21.2 Félagslegar hreyfingar

21.2 Félagslegar hreyfingar

Félagslegar hreyfingar eru skipulagðir hópar sem vinna markvisst að sameiginlegu félagslegu markmiði. Flest okkar hafa lært um félagslegar hreyfingar í sögutímum en eiga það til að líta fram hjá þeim grundvallarbreytingum sem þær hafa valdið. Við gerum okkur ef til vill ekki heldur grein fyrir því hve félagslegar hreyfingar hafa breiðst út á heimsvísu. Allt frá tóbaksvarnahreyfingunni, sem hefur barist fyrir banni við reykingum í opinberum byggingum og hærra verði á sígarettum, til pólitískra uppreisna víða um arabaheiminn stuðla hreyfingar að samfélagsbreytingum á heimsvísu.

Vettvangur félagslegra hreyfinga

Hreyfingar verða til í heimabyggð okkar, í landinu og um allan heim. Skoðum dæmi um félagslegar hreyfingar, allt frá staðbundnum hreyfingum til hreyfinga á heimsvísu. Þið getið eflaust nefnt fleiri dæmi á öllum þessum stigum, ekki síst þar sem nútímatækni veitir okkur nær stöðugt upplýsingastreymi um baráttu fyrir samfélagsbreytingum víða um heim.

Staðbundið

Staðbundnar félagslegar hreyfingar starfa yfirleitt í borgum eða bæjum en geta einnig náð til smærri samfélaga, svo sem háskólasvæða. Háskólar verða stundum staðbundnar miðstöðvar landshreyfinga, eins og í mótmælunum gegn Víetnamstríðinu og mótmælum Black Lives Matter. Í öðrum tilvikum snúast aðgerðirnar um mál sem varða háskólann sjálfan. Árið 2012 tilkynnti Cooper Union í New York að vegna óstjórnar í fjármálum og ófyrirséðra áfalla í kjölfar samdráttarins mikla væri skólinn kominn í mikinn fjárhagsvanda og yrði að innheimta skólagjöld í fyrsta sinn. Nemendum við flesta aðra háskóla þætti það ekki óeðlilegt, en Cooper Union var stofnaður og fjármagnaður í upphafi á þeirri grundvallarreglu að þar yrðu engin skólagjöld. Þegar skólinn kynnti áformin formlega lögðu nemendur fyrst byggingu og síðar skrifstofu rektors undir sig. Aðgerðir þeirra áttu að lokum þátt í afsögn rektors og gerð áætlunar um fjárhagslega endurreisn í samstarfi við ríkissaksóknara fylkisins.

Annað dæmi átti sér stað í Wisconsin. Eftir að Scott Walker fylkisstjóri tilkynnti verulegan fjárlagahalla lagði hann fram frumvarp um viðreisn ríkisfjármála sem myndi skerða rétt stéttarfélaga og annarra samtaka í fylkinu til kjarasamninga. Með kjarasamningum hafði starfsfólk tryggt sér starfsvernd, kjör, heilbrigðisþjónustu og sanngjörn laun. Kennarar í háskólakerfi fylkisins voru ekki í stéttarfélögum, en aðstoðarkennarar, rannsakendur og annað starfsfólk höfðu reglulega samið sameiginlega um kjör. Frammi fyrir hugsanlegri skerðingu starfsverndar, launa og réttinda stóð starfsfólkið fyrir einni fyrstu mótmælaaðgerðinni gegn áformum Walkers. Það mótmælti á háskólasvæðinu og sendi fylkisstjóranum kaldhæðna ástarkveðju á Valentínusardaginn. Með tímanum breiddust aðgerðirnar til annarra samtaka í fylkinu.

