Inngangur
Yfirlit kaflans
Inngangur
Eins og rætt hefur verið í fyrri köflum er vitringurinn mikilvægur fyrirrennari heimspekinnar. Slíkur einstaklingur var að finna í frumsamfélögum víða um heim og miðlaði milli hversdagslegs veruleika og hins yfirskilvitlega. Í flestum samfélögum kom vitringurinn fram mörgum hundruðum eða jafnvel þúsundum ára áður en heimspekingurinn var viðurkenndur sem einstaklingur sem leitar visku. Justin E. H. Smith (2016) heldur því fram að heimspekileg hugsun krefjist þeirrar sértæku hugsunar sem skrifræðisleg stjórnun samfélags útheimtir og að mörg samfélög hafi mótað heimspekilegar hefðir út frá slíkri sértækri rökvísi. Þessar hefðir mótuðu sameiginlegar hugmyndir um siðfræði, frumspeki og önnur viðfangsefni heimspekilegrar rannsóknar.
Menn af tegundinni Homo sapiens hafa búið á jörðinni í að minnsta kosti 250.000 ár og eiga uppruna sinn á sigdalsvæði Bláu Nílar í Norður-Afríku. Elstu þekktu rit mannkyns fundust hins vegar í hinu forna Súmer í Mesópótamíu, milli fljótanna Tígris og Efrat þar sem þau falla í Persaflóa, og eru frá um 3500 f.o.t. (fyrir um 5.500 árum). Hið langa tímabil frá tilkomu líffræðilegra manna fram að tilkomu ritmáls er yfirleitt nefnt forsaga. Heitið merkir ekki að elstu menn hafi skort vitund um fortíð sína eða þann lærdóm sem af henni mátti draga. Rannsóknir á samfélögum nútímans sem eru án ritmáls sýna að mörg þeirra varðveita munnlegar frásagnarhefðir sem veita sögulegt sjónarhorn. Það sjónarhorn sem forsögulegt fólk öðlaðist með munnlegri sögu er okkur þó með öllu glatað.
Notkun ritmáls til að skrá hugsun manna markar umskiptin frá forsögu til sögu. Meðal elstu varðveittu textanna eru ættartölur, frásagnir af hetjudáðum og hversdagsverkum fólks og lagabálkar. Þessi elstu rit veita innsýn í fyrstu stjórnkerfi manna og daglegt líf. Rit sem fjölluðu um heimspekilegar spurningar komu síðar, einkum í mynd trúarlegra og goðsögulegra frásagna, og þar hefst umfjöllun okkar. Á þessum tímamótum í sögu mannkyns eru skýr merki um að fólk hafi gert sér grein fyrir sögunni og látið hana sig varða, spurt um uppruna náttúrunnar og sjálfsins, velt fyrir sér markmiðum og tilgangi mannlífsins, bæði siðferðilegum og andlegum, og fært rök um rétt og rangt, réttlæti og ranglæti. Þýski hugsuðurinn Karl Jaspers (1883–1969) nefndi þessi tímamót „möndulskeiðið“ (1953), en á ensku er það oftar nefnt „Axial Age“, hér þýtt sem „möndulöldin“. Jaspers taldi að þessi sögulegi „möndull“, þegar heimspekileg hugsun tók að koma fram, félli á fremur afmarkað tímabil, frá 800 f.o.t. til 200 f.o.t., á nokkrum stöðum í heiminum, einkum við Miðjarðarhaf, í Mesópótamíu, á Indlandi og í Kína. Það er eftirtektarvert að fólk á þessum ólíku svæðum virðist hafa gengið í gegnum svipuð umskipti um svipað leyti: fyrst frá forsögu til sögu og síðan frá goðsögulegum og trúarlegum skilningi á manninum og stöðu hans í heiminum til kerfisbundnari rannsókna á manninum og umheiminum. Í þessum kafla er tímabilið frá hinni svonefndu möndulöld rakið fram að mótun auðugra heimspekihefða í Afríku, Asíu og Ameríku.