3.2 Þjóðhagfræði
3.2 Þjóðhagfræði
Markmið kaflans
Í lok þessa kafla átt þú að geta:
Verðbólga
Þjóðhagfræði fjallar um hagkerfið í heild og beinist að víðtækum viðfangsefnum á borð við verðbólgu, atvinnuleysi og framleiðsluvöxt. Þegar stjórnendur bílafyrirtækis skoða stálmarkaðinn og áhrif stálverðs á framleiðslukostnað fást þeir við rekstrarhagfræðilegt viðfangsefni. Þjóðhagfræði fjallar hins vegar ekki um einstaka markaði eða vörur heldur um efnahagsumhverfið sem fyrirtæki starfa í.
Þú hefur ef til vill heyrt foreldra þína segja frá því hvað fyrsti bíllinn þeirra kostaði eða afa og ömmu rifja upp að gosdrykkur hafi kostað 25 sent. Slíkar sögur leiða oft að þeirri niðurstöðu að dollarinn kaupi minna en áður. Ástæðan er verðbólga, það er almenn hækkun verðlags.
Ekki er aðeins um að ræða hærra verð á bílum eða gosdrykkjum. Með tímanum hefur verð á fjölmörgum öðrum vörum og þjónustu einnig hækkað, allt frá borðsalti til háskólanáms. Tímakaupið í fyrsta starfi þínu var líklega hærra en hjá fyrri kynslóðum; verð vinnuafls hefur einnig hækkað.
Þegar hagfræðingar ræða verðbólgu eiga þeir við almenna hækkun verðlags, ekki verðbreytingu á einni tiltekinni vöru. Þeir fylgjast því með kostnaði við vörukörfu. Verðbólga rýrir kaupmátt gjaldmiðilsins: við verðbólgu kaupa 100 dollarar minna en áður.
Hvernig er verðbólga mæld?
Bandaríska vinnumálatölfræðistofan (BLS) safnar verðgögnum mánaðarlega og birtir ýmsa verðbólgumælikvarða. Algengastur þeirra er vísitala neysluverðs (CPI), sem byggist á kostnaði við fasta körfu vara og þjónustu sem dæmigert fjögurra manna heimili í borg gæti keypt. BLS skiptir útgjöldunum í átta meginflokka: mat og drykkjarvörur, húsnæði, fatnað, samgöngur, heilbrigðisþjónustu, afþreyingu, menntun og fjarskipti og aðrar vörur og þjónustu.
Einnig er oft vísað til undirliggjandi verðbólgu. Við útreikning hennar eru sveiflukenndir liðir, einkum orku- og matvælaverð, undanskildir CPI. Verð þessara liða getur breyst mikið milli mánaða vegna veðurs eða annarra skammvinnra atburða. Þurrkar geta hækkað matvælaverð og bensínverð getur hækkað tímabundið þegar fellibylur nálgast strönd. Slíkar skammtímasveiflur endurspegla ekki endilega undirliggjandi efnahagsaðstæður.
CPI og undirliggjandi verðbólga byggjast á verði sem heimili greiða. Vísitala framleiðsluverðs (PPI) byggist hins vegar á verði aðfanga og hráefna hjá framleiðendum vara og þjónustu. PPI mælir þannig verðbreytingar áður en komið er á smásölustig. Hækkun PPI getur boðað hækkun CPI þar sem hún gefur til kynna aukinn framleiðslukostnað.
BLS reiknar bæði CPI og PPI. Bandaríska efnahagsgreiningarskrifstofan (Bureau of Economic Analysis, BEA) reiknar annan verðbólgumælikvarða, verðvísitölu landsframleiðslu. Aðferðin er önnur en við útreikning CPI og PPI. Í stað fastrar vörukörfu tekur vísitalan til allra þátta vergrar landsframleiðslu (VLF). Verðlag grunnárs er notað til að reikna hvert virði VLF hefði verið á tilteknu ári ef verðlag hefði haldist óbreytt frá grunnárinu.
Söguleg þróun verðbólguhlutfalls
Mynd 3.10 sýnir verðbólgu samkvæmt CPI á árunum 1947–2020. Línuritið sýnir að verðbólga hefur verið mun algengari en verðhjöðnun síðustu 70 ár. Verðbólgan fór nokkrum sinnum niður fyrir núll en hvert verðhjöðnunarskeið var skammvinnt. Á áttunda áratugnum og í upphafi þess níunda var verðbólga óvenjumikil og hélst yfir 5% í um áratug. Þetta var jafnframt eina tímabilið þar sem verðbólga í Bandaríkjunum náði tveggja stafa tölu. Um miðjan níunda áratuginn var hún komin niður fyrir 5% og hefur lengst af haldist þar síðan.