Á fylkisstigi

Róttækasta mótmælaaðgerðin á fylkisstigi væri að fylkið segði skilið við Bandaríkin, og samtök í nokkrum fylkjum vinna að því markmiði. Hreyfingin fyrir aðskilnaði Texas hefur starfað nokkuð samfellt frá því um 1990. Undanfarinn áratug hafa orðræða og herferðir aukist til að vekja meiri áhuga og stuðning við almenna atkvæðagreiðslu, það er beina atkvæðagreiðslu kjósenda um málið. Texas Nationalist Movement, Texas Secede! og aðrir hópar hafa lagt fram formlegar tillögur og áætlanir sem eiga að gera hugmyndina raunhæfari. Texit er orðið útbreitt gælunafn og myllumerki hreyfingarinnar. Í febrúar 2021 var lagt fram frumvarp um atkvæðagreiðslu sem myndi hefja formlegar umræður um stofnun sjálfstæðs ríkis. Flutningsmaðurinn tók þó fram að frumvarpinu væri einkum ætlað að hefja umræðu og mat, ekki leiða beint til aðskilnaðar (De Alba 2021).

Fylki reyna einnig að hafa áhrif á ákvarðanir alríkisins eða bregðast við þeim. Þegar hjónaband samkynja para var lögleitt í öllum Bandaríkjunum töldu sumir að vegið væri að trúarskoðunum þeirra. Skömmu eftir dóm Hæstaréttar Bandaríkjanna í máli Obergefell samþykkti löggjafarþing Indiana-fylkis lög um endurreisn trúfrelsis (Religious Freedom Restoration Act, RFRA, borið fram „rifra“). Upprunalegu lögin voru samin áratugum áður til að vernda réttindi trúarlegra minnihlutahópa, en nýrri RFRA-lög heimila einstaklingum, fyrirtækjum og öðrum skipulagsheildum að ákveða á grundvelli trúarskoðana hverjum þau veita þjónustu. Lög Arkansas frá 2021 heimiluðu til dæmis læknum að neita sjúklingum um meðferð vegna trúarskoðana læknisins (Associated Press 2021). Þannig bregðast samtök og félagslegar hreyfingar á fylkisstigi við ákvörðunum alríkisins.

Á heimsvísu

Félagasamtök um allan heim taka afstöðu til víðtækra viðfangsefna á borð við fátækt, mansal í kynferðislegum tilgangi og notkun erfðabreyttra lífvera í matvælum. Frjáls félagasamtök eru stundum stofnuð til að styðja slíkar hreyfingar, til dæmis International Federation of Organic Agriculture Movement (FOAM). Oxford Committee for Famine Relief (OXFAM) er meðal samtaka sem standa fyrir alþjóðlegri baráttu gegn fátækt. Hreyfingin um sanngjörn viðskipti verndar og styður matvælaframleiðendur í þróunarríkjum. Occupy Wall Street hófst sem staðbundin hreyfing en breiddist síðar til Evrópu og Mið-Austurlanda, eins og inngangsmynd kaflans sýnir.

Gerðir félagslegra hreyfinga

Við vitum að félagslegar hreyfingar geta starfað á staðbundnum vettvangi, landsvísu eða jafnvel heimsvísu. Eru til önnur mynstur eða flokkanir sem hjálpa okkur að skilja þær? Félagsfræðingurinn David Aberle (1966) svaraði spurningunni með flokkum sem greina félagslegar hreyfingar eftir því hverju þær vilja breyta og hversu umfangsmiklar breytingar þær stefna að. Umbótahreyfingar leitast við að breyta afmörkuðum þætti félagsgerðarinnar. Dæmi eru samtök gegn kjarnorku, Mothers Against Drunk Driving (MADD), Dreamers-hreyfingin sem berst fyrir umbótum í innflytjendamálum og barátta Human Rights Campaign fyrir hjónabandsjafnrétti. Byltingarhreyfingar leitast við að gerbreyta öllum þáttum samfélagsins. Þar má nefna gagnmenningarhreyfingu sjöunda áratugarins, byltingarhópinn The Weather Underground og hópa stjórnleysingja. Texas Secede! er byltingarhreyfing. Trúar- og endurlausnarhreyfingar leita merkingar og stefna að innri breytingu eða andlegum þroska einstaklinga. Heaven's Gate og Branch Davidians hafa ýtt slíkum hreyfingum áfram. Síðarnefndi hópurinn starfar enn þrátt fyrir afskipti stjórnvalda sem leiddu til dauða fjölda meðlima hans árið 1993. Einstaklingsmiðaðar breytingahreyfingar beinast að sjálfsrækt og afmörkuðum, sértækum breytingum á viðhorfum og hegðun einstaklinga. Þar má nefna strauma á borð við innhverfa íhugun og makróbíótískt mataræði. Andófshreyfingar leitast við að koma í veg fyrir eða vinda ofan af breytingum á félagsgerðinni. Ku Klux Klan, Minutemen og hreyfingar gegn þungunarrofi falla í þennan flokk.

