgátan er prófuð sýna niðurstöðurnar hvort þær styðja hana eða ganga gegn henni.

Ein leið til að prófa félagsfræðilegar kenningar er tilraun, þar sem tengsl breyta eru könnuð með vísindalegri aðferð til að prófa tilgátu.

Tilraunir eru af tveimur megingerðum: rannsóknarstofutilraunir og náttúrulegar tilraunir, einnig nefndar vettvangstilraunir. Á rannsóknarstofu er hægt að stjórna aðstæðum og safna miklu magni gagna á skömmum tíma. Í náttúrulegri tilraun er erfiðara að stýra því hversu lengi gagnaöflun tekur, en gögnin kunna að endurspegla raunverulega hegðun betur þar sem rannsakandinn hefur ekki gripið inn í aðstæðurnar.

Ef nemendunum væri sagt að fylgst yrði með þeim í rannsókn á árangri námsaðstoðar kynnu þeir að breyta hegðun sinni. Þessi viðbrögð nefnast Hawthorne-áhrif: fólk hegðar sér öðruvísi vegna þess að það veit að það er þátttakandi í rannsókn. Áhrifin eru óhjákvæmileg í sumum rannsóknum þar sem félagsfræðingar verða að upplýsa þátttakendur um tilgang rannsóknarinnar og að fylgst sé með þeim. Vitneskjan getur gert aðstæðurnar að nokkru leyti óeðlilegar (Sonnenfeld, 1985).

Greining fyrirliggjandi gagna

Þótt félagsfræðingar geri oft frumrannsóknir leggja þeir einnig sitt af mörkum til fræðigreinarinnar með greiningu fyrirliggjandi gagna. Slík gögn verða ekki til í frumrannsókn viðkomandi félagsfræðings heldur eru niðurstöður annarra rannsakenda eða gögn sem stofnun eða samtök hafa safnað. Félagsfræðingar geta kannað rit sagnfræðinga, hagfræðinga, kennara eða fyrri félagsfræðinga og leitað í fræðitímaritum, dagblöðum, almennum tímaritum eða gögnum stofnana frá hvaða söguskeiði sem er.

Notkun fyrirliggjandi upplýsinga sparar bæði tíma og fé og getur jafnframt dýpkað rannsókn. Félagsfræðingar túlka oft eldri niðurstöður frá nýju sjónarhorni sem var ekki hluti af upphaflegum tilgangi höfundarins. Til að kanna hvernig ætlast var til að konur hegðuðu sér á sjöunda áratugnum mætti til dæmis greina kvikmyndir, sjónvarpsþætti og gamanþáttaraðir frá þeim tíma. Breytingar á hegðun og viðhorfum eftir útbreiðslu sjónvarps seint á sjötta áratugnum og snemma á þeim sjöunda mætti rannsaka með sama hætti. Eftir nokkra áratugi verða farsímar, internetið og samfélagsmiðlar líklega viðfangsefni sambærilegra rannsókna.

Félagsvísindafólk aflar sér einnig þekkingar með því að greina rannsóknir opinberra stofnana og alþjóðasamtaka. Bandaríska vinnumálahagstofan (U.S. Bureau of Labor Statistics) og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) birta til dæmis niðurstöður sem nýtast félagsfræðingum. Hlutfall nauðungarsala gæti varpað ljósi á áhrif efnahagssamdráttar og lýðfræðileg gögn eftir kynþætti mætti bera saman við upplýsingar um fjármögnun menntunar til að kanna hvaða úrræði standa ólíkum hópum til boða.

Kostur fyrirliggjandi gagna, svo sem gamalla kvikmynda eða tölfræði WHO, er að unnt er að beita þeim í ógagnverkandi rannsókn, einnig nefndri lítt áberandi rannsókn. Rannsakandinn hefur þá engin bein samskipti við þátttakendur og rannsóknin breytir hvorki hegðun þeirra né hefur áhrif á hana. Ólíkt rannsóknum sem krefjast beinna samskipta þarf hvorki að komast inn í rannsóknarþýði né leggja í þá fjárfestingu og áhættu sem slíku ferli fylgir.

Notkun fyrirliggjandi gagna hefur þó sínar áskoranir. Opinberar skrár eru ekki alltaf auðfundnar eða aðgengilegar og rannsakandinn kann að þurfa að hafa talsvert fyrir því að nálgast þær. Til að marka leitinni stefnu í umfangsmiklu efnissafni og forðast ótengdar heimildir beita félagsfræðingar innihaldsgreiningu. Hún er kerfisbundin aðferð til að skrá og meta upplýsingar úr fyrirliggjandi gögnum eftir því hvernig þær tengjast rannsóknarspurningunni.

Í sumum tilvikum er engin leið að sannreyna nákvæmni fyrirliggjandi gagna. Auðvelt er til dæmis að telja hversu marga ölvaða ökumenn lögreglan stöðvar, en ekki hversu margir sleppa við stöðvun. Unnt er að finna hlutfall ungmenna sem hætta í framhaldsskóla en erfiðara að ákvarða hversu mörg þeirra hefja nám að nýju eða ljúka síðar GED-prófi, sem jafngildir bandarísku framhaldsskólaprófi.

Annað vandamál er að gögnin eru stundum ekki tiltæk á því formi sem þörf er á eða fjalla ekki um efnið frá því sjónarhorni sem rannsakandinn leitar eftir. Meðallaun prófessora við opinberan háskóla eru til dæmis opinberar upplýsingar. Tölurnar sýna þó ekki endilega hversu langan tíma það tók hvern prófessor að ná viðkomandi launabili, hver menntun hans er eða hversu lengi hann hefur kennt.

Við innihaldsgreiningu þarf að huga að útgáfudegi heimildarinnar og þeim viðhorfum og menningarlegu hugmyndum sem kunna að hafa mótað hana. Þegar Robert S. Lynd og Helen Merrell Lynd öfluðu gagna á þriðja áratug tuttugustu aldar voru viðhorf og menningarleg viðmið allt önnur en nú. Hugmyndir um kynhlutverk, kynþátt, menntun og atvinnu hafa breyst verulega síðan. Á sínum tíma átti rannsókn þeirra að veita innsýn í líf lítilla bandarískra samfélaga; nú er hún jafnframt heimild um viðhorf og gildi þriðja áratugarins.