5.2 Efnahagsreikningurinn
5.2 Efnahagsreikningurinn
Hæfniviðmið
Að þessum hluta loknum ættir þú að geta:
Bókhaldsjafnan og flokkaður efnahagsreikningur
Rekstrarreikningur sýnir afkomu fyrirtækis yfir tiltekið tímabil, en flokkaður efnahagsreikningur sýnir fjárhagsstöðu þess á ákveðnum degi. Þetta er grundvallarmunur yfirlitanna. Efnahagsreikningnum er skipt í hluta sem fylgja bókhaldsjöfnunni.
Bókhaldsjafnan tengir eignir fyrirtækis við fjármögnun þeirra. Eignir eru annaðhvort fjármagnaðar með skuldum við lánardrottna eða framlagi eigenda. Því hvílir krafa lánardrottna, eigenda eða beggja á hverri eign.
Flokkaður efnahagsreikningur skiptist í eignir, skuldir og eigið fé eigenda. Sé yfirlitið rétt gert eru heildareignir jafnar samtölu skulda og eigin fjár.
Efnahagsreikningur nefnist flokkaður þegar eignum og skuldum er jafnframt skipt í skammtíma- og langtímaliði, eins og mynd 5.6 sýnir. Flokkunin eykur gagnsæi og raðar liðunum eftir minnkandi seljanleika. Veltufjármunir nýtast eða breytast í handbært fé innan árs; þar má nefna handbært fé, birgðir, viðskiptakröfur og skammtímafjárfestingar. Eignir sem fyrirtækið hyggst nota lengur en eitt ár teljast fastafjármunir, svo sem víxileignir, vélar, búnaður, byggingar og land.
Samsetning efnahagsreiknings ræðst að nokkru af starfsemi fyrirtækisins. Clear Lake Sporting Goods er smásali og færir því óseldar vörur sem keyptar voru til endursölu í einn lið, birgðir. Framleiðslufyrirtæki á borð við Apple skiptir birgðum hins vegar gjarnan í hráefni, verk í vinnslu og fullunnar vörur eftir framleiðslustigi. Þjónustufyrirtæki kann að eiga engar birgðir, eða aðeins rekstrarvörur sem þarf til að veita þjónustuna. Ræstingarfyrirtæki gæti til dæmis átt birgðir af hreinsivörum.
Eignir Clear Lake Sporting Goods eru handbært fé, viðskiptakröfur, birgðir, skammtímafjárfestingar og búnaður. Fyrirtækið leigir húsnæði og færir því engar byggingar í efnahagsreikning. Búnaðurinn er eini fastafjármunurinn. Eignahluti flokkaða efnahagsreikningsins er sýndur á mynd 5.7.
Eignahlið bókhaldsjöfnunnar hefur nú verið skýrð. Hin hliðin skiptist í skuldir og eigið fé. Skuldum er, líkt og eignum, skipt eftir tímalengd. Skammtímaskuldir falla í gjalddaga innan árs og þar má nefna viðskiptaskuldir, launaskuldir og óinnleystar tekjur. Langtímaskuldir falla í gjalddaga síðar; víxilskuld er algengt dæmi.
Clear Lake Sporting Goods skuldar birgjum og hefur einnig tekið við greiðslum fyrir vörur sem hafa ekki enn verið afhentar. Viðskiptaskuldirnar og óinnleystu tekjurnar teljast skammtímaskuldir. Fyrirtækið er auk þess með víxilskuld sem fellur ekki í gjalddaga fyrr en eftir nokkur ár og telst því langtímaskuld. Sjá mynd 5.8.
Eigið fé hluthafa í efnahagsreikningi hlutafélags skiptist í tvo meginflokka. Framlagt eigið fé er það fjármagn sem eigendur hafa lagt inn, en áunnið eigið fé hefur myndast í rekstri félagsins. Óráðstafað eigið fé er helsti liður áunnins eigin fjár. Almennt hlutafé, forgangshlutafé og innborgað hlutafé umfram nafnverð eru hins vegar helstu liðir framlags eigenda.
Clear Lake Sporting Goods er með einn reikning fyrir framlagt eigið fé, almennt hlutafé, og einn fyrir áunnið eigið fé, óráðstafað eigið fé. Eiginfjárhluti efnahagsreikningsins sést á mynd 5.9.
Mikilvægi efnahagsreikningsins
Tilgangur flokkaðs efnahagsreiknings verður skýr þegar bókhaldsjafnan er skoðuð út frá uppruna fjármagns og kröfum á eignir. Yfirlitið sýnir hvaða eignir fyrirtækið ræður yfir, hversu stór hluti þeirra er fjármagnaður af eigendum og hvaða kröfur lánardrottnar eiga á fyrirtækið. Með öðrum orðum sýnir það hvað fyrirtækið á, hverjum það skuldar og hver eignarhlutur eigendanna er.
Takmarkanir efnahagsreikningsins
Efnahagsreikningur veitir mikilvægar upplýsingar en hefur jafnframt takmarkanir. Samkvæmt almennt viðurkenndum reikningsskilareglum (GAAP) eru eignir að jafnaði færðar á upphaflegu kostnaðarverði, því verði sem greitt var við kaup. Síðari breytingar á markaðsvirði lands og bygginga koma því ekki endilega fram. Land stendur áfram á kostnaðarverði, en afskrifanlegar eignir á borð við byggingar eru sýndar á bókfærðu verði, það er upphaflegu kostnaðarverði að frádregnum uppsöfnuðum afskriftum. Hafi markaðsvirði eignar hækkað getur sú verðhækkun því vantað í efnahagsreikninginn.
Önnur takmörkun felst í því að ýmsir liðir byggjast á mati. Niðurfærsla vegna vafasamra krafna, niðurfærsla vegna tapaðra krafna og áætlaður nýtingartími afskrifanlegra eigna eru dæmi um slíkt mat. Röng forsenda getur leitt til þess að hreint bókfært verð eignar verði of- eða vanmetið.
Efnahagsreikningur sýnir aðeins stöðu á einum degi. Reikningsstaða getur verið allt önnur rétt fyrir eða eftir reikningsskiladaginn. Fyrirtæki sem vill mæta væntingum fjárfesta eða lánveitenda um lausafjárstöðu gæti til dæmis frestað greiðslum til birgja síðustu vikuna í desember. Handbært fé yrði þá óvenju hátt 31. desember en lækkaði aftur þegar greiðslurnar færu fram í byrjun janúar.
Loks eru ýmis verðmæti ekki færð í efnahagsreikning. Þar má nefna innra myndaðar eignir og mannauð fyrirtækisins. Innra mynduð eign getur til dæmis verið vefsvæði, verkferli eða hugmynd.