Þróunarstig félagslegra hreyfinga

Samfélagsmiðlar og félagslegar hreyfingar

Samfélagsmiðlar eru mikið notað verkfæri félagslegra hreyfinga, eins og víða hefur komið fram í bókinni og mörg ykkar hafa líklega sjálf upplifað. Í kaflanum um hópa og skipulagsheildir ræddum við hvernig Tarana Burke notaði fyrst orðasambandið „Me Too“ árið 2006 á MySpace, sem þá var stór samfélagsmiðill. Síðar varð orðasambandið að umfangsmikilli hreyfingu þegar fólk tók að nota það á Twitter til að vekja samkennd og stuðning við fólk sem hafði orðið fyrir kynferðislegri áreitni eða kynferðisofbeldi. Á svipaðan hátt birtist Black Lives Matter fyrst sem skilaboð á samfélagsmiðlum eftir að George Zimmerman var sýknaður af ákæru fyrir að hafa skotið hinn 17 ára Trayvon Martin til bana. Á næstu árum varð orðasambandið að formlegri en valddreifðri hreyfingu.

Á svipaðan hátt hafa aktívistar MeToo, þar á meðal Tarana Burke sjálf, reynt að skýra hvernig ólíkir þættir hreyfingarinnar fléttast saman. Hún sagði við Harvard Gazette árið 2020:

„Ég tel að við verðum að gæta þess hvað við köllum hreyfinguna. Eitt af því sem ég hef lært síðustu tvö ár er að fólk skilur ekki vel hvað hreyfing er eða hvernig hún er skilgreind. Fólkið sem notaði myllumerkið á netinu varð kveikjan að því að Me Too komst inn á opinberan vettvang. Fjölmiðlaumfjöllunin um hraða útbreiðslu Me Too og fólkið sem var sakað snýst um vinsælt fréttaefni sem spratt af myllumerkinu. Hreyfingin er starfið sem samtök okkar og önnur á borð við þau vinna, bæði til að styðja þolendur og hvetja fólk til aðgerða“ (Walsh 2020).

Félagsfræðingar hafa lýst áhættusömu baráttustarfi, svo sem borgararéttindahreyfingunni, sem fyrirbæri sem byggist á sterkum tengslum. Fólk er mun líklegra til að halda þátttöku áfram og draga sig síður í hlé þegar hætta steðjar að ef nánir vinir þess taka líka þátt. Þeir sem hurfu frá hreyfingunni þegar hættan varð of mikil voru ekki síður sannfærðir um málstaðinn en þá skorti sterk tengsl við fólk sem hélt áfram. Samfélagsmiðlar voru áður taldir vettvangur veikra tengsla (McAdam 1993; Brown 2011). Notendur fylgja fólki eða gerast vinir þess án þess að hafa nokkru sinni hitt það. Veik tengsl eru mikilvæg í félagsgerðinni en virtust takmarka þá áhættu sem fólk var tilbúið að taka fyrir aðra. Sumir upplifa samfélagsmiðla enn með þessum hætti, en hjá öðrum geta þeir myndað eða styrkt tengsl. Fólk sem hefur aðeins þekkst árum saman í nethópi getur til dæmis fundið fyrir mun sterkari tengslum þegar það hittist í eigin persónu á viðburði, og einnig eftir á, en fólk sem hafði aldrei átt samskipti áður. Eins og rætt var í kaflanum um hópa geta samfélagsmiðlar sjálfir jafnframt tengt fólk svo sterkum böndum að það myndi frumhóp, jafnvel þótt það hittist aldrei.

