Samantekt

Samantekt

1.1 Hvað er heimspeki?

Wilfrid Sellars leggur áherslu á að markmið heimspekinnar sé að skilja afar vítt svið viðfangsefna — raunar eins vítt svið og hugsast getur. Heimspekingar leitast þannig við að skilja allt að því marki sem það verður skilið. Heimspekingur rannsakar það sem er fróðlegt og áhugavert og veitir betri skilning á heiminum og stöðu okkar í honum. Til að meta hvaða svið séu áhugaverð eða rannsóknarverð þurfa heimspekingar að tileinka sér sérstaka færni. Sellars lýsir henni sem eins konar verkviti. Heimspekilegt verkvit felst í að rata um heim hugtakanna og geta skilið og íhugað hvernig hugtök tengjast, styðja hvert annað og eru hvert öðru háð — í stuttu máli hvernig hlutirnir hanga saman.

1.2 Hvernig komast heimspekingar að sannleikanum?

Markmið heimspekinnar er að setja fram samhangandi skýringu á því hvernig heimurinn birtist okkur sem jafnframt samrýmist því sem vísindin segja. Í ljósi áhrifa heimspekinnar á mannkynssöguna er gagnlegt að glíma við rit fyrri heimspekinga til að dýpka skilning okkar á brýnum heimspekilegum spurningum samtímans.

Hugmynd heimspekinga nú á dögum um innsæi má rekja til Platons. Hjá honum fól innsæi (nous) í sér beina sýn inn í eðli hlutanna. Hugtakið hefur einnig haft trúarlega skírskotun, líkt og þekking sem fæst með innsæi sé svipur af guðlegu ljósi.

Þegar heimspekingar tala um heilbrigða skynsemi eiga þeir við tilteknar staðhæfingar sem byggjast á beinni skynjun og teljast sannar í grundvallarskilningi. Talsmenn heilbrigðrar skynsemi í heimspeki hafna með öðrum orðum því að efast megi um sumar grunnstaðhæfingar skynjunarinnar.

Tilraunaheimspeki er tiltölulega ný stefna þar sem beitt er reynslubundnum rannsóknaraðferðum á borð við þær sem sálfræðingar og hugfræðingar nota. Heimspekingar nota slíkar aðferðir til að kanna hvað almenningur hugsar um heimspekileg álitaefni. Þar sem heilbrigð skynsemi og innsæi eru þegar talin til vitnisburðar í heimspekilegri röksemdafærslu er eðlilegt að kanna hvort það sem heimspekingar rekja til þeirra samræmist almennum hugmyndum fólks.

Rökfræði leitast við að formgera það ferli sem við notum, eða ættum að nota, þegar við færum rök fyrir staðhæfingum. Fyrsta og mikilvægasta skrefið er að átta sig á því að staðhæfing er niðurstaða röksemdafærslu. Nánar tiltekið er hún niðurstaða setningarunu þar sem setningarnar á undan, sem kallast forsendur, styðja niðurstöðuna. Röksemdafærsla er því formleg framsetning á ástæðum fyrir staðhæfingu: staðhæfingin er niðurstaðan og ástæðurnar eru forsendurnar.

Safn skoðana eða staðhæfinga er samhangandi, eða röklega samkvæmt, ef þær geta allar verið sannar samtímis. Geti þær það ekki eru þær mótsagnakenndar. Það er órökrétt að fallast á mótsagnakenndar staðhæfingar, enda er mótsögn röklegur ómöguleiki. Sá sem aðhyllist mótsagnakenndar skoðanir hlýtur því að hafa rangt fyrir sér um að minnsta kosti sumar þeirra.

Ein þeirra aðferða sem heimspekingar nota til að skýra og skilja heimspekilegar staðhæfingar, hvort sem þær eru forsendur eða niðurstöður, er hugtakagreining. Hún felst í að greina hugtök og hugmyndir eins og þau birtast í staðhæfingum eða setningum. Greining hefur frá upphafi verið hluti af orðaforða og aðferðafræði heimspekinnar. Í einföldustu merkingu er hún það að brjóta flóknar hugmyndir niður í einfaldari þætti. Hugtakagreining nær einnig yfir skyldar aðferðir sem heimspekingar nota til að leita sannleika. Með hverri þeirra er reynt að móta skýrari og nothæfari skilgreiningu á hugtökunum sem um ræðir.

1.3 Sókrates sem söguleg fyrirmynd heimspekings

Nær allt sem við vitum um Sókrates kemur úr lýsingu Platons á honum sem helsta spyrjandanum í flestum samræðunum. Sú fullyrðing að órannsakað líf sé ekki þess virði að lifa lýsir kjarnanum í því sem Sókrates taldi hvetja sig til heimspekilegs lífernis. Fyrsta rannsóknin sem hann mælir með er sjálfsrannsókn. Þótt Sókrates segist sjaldan búa yfir nokkurri þekkingu snúa þau fáu tilvik sem hann telur sig vita eitthvað beint að siðferði. Hann setur einkum fram tvær umdeildar siðferðisreglur sem kunna í fyrstu að virðast rangar: 1) Enginn velur af fúsum og frjálsum vilja það sem skaðar hann sjálfan. 2) Sá sem vinnur öðrum mein vinnur í raun sjálfum sér mein.

Sókrates beitti sérstakri spurningaaðferð, oft nefndri sókratísku aðferðinni. Hún einkenndist af því að hann spurði viðmælendur sína í stað þess að útlista eigin skoðanir. Markmið sókratískrar spurningarlistar er að hjálpa viðmælandanum að uppgötva sannleikann sjálfur. Með því að spyrja og rannsaka staðhæfingar hans leiðir Sókrates hann í gegnum ferli sjálfsuppgötvunar.

1.4 Yfirlit yfir samtímaheimspeki

Samtímaheimspeki innan háskóla er frábrugðin klassískum hefðum þótt hvatinn til heimspekilegrar iðkunar sé hinn sami. Sá sem hyggst starfa við heimspeki í háskóla þarf framhaldsgráðu, líklega doktorspróf. Nám í heimspeki á hvaða stigi sem er getur þó orðið undirstaða gefandi starfsferils á fjölmörgum sviðum.

Uppbygging kennslubókarinnar endurspeglar í stórum dráttum helstu sérsvið samtímaheimspeki innan háskóla. Þau má flokka í sögulegar hefðir; frumspeki og þekkingarfræði; vísindi, rökfræði og stærðfræði; og gildisfræði. Á sviði vísinda, rökfræði og stærðfræði er meðal annars rannsökuð nútíma táknrökfræði og unnið þverfaglega að heimspeki stærðfræði og vísinda; þessi svið tengjast frumspeki og þekkingarfræði náið. Gildisfræði nær meðal annars til meta-siðfræði og merkingar gilda, fagurfræði, normatífra siðfræðikenninga og stjórnmálaheimspeki. Bókin veitir almennt yfirlit yfir hvert þessara sviða.