Consumer Price Index for All Urban Consumers: All Items (CPIAUCSL), vísitala neysluverðs fyrir alla borgarneytendur og allar vörur, mælir meðalbreytingu milli mánaða á verði þeirrar vöru og þjónustu sem borgarneytendur kaupa. Vísitalan endurspeglar einnig innkaupasamsetningu þeirra. Hún nær til um 88% mannfjöldans, meðal annars launafólks, skrifstofu- og tæknifólks, sjálfstætt starfandi og tímabundið starfandi fólks, atvinnulausra, eftirlaunaþega og fólks utan vinnuafls.
CPI byggist meðal annars á verði matvæla, fatnaðar, húsnæðis, eldsneytis og fargjalda, auk þjónustugjalda og söluskatta. Verðgögnum er safnað mánaðarlega frá um 4.000 íbúðareiningum og 26.000 smásölufyrirtækjum á 87 borgarsvæðum. Vísitalan er vegið meðaltal verðbreytinga þar sem vægi hvers liðar endurspeglar hlut hans í útgjöldum viðkomandi hóps. Breytingin er mæld frá fyrirfram ákveðnum viðmiðunardegi. BLS birtir bæði óleiðrétta og árstíðaleiðrétta vísitölu. Sú fyrrnefnda tekur til allra verðáhrifa, en sú síðarnefnda útilokar reglubundin árstíðaráhrif, svo sem vegna veðurs, skólaárs, framleiðsluferla og hátíðisdaga.
CPI má nota til að greina verðbólgu- og verðhjöðnunarskeið. Mikil hækkun á skömmum tíma getur bent til verðbólgu en mikil lækkun til verðhjöðnunar. Sveiflur í matvæla- og olíuverði geta þó gert CPI ótraustan skammtímamælikvarða. Við nákvæmari greiningu er því oft notað undirliggjandi CPI, CPILFESL, það er CPIAUCSL án matvæla og orku. Hafa þarf í huga að CPI nær ekki til allra neytenda og hentar ekki til að ákvarða hlutfallslegan framfærslukostnað. Vísitalan byggist jafnframt á verðúrtaki og er því háð úrtaksskekkju.
Atvinnuleysi
Atvinnuleysi lýsir fólki sem er án vinnu. Fyrir einstaklinginn getur atvinnumissir valdið miklum fjárhagserfiðleikum. Frá sjónarhóli þjóðhagfræði merkir atvinnuleysi að vinnuafl samfélagsins er ekki fullnýtt.
Ekki teljast þó allir sem eru án vinnu atvinnulausir. Til þess þarf einstaklingur að vera (1) án vinnu, (2) í virkri atvinnuleit og (3) reiðubúinn og fær um að hefja störf. Opinbera atvinnuleysishlutfallið sýnir hlutfall vinnuaflsins sem uppfyllir þessi skilyrði og er reiknað þannig:
Atvinnuleysishlutfallið er reiknað sem hlutfall atvinnulausra af vinnuaflinu, ekki af heildarmannfjölda. Til vinnuafls teljast aðeins starfandi fólk og þeir sem uppfylla skilgreininguna á atvinnuleysi. Eftirlaunaþegi eða foreldri sem sinnir heimilisstörfum og leitar ekki að vinnu telst því hvorki atvinnulaust né til vinnuaflsins.
Bandaríska vinnumálatölfræðistofan (BLS), sem heyrir undir vinnumálaráðuneytið, birtir atvinnuleysishlutfallið mánaðarlega. Tölurnar byggjast á viðtölum sem manntalsskrifstofan (Census Bureau) tekur við 60.000 heimili. Mynd 3.11 sýnir þróun atvinnuleysis frá 1950 til upphafs árs 2021.
Verg landsframleiðsla
Verg landsframleiðsla (VLF) mælir stærð hagkerfis. Hún er markaðsvirði allra endanlegra vara og þjónustu sem framleidd er innan lands á einu ári. Þar telst meðal annars virði framleiddra bíla, ræktaðra epla, framkvæmdra hjartaaðgerða og þeirrar menntunar sem veitt er, ásamt annarri nýrri framleiðslu og þjónustu ársins.