Önnur leið til að meta áhrif samfélagsmiðla á baráttustarf er að skoða fjáröflun. Fjárframlög geta verið tilfinningahlaðin eða ekki, segja lítið um styrk tengsla og eru stundum skammvinn, en peningar eru engu að síður eitt helsta viðfangsefni formlegra félagslegra hreyfinga. Lítum aftur til stjórnmála og hugsum um hið gríðarlega magn kosningafjár sem safnast fyrir tilstilli samfélagsmiðla í hverri kosningalotu. Í bandarísku forsetakosningunum 2020 og eftirmálum þeirra söfnuðust hundruð milljóna Bandaríkjadala á samfélagsmiðlum. Jafnframt grípa 55 prósent þeirra sem eiga samskipti við félagasamtök á samfélagsmiðlum til einhvers konar aðgerða. Hjá 60 prósentum þeirra, eða 33 prósentum heildarinnar, felst aðgerðin í fjárframlagi til málstaðarins (Nonprofit Source 2020).

Fræðileg sjónarhorn á félagslegar hreyfingar

Flestar kenningar um félagslegar hreyfingar kallast kenningar um sameiginlegar aðgerðir, heiti sem vísar til þess að þessi tegund fjöldahegðunar er markviss. Kenningarnar þrjár hér á eftir eru aðeins fáeinar af mörgum sígildum og nýlegum kenningum félagsvísindafólks.

Öflun og virkjun úrræða

McCarthy og Zald (1977) setja kenningu um öflun og virkjun úrræða fram til að skýra árangur hreyfinga með getu þeirra til að afla úrræða og virkja einstaklinga. Helstu úrræðin eru tími og peningar; því meira sem hreyfing hefur af hvoru tveggja, þeim mun öflugri verður hún. Nokkur hreyfingarsamtök (SMO), sem hvert um sig myndar afmarkaðan hóp og stefnir að sama markmiði, mynda saman starfsvettvang félagslegra hreyfinga (SMI). Saman mynda slíkir starfsvettvangar það sem McCarthy og Zald (1977) kalla „heild allra félagslegra hreyfinga í samfélagi“.

Öflun og virkjun úrræða í borgararéttindahreyfingunni

Starf borgararéttindahreyfingarinnar frá miðjum sjötta áratugnum fram á miðjan sjöunda áratuginn er dæmi um öflun og virkjun úrræða. Félagslegar hreyfingar höfðu starfað áður, einkum kvenréttindahreyfingin og röð verkalýðshreyfinga, og mynduðu því fyrirliggjandi geira félagslegra hreyfinga. Geirinn samanstendur af mörgum starfsvettvöngum félagslegra hreyfinga í samfélagi, jafnvel þótt þátttakendur þeirra og markmið séu mjög ólík. Borgararéttindahreyfingin hafði einnig starfað löngu áður en Rosa Parks neitaði að gefa hvítum manni sæti sitt í strætisvagni. Minna er vitað að Parks var félagi í NAACP og hafði fengið leiðtogaþjálfun (A&E Television Networks, LLC. 2014). Aðgerð hennar þennan dag var þó sjálfsprottin og óskipulögð (Schmitz 2014). Handtaka hennar vakti almenna reiði sem leiddi til hinnar frægu sniðgöngu strætisvagna í Montgomery og mótaði hreyfinguna í það sem við köllum nú „borgararéttindahreyfinguna“ (Schmitz 2014).

Virkjun fólks og úrræða varð að hefjast strax. Sniðganga strætisvagna kallaði á aðra ferðamáta og samakstur leysti þann vanda. Kirkjur og prestar þeirra tóku þátt í baráttunni og mótmælasamtökin In Friendship voru stofnuð ásamt The Friendly Club og Club From Nowhere. Starfsvettvangur félagslegra hreyfinga, það er safn hreyfingarsamtaka sem vinna að svipuðum markmiðum, var að vaxa.

Martin Luther King yngri varð náðarleiðtogi hreyfingarinnar í þessum atburðum. Hann ávann sér virðingu fólks í æðstu valdastöðum innan alríkisstjórnarinnar og naut stuðnings sífellt fleiri nýrra samtaka félagslegra hreyfinga, meðal annars Student Non-Violent Coordinating Committee (SNCC), Congress of Racial Equality (CORE), National Association for the Advancement of Colored People (NAACP) og Southern Christian Leadership Conference (SCLC). Nokkur þeirra starfa enn. Hreyfingin náði miklum árangri á þessu tímabili og lögum var breytt, þótt viðhorf breyttust ekki. „Hreyfingin“ heldur þó áfram, líkt og baráttan fyrir því að verja áunninn árangur. Hæstiréttur Bandaríkjanna hefur nýlega veikt lögin um kosningarétt frá 1965 og þar með aftur gert svörtu fólki í Bandaríkjunum og öðrum minnihlutahópum erfiðara að kjósa.

