8.2 Grunnspurningar um gildi
8.2 Grundvallarspurningar um gildi
Námsmarkmið
Í lok þessa kafla ættir þú að geta:
Fólk ver stórum hluta ævinnar í að vinna að markmiðum sem það telur góð. En hvað merkir það að eitthvað sé gott? Hvað felst í því að meta eitthvað? Er hægt að leysa ágreining þegar gildi rekast á? Í þessum kafla verða ólík svör við þessum spurningum könnuð til að varpa ljósi á merkingu gildis.
Eigingildi og tækisgildi
Ein leið til að greina gildi er að spyrja hvort eitthvað sé verðmætt í sjálfu sér eða vegna einhvers annars. Eitthvað hefur eigingildi þegar það er verðmætt sjálfs sín vegna. Aristóteles taldi til dæmis að farsæld hefði eigingildi vegna þess að hún væri markmið í sjálfu sér. Allar athafnir stefndu að lokum að farsæld, en hennar væri leitað sjálfrar hennar vegna. Ef spurt væri: „Til hvers er farsæld góð?“ myndi Aristóteles svara að