11.2 Stjórnarfar
11.2Stjórnarform
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum munt þú geta:
Stjórnmálastefnur frá Grikklandi og Kína til forna og hinum íslamska heimi hafa haft áhrif á stjórnarhætti öldum saman. Hugmyndafræðileg sannfæring valdhafa hefur mikil áhrif á það hvernig stjórnvöld starfa. Slíkar hugmyndir geta jafnframt hvatt fólk til að endurbæta stjórnmálakerfið. Hér verða nokkur algengustu stjórnarformin skoðuð ásamt félagslegum og hugmyndafræðilegum rótum þeirra.
Konungsstjórn
Konungsstjórner stjórnarform þar sem einn einstaklingur, þjóðhöfðinginn, fer með æðsta vald. Konungsvaldið gengur yfirleitt eftir erfðaröð. Konungsstjórnir hafa verið til að minnsta kosti frá 3000 f.o.t. og hafa verið algengar víða um heim. Dæmi eru germönsku þjóðirnar Frankar og Vestgotar á 3. og 4. öld, konungsríkin Spánn og Frakkland og Afríkuríkin Marokkó og Esvatíní, sem enn eru konungsríki (Kostiner 2020).
Einveldi
Konungsstjórn getur verið einveldi eða þingbundin konungsstjórn. Í einveldi fer konungurinn með óskorað vald og ber ekki ábyrgð gagnvart öðru ríkisvaldi. Í zaraþústratrú var talið, í samræmi við hugmyndina um guðlegan rétt konunga, að guðirnir veldu stjórnendur og veittu þeim khvarenah, konunglega dýrð. Hún færði þeim visku, auðkenndi þá sem „æðsta meðal fólksins og gaf til kynna að þeim hefði af guðlegum mætti verið veitt konungsvald“ (Choksky n.d.).
Þingbundin konungsstjórn
Þingbundinn konungur starfar hins vegar innan ramma stjórnarskrár og með öðrum stjórnmálamönnum ríkisins. Í þingbundinni konungsstjórn er konungurinn þjóðhöfðingi og fer með tiltekið framkvæmdarvald en mótar ekki sjálfur stefnu stjórnvalda. Breska konungsríkið er dæmi um þingbundna konungsstjórn, þótt þar hafi ríkt einveldi fram yfir miðja 17. öld. Í kjölfar landbúnaðar- og iðnbyltinga og trúardeilna varð til millistétt á Englandi sem krafðist pólitískra áhrifa í gegnum þingið. Nú fer konungsfjölskyldan formlega fyrir Bretlandi, en lýðræðislega kjörið þing undir forystu forsætisráðherra fer með löggjafarvald og stefnumótun. Breska kerfið telst því einnig þingræði. Þótt völd konungsfjölskyldunnar séu takmörkuð telja margir Bretar hana enn standa fyrir hefðir og vera sýnilegt tákn þjóðarinnar (Royal Household at Buckingham Palace 2021).
Í myndbandinu er fjallað um þær tegundir konungsstjórna sem enn eru við lýði.
Aðalsveldi og erfðastéttakerfi
Íaðalsveldier æðsta valdið í höndum fárra einstaklinga sem teljast til úrvalshóps samfélagsins. Líkt og konungsvald fylgir aðalsveldi yfirleitt erfðaröð. Að jafnaði kemst fólk nær raunverulegu valdasetri eftir því sem það tilheyrir hærri stétt.
Grísk stéttakerfi
Í stéttakerfi er fólki skipað í ólíka hópa eftir ætluðu gildi þess og framlagi til samfélagsins. Úr slíku félagslegu stigveldi verður til kerfi pólitískra skyldna sem stjórnendur og stjórnvöld sækja vald sitt og yfirráð til.
Klassískt dæmi um stéttakerfi er að finna í Ríkinu, þar sem Platon skiptir borgurunum í fimm stéttir: framleiðendur í landbúnaði eða iðnaði, sjómenn og skipaeigendur, kaupmenn, það er inn- og útflytjendur, smásala og verkafólk. Að mati Platons á fólk að sinna þeim störfum sem það kann best. Þar sem hæfileikar fólks eru ólíkir „hljótum við að álykta að allir hlutir verði framleiddir í meira magni, með minni fyrirhöfn og af meiri gæðum þegar hver maður sinnir á réttum tíma því eina verki sem hæfir eðli hans og lætur önnur verk eiga sig“ (Platon 1892, 2. bók).