Römmun og rammagreining

Undanfarna áratugi hafa félagsfræðingar þróað hugtakið rammi til að skýra hvernig einstaklingar bera kennsl á og skilja félagslega atburði og hvaða viðmiðum þeir eigi að fylgja við tilteknar aðstæður (Goffman 1974; Snow o.fl. 1986; Benford og Snow 2000). Ímyndið ykkur að þið gangið inn á veitingastað. „Ramminn“ virkjar þegar í stað tiltekið hegðunarmynstur. Ykkur dettur sennilega ekki í hug að mæta á fínan veitingastað á náttfötunum, kasta mat í aðra gesti eða spýta drykknum á borðið. Þegar vinir gista saman og halda pitsuveislu gildir hins vegar allt annað hegðunarmynstur. Þar gæti verið fullkomlega viðeigandi að borða á náttfötunum, kasta jafnvel poppkorni í aðra eða þamba drykk beint úr dós.

Árangursríkar félagslegar hreyfingar nota þrjár tegundir ramma til að ná markmiðum sínum (Snow og Benford 1988). Fyrsta tegundin, greiningarrömmun, setur vandann fram á skýran og auðskilinn hátt. Í slíkum ramma eru engin grá svæði; gengið er út frá því að það sem „þau“ geri sé rangt og að „við“ ætlum að laga það. Hreyfingin gegn hjónabandi samkynja para er dæmi um greiningarrömmun, þar sem hún fullyrðir án málamiðlana að hjónaband geti aðeins verið milli karls og konu. Lausnarrömmun, önnur tegundin, leggur til lausn og lýsir framkvæmd hennar. Dæmi um slíka ramma í málflutningi hreyfingarinnar gegn hjónabandi samkynja para eru áform um að takmarka hjónaband við „einn karl og eina konu“ eða heimila aðeins „staðfesta samvist“ í stað hjónabands. Jafnvel innan félagslegra hreyfinga sem byggja á svipuðum greiningarrömmum geta því verið margir lausnarrammar í samkeppni. Að lokum er hvatningarrömmun ákall um aðgerðir: hvað eigið þið að gera þegar þið samþykkið greiningarrammann og teljið lausnarrammann sannfærandi? Slíkir rammar beinast að aðgerðum. Í hreyfingunni gegn hjónabandi samkynja para gæti ákall hvatt ykkur til að kjósa „nei“ við tillögu 8 í Kaliforníu, sem átti að takmarka hjónaband við pör karls og konu, eða hins vegar hafa samband við þingmann kjördæmisins og lýsa þeirri skoðun að hjónaband eigi að takmarkast við slík pör.

Þegar margir greiningarrammar eru líkir telja sumir hópar best að sameinast til að hámarka áhrif sín. Þegar félagslegar hreyfingar tengja markmið sín markmiðum annarra hreyfinga og renna saman í einn hóp á sér stað samræming ramma (Snow o.fl. 1986), samfellt og markvisst ferli til að fá þátttakendur til liðs við hreyfinguna.

Kenning um nýjar félagslegar hreyfingar

Kenning um nýjar félagslegar hreyfingar, sem evrópskt félagsvísindafólk þróaði á sjötta og sjöunda áratugnum, leitast við að skýra fjölgun eftiriðnaðarlegra og síðnútímalegra hreyfinga sem erfitt er að greina með hefðbundnum kenningum um félagslegar hreyfingar. Hún er fremur sjónarhorn en ein afmörkuð kenning og leitast við að skilja tengsl hreyfinga við stjórnmál, sjálfsmynd, menningu og samfélagsbreytingar. Meðal flókinna, samtengdra hreyfinga eru vistfemínismi, sem lítur á feðraveldið sem uppsprettu umhverfisvanda, og réttindahreyfing trans fólks. Félagsfræðingurinn Steven Buechler (2000) telur að við eigum að horfa á stærra samhengi þessara hreyfinga og færa greininguna á makróstig og heimsvísu.