Hvernig er VLF mæld?
Mæla má VLF með því að leggja saman öll kaup í hagkerfinu. Útgjöldunum er skipt í fjóra meginflokka: einkaneyslu, fjárfestingarútgjöld, samneyslu hins opinbera og hreinan útflutning. Til einkaneyslu teljast kaup heimila, svo sem á bíómiðum, kaffi og fatnaði. Hún nemur um tveimur þriðju hlutum af VLF Bandaríkjanna. 4
Fjárfestingarútgjöld eru fyrst og fremst kaup fyrirtækja. Í þessu samhengi merkir fjárfesting ekki kaup á hlutabréfum og skuldabréfum eða viðskipti með verðbréf, heldur kaup á nýjum fjármagnsvörum, svo sem byggingum, vélum og tækjum til frekari framleiðslu. Íbúðarhúsnæði og birgðir teljast einnig með. Vörur sem framleiddar eru en seljast ekki á árinu teljast ekki til einkaneyslu heldur eru færðar undir fjárfestingarútgjöld í VLF þess árs. Fjárfestingarútgjöld nema um 15-18% af VLF Bandaríkjanna.
Samneysla hins opinbera nær til útgjalda alríkis, fylkja og sveitarfélaga. Alríkið kaupir til dæmis herþotur og vinnu hagfræðinga hjá BLS. Fylki kaupa vörur á borð við steypu í þjóðvegi og þjónustu lögreglu. Sveitarfélög kaupa meðal annars bækur á bókasöfn, leiktæki í almenningsgarða og kennslu í opinberum skólum. Í Bandaríkjunum nemur samneysla hins opinbera tæplega 20% af VLF.
Hluti bandarískrar framleiðslu er seldur einstaklingum, fyrirtækjum og opinberum aðilum erlendis. Flaska af Tabasco-sósu frá Louisiana gæti til dæmis verið seld veitingastað í Víetnam og hjólbarðar frá Ohio bílaframleiðanda í Mexíkó. Slíkur útflutningur telst til VLF Bandaríkjanna. Að sama skapi kaupa bandarísk heimili, fyrirtæki og stjórnvöld innfluttar vörur, svo sem kanadískt hlynsíróp, suðurkóreskt Samsung-sjónvarp eða japanska Toyota-bifreið. Þær teljast til framleiðslu upprunalandsins, ekki Bandaríkjanna. Þar sem innfluttu vörurnar hafa þegar verið taldar með í einkaneyslu, fjárfestingarútgjöldum eða samneyslu þarf að draga virði þeirra frá við útreikning VLF. Hreinn útflutningur er útflutningur að frádregnum innflutningi og leiðréttir VLF fyrir þessum viðskiptum.
Söguleg þróun VLF
Bláa línan á mynd 3.12 sýnir þróun VLF Bandaríkjanna síðustu 70 ár. Um aldamótin nam árleg VLF um 10 billjónum dollara en árið 2020 var hún komin yfir 21 billjón. Að nafnvirði hafði stærð bandaríska hagkerfisins því meira en tvöfaldast á fyrstu tveimur áratugum 21. aldar. 5
VLF er markaðsvirði framleiddra vara og þjónustu og getur því hækkað bæði vegna meiri framleiðslu og hærra verðlags. Ef 100 bílar seljast á 30.000 dollara hver leggja þeir 3.000.000 dollara til VLF. Seljist sömu 100 bílar á 33.000 dollara hver verður framlagið 3.300.000 dollarar. Hækkunin um 300.000 dollara stafar þá eingöngu af hærra verði, það er verðbólgu.
Þegar verð hvers árs er margfaldað með framleiddu magni fæst VLF á nafnvirði. Til að mæla raunaukningu framleiðslu þarf að leiðrétta nafnvirðið fyrir verðbólgu og fæst þá VLF á raunvirði. Hún er reiknuð með því að margfalda magn framleiddra vara og þjónustu með verðlagi grunnárs og hækkar því aðeins þegar framleiðslan eykst. Rauða línan á mynd 3.12 sýnir VLF á raunvirði. Hún hefur vaxið hægar en VLF á nafnvirði en engu að síður aukist verulega síðustu 70 ár.