Indversk erfðastéttakerfi
Nútímadæmi um stéttskiptingu er hindúíska erfðastéttakerfið á Indlandi, jati, sem ákvarðar samfélagslegt hlutverk fólks eftir þeirri stétt sem það fæðist í. Mikið er deilt um uppruna kerfisins, en Rigveda, elstu textar helgustu rita hindúatrúar, setur fram goðsögulega skýringu á uppruna jati. Í einu kvæði Rigveda fórnar frummaðurinn Purusha sjálfum sér til að skapa mannkynið og stéttirnar verða til úr líkama hans. Upprunalegu stéttirnar fjórar, varna eða þjóðfélagsstéttir, eru brahmínar, prestar og fræðimenn; rajanya eða kshatriya, stjórnendur og stríðsmenn; vaishya, verkafólk, bændur og handverksfólk; og shudra, þjónar og verkafólk (Johnson og Johnson 2008). Utangarðsfólk, áður nefnt „hin ósnertanlegu“, myndar fimmta hópinn sem nú er nefndur dalítar (Mayell 2003). Hindúíska erfðastéttakerfið er nátengt trúarhugmyndum um karma og endurholdgun. Hindúar, sem eru meirihluti íbúa Indlands, telja afleiðingar góðra og slæmra verka fylgja sálinni milli lífa þegar hún endurholdgast. Staða manneskju í félagslega stigveldinu ræðst því af örlögum eða karma sem byggist á hegðun hennar í fyrri lífum.
Á 20. öld endurbætti Indland samfélagskerfi sitt samhliða sjálfstjórn, nútímavæðingu efnahagslífsins og stofnun lýðræðiskerfis. Mismunun eftir erfðastétt er nú ólögleg en er enn útbreidd. Með tímanum fjölgaði stéttunum fjórum í um 3.000 undirstéttir sem skiptast síðan enn frekar. Talsmenn erfðastéttakerfisins, þar á meðal sumir innan hindúískra þjóðernisflokka, segja það leið til að skipuleggja samfélagið. Einstaklingar séu valdalitlir einir og sér, en geti myndað óformleg samtök ef þeir líti á sig sem hluta stærri hóps. Þessir verjendur ríkjandi skipulags benda á að auðugar og valdamiklar fjölskyldur láti afar sjaldan völd sín af hendi og að fátæku fólki takist sömuleiðis afar sjaldan að auka pólitísk áhrif sín.
Fulltrúastjórn
Í fulltrúastjórn er fólk valið með ýmsum hætti til að fara með umboð stærri hóps. Fulltrúastjórn á sér líklega eldri rætur en konungsstjórn og aðalsveldi. Cheyenne-, Iroquois- og Huronþjóðirnar og aðrir frumbyggjar Norður-Ameríku komu á ættbálkalýðræði áður en Evrópumenn námu þar land. Sanfólk, Pygmíar og aðrar þjóðir Afríku hafa iðkað svonefnt „varðeldalýðræði“ (Glassman 2017). Þessi dæmi benda til þess að samvinna fólksflokka hafi getað falið í sér fulltrúastjórn áður en borgarsamfélög urðu til.
Sagalýðræðisí borgarsamfélögum er oft tengdGrikklanditil forna, einkumAþenu, þar sem almenningur fékk hlutdeild í stjórninni, þó aðeins fólk úr tilteknum stéttum. Stjórnarfar Aþenu var einstakt á svæðinu. Fyrir 700 f.o.t. stjórnuðu einn valdhafi eða fámennir hópar Aþenu og glímdu oft við félagslegan og efnahagslegan óstöðugleika. Um 600 f.o.t. kom aþenski stjórnandinnSólon(um 630–um 560 f.o.t.) á vísi að lýðræðiskerfi. Hann leyfði ekki fólki utan aðalsstéttar að gegna tilteknum embættum, en allir karlkyns borgarar, sem voru ekki allir íbúarnir, máttu kjósa staðbundna leiðtoga. Hann reyndi jafnframt að banna skuldaánauð. Árangurinn varð skammvinnur, en hann ruddi brautina fyrir langt tímabil lýðræðisstjórnar í Aþenu.
Í Sögu Pelópsskagastríðsins eftir Þúkýdídes (um 460–um 404 f.o.t.) lofar Períkles (um 495–429 f.o.t.) stjórnskipan Aþenu, einkum þá hugmynd að allir borgarar ríkisins eigi að fá að taka þátt í stjórn þess. Stjórnskipan Aþenu „hyglir fjöldanum fremur en hinum fáu“, segir hann, og lögin „tryggja öllum jafnt réttlæti í einkadeilum“ (Thucydides [1996] 2008, 112).
Períkles tengir frelsi við farsæld bæði í stjórnarháttum og daglegu lífi. Á báðum sviðum telur hann hamingjuna vera „ávöxt frelsisins“ (Thucydides [1996] 2008, 115). Þrátt fyrir ágalla í framkvæmd lýðræðisins telur hann Aþenu búa við besta stjórnarform sem völ er á. Aþeningar séu hamingjusamari en íbúar annarra ríkja, segir Períkles, og því sé Aþena þess virði að verja í orrustu.
Lýðræðisform samtímans byggjast á hugmyndinni um stjórn fólksins, en nútímalýðræði er yfirleitt ekki beint lýðræði þar sem meirihlutinn greiðir atkvæði um hverja stefnuákvörðun. Bandaríkin búa til dæmis við fulltrúalýðræði: kjörnir fulltrúar taka ákvarðanir um löggjöf fyrir hönd almennings.
Bandaríski heimspekingurinn RichardArneson(f. 1945) telur að „það sem geri lýðræðislegt stjórnarform ... siðferðilega lögmætt ... sé að starfsemi þess skili fólki með tímanum betri afleiðingum en nokkurt annað raunhæft stjórnarform“ (2009, 197). Þetta er nytjamiðuð vörn fyrir lýðræði: lýðræðið þarf að sanna gildi sitt með afleiðingum sínum til langs tíma. Margir telja lýðræðisríki standa sig betur en önnur raunveruleg stjórnkerfi. Indverski heimspekingurinn og Nóbelsverðlaunahafinn AmartyaSen(f. 1933) hefur bent á að lýðræðisríki séu meðal auðugustu ríkja heims og að leiðtogar þeirra séu líklegri til að sinna þörfum almennings vegna þess að valdaembætti ráðast af kosningum.
Sen segir: „Engin veruleg hungursneyð hefur nokkru sinni orðið í sjálfstæðu ríki með lýðræðislegt stjórnarform og tiltölulega frjálsa fjölmiðla“ (vitnað eftir Christiano og Bajaj 2021). Lýðræðisríki eru auk þess ólíklegri en ólýðræðisleg ríki til að fara í stríð hvert við annað. Sen bendir einnig á að lýðræðisstjórn geri fólki með ólík siðferðileg og pólitísk viðhorf kleift að búa saman. Á Indlandi hefur lýðræði til dæmis gert mörgum trúarbrögðum kleift að þrífast saman í tiltölulegum friði. Lýðræði er þó ekki gallalaust; í kafla 11.4 verður fjallað um nokkra annmarka þess.
Alræðisstjórnarform
Alræði
Alræði er stjórnkerfi sem leitast við að stjórna bæði einka- og opinberu lífi almennings með því að afnema frjálsa fjölmiðlun, beita ritskoðun og umfangsmiklu eftirliti og koma á annars konar félagslegu taumhaldi. Andstaða við ríkið er bönnuð og viðurlög við óhlýðni eru yfirleitt hörð. Alræði getur birst sem einræði þar sem einn einræðisherra fer með allt vald. Á 20. öld voru Sovétríkin undir stjórn Jósefs Stalíns (1878–1953) og fasistastjórn Benitos Mussolini (1883–1945) á Ítalíu alræðisstjórnir. Alræði er ekki það sama og harðstjórn, fasismi eða kommúnismi, þótt hugtökin eigi nógu margt sameiginlegt til að þeim sé oft ranglega ruglað saman.
Kommúnismi
Kommúnismier hugmyndafræði sem hefur orðið grundvöllur alræðisstjórna og er einkum tengdur Sovétríkjunum (1922–1991) og Alþýðulýðveldinu Kína (1949–). Þótt finna megi eldri dæmi um kommúnískar hugmyndir á nútímakommúnismi rætur í verkum Karls Marx og Friedrichs Engels. Þeir kröfðust „alræðis öreiganna“ sem tæki framleiðslutækin úr einkaeigu og kæmi á kerfi vinnu og vörudreifingar í þágu verkalýðsstéttarinnar.
Í kommúnistaríkjum nútímans á ríkið framleiðslutækin, ákveður laun, stýrir framleiðslu og stjórnar verðlagi. Þótt kosningar kunni að fara fram einokar forysta stjórnarflokksins pólitískt vald, ákveður stefnu sem nær inn í einkalíf fólks og takmarkar einstaklingsfrelsi verulega. Á árunum 1932–1933 hratt Jósef Stalín, leiðtogi Sovétríkjanna, til dæmis af stað samyrkjuvæðingu landbúnaðar í Úkraínu. Hann fyrirskipaði að fjölskyldur sem ættu 24 ekrur lands eða meira skyldu sviptar öllum eigum og fluttar í vinnubúðir í Síberíu. Talið er að fjórar til sjö milljónir manna hafi soltið í hel.
