Samantekt

Samantekt

3.1 Heimspeki frumbyggja

Þegar fólk hverfur frá trúarlegum svörum við spurningum um tilgang og merkingu og leitar náttúrulegri og röklegri svara færist það frá goðsögn til skynsemi. Á grísku er þessari hreyfingu lýst sem færslu frá mýþos til lógos: mýþos vísar til yfirnáttúrulegra frásagna en lógos til skynsamlegra, röklegra og vísindalegra skýringa. Ekki ber þó að skilja þetta sem skörp skil milli goðsagnahugsunar og rökhugsunar. Umskiptin frá mýþos til lógos voru hægfara, ójöfn og hlykkjótt.

Áður fyrr var hugsun frumbyggja talin viska utan fræðilegrar umræðu, en nýlegar rannsóknir hafa dregið þá forsendu í efa. Heimspeki afrískra frumbyggja og frumbyggja Norður-Ameríku birtir skilning á sjálfi og samfélagi sem bæði bætir við og ögrar hefðbundnum vestrænum hugmyndum. Majaþjóðin bjó yfir þróaðri stærðfræði og stjörnufræði, auk frumspekilegra hugmynda um lífskraft sólarinnar. Astekar þróuðu þekkingarfræði sem tengdi sannleikann við skapgerð einstaklingsins og leit á grundvallareðli alheimsins í heild sem guðlegan kraft eða orku.

3.2 Klassísk indversk heimspeki

Indverskar heimspekihefðir eru nokkrum öldum eldri en elstu evrópsku heimspekihefðirnar.

Bæði grískir og indverskir heimspekingar líta á heimspeki sem fræðilega iðju og hagnýta viðleitni, það er lífsmáta. Elstu heimspekirit Indlands eru Vedaritin fjögur. Upanisjadritin, safn helgirita sem bættist við síðar, geyma stóran hluta hins heimspekilega kjarna hindúískra ritninga. Samkvæmt hefðinni ríkir fast stigveldi í alheiminum sem endurspeglast í jarðneskum heimi. Í hindúískri heimspeki komu fram sex darshana-skólar, og hver þeirra vísaði á sérstaka leið til að sjá hið heilaga og verða séður af heilagri veru eða verum.

Helstu darshana-skólarnir sex eru Samkhya, Yoga, Nyaya, Vaisheshika, Mimamsa og Vedanta. Samkhya kennir að allt sé samsett úr purusha, hreinni og algildri vitund, og prakriti, efninu. Frelsun verður þegar hugurinn losnar úr fjötrum efnisins. Markmið jóga er að stöðva hreyfingu hugsunarinnar; aðeins þá mætir einstaklingurinn sínu sanna sjálfi. Nyaya, sem þýða má sem „aðferð“ eða „reglu“, fæst við rökfræði og þekkingarfræði. Vaisheshika þróaðist óháð Nyaya en tók smám saman upp margar kjarnahugmyndir þess. Þekkingarfræði Vaisheshika var einfaldari og viðurkenndi aðeins skynjun og ályktun sem áreiðanlegar þekkingaruppsprettur. Mimamsa var einn elsti heimspekiskóli hindúisma, byggður á túlkun Vedaritanna, og rannsakaði dharma, það er skyldur, helgisiði og samfélagsleg viðmið.

3.3 Klassísk kínversk heimspeki

Elstu kínversku ritin sýna upphaf kenningarinnar um yin og yang, tvö grunnöfl sem lýst er sem karllægu og kvenlægu, myrkri og ljósi eða kyrrstöðu og virkni. Í konfúsíanisma eru hinar fimm stöðugu dygðir góðvild (ren), réttsýni (yi), siðprýði (li), viska (zhi) og trúmennska (xin). Sameiginlegt einkenni daoískra trúarbragða er náttúrulegur og óguðfræðilegur skilningur á undirstöðu siðferðis og gæsku. Almenn siðferðisleiðsögn daoismans felst í að gera sér grein fyrir dao, hinum náttúrulega vegi hlutanna, og gæta þess að athafnir gangi ekki gegn náttúruöflunum.

Meginregla móhismans er að sérhver manneskja sé jafnmikils virði í augum himinsins (tian). Konfúsíus lagði áherslu á stigskipta umhyggju, en Mozi setti fram kenninguna um óhlutdræga umhyggju, byggða á jöfnu gildi allra í augum himinsins. Óhlutdræg umhyggja leiðir beint til andstöðu við árásir og árásarstríð, enda eru gagnkvæmar árásir og stríð mesta ógnin við velferð fólks og umhyggju þess hvert fyrir öðru.