Fasismi
Fasismier önnur hugmyndafræði sem leitt hefur til alræðisstjórna. Hann einkennist af sterkri þjóðernishyggju, andúð á lýðræðislegum meginreglum og trú á félagslegt stigveldi (Soucy 2021). Fasismi naut einkum fylgis á millistríðsárunum, tímabilinu milli heimsstyrjaldanna tveggja, um 1920–1938. Fasistastjórnir Ítalíu og Þýskalands héldust þó út síðari heimsstyrjöldina (1939–1945), og fasistastjórn Franciscos Franco á Spáni, sem hófst 1936, stóð til 1975. Benito Mussolini komst til valda á Ítalíu og kom þar á fasísku einræði frá 1925. Eyðilegging fyrri heimsstyrjaldarinnar (1914–1918), erfið endurreisn Evrópu, matarskortur og atvinnuleysi sköpuðu kjöraðstæður fyrir valdamikla og heillandi leiðtoga sem lofuðu þjóðum sínum nýrri velmegun.
Á sama tímabili fylktu þýskir borgarar, sem bjuggu við þungar refsiaðgerðir bandamanna eftir fyrri heimsstyrjöldina, sér að baki Adolf Hitler. Hann var skipaður kanslari Þýskalands árið 1933, treysti fljótt völd sín og gerðist alráður einræðisherra í landi sem áður hafði verið lýðræðisríki. Þjóðernissósíalismi Hitlers var fasísk hugmyndafræði sem jafnframt fól í sér þjóðarmorð á gyðingum, Rómafólki og öðrum hópum (Wiener Holocaust Library n.d.).
Hannah Arendt um alræði
Í áhrifamiklu riti sínu Uppruni alræðis (1951) færir heimspekingurinn og stjórnmálahugsuðurinn Hannah Arendt (1906–1975) rök fyrir því að alræði sé tiltölulega nýtt stjórnarform sem leitist við að stjórna öllum þáttum samfélags- og stjórnmálalífs og jafnframt einkalífi borgaranna. Hún segir mikilvægan mun á einræðisstjórnum, þar á meðal fasistastjórnum, og alræðisstjórnum. Einræðisstjórn tekur völd og kemur flokksmönnum sínum fyrir í embættum ríkisins, en í alræðisríki teygir flokkurinn sig inn á öll svið, meðal annars inn í ríkisvaldið, lögregluna og úrvalshópa samfélagsins. Lögin eru auk þess breytileg frá degi til dags. Lokamarkmið slíkrar stjórnar er að mati Arendt að eyða sjálfsmynd einstaklingsins og gera hann að framlengingu ríkisvaldsins (Arendt 1951). Vald alræðisins byggist á kerfisbundnu ofbeldi sem vekur algera skelfingu við tilhugsunina um andstöðu og brýtur niður sjálfstæða hugsun þar til fólk er algerlega háð stjórnvöldum. Til að viðhalda stjórninni þarf að eyða öllum þáttum sjálfsmyndarinnar öðrum en því að vera „borgari“ — þótt fólk undir alræðisstjórn sé fremur fangar en borgarar.
Tafla 11.1 dregur saman þessi stjórnarform.
| Stjórnarform | Lýsing | Dæmi |
|---|---|---|
| Konungsstjórn | Einn einstaklingur, þjóðhöfðinginn, fer með æðsta vald | Fjölmörg dæmi, meðal annars eldri konungsríki á borð við Spán og Frakkland og nútímakonungsríki á borð við Marokkó |
| Aðalsveldi | Fámennur hópur sem talinn er til úrvalshóps samfélagsins fer með æðsta vald | Gríska stéttakerfið og indverska erfðastéttakerfið |
| Fulltrúastjórn | Einstaklingar eru valdir til að fara með umboð stærri hóps | Ættbálkalýðræði frumbyggja Norður-Ameríku og flest samtímastjórnvöld í Norður- og Suður-Ameríku og Evrópu |
| Alræði | Stjórnvöld takmarka frelsi einstaklinga með stjórn fjölmiðla, umfangsmiklu eftirliti og öðru félagslegu taumhaldi | Sovétríkin undir stjórn Stalíns og fasistastjórn Mussolinis á Ítalíu |
| Kommúnismi | Ríkið á framleiðslutækin, ákveður laun, stýrir framleiðslu og stjórnar verðlagi | Alþýðulýðveldið Kína |
| Fasismi | Alræðisstjórn sem einkennist af sterkri þjóðernishyggju, andúð á lýðræðislegum meginreglum og trú á félagslegt stigveldi | Þýskaland undir stjórn Hitlers og Spánn undir stjórn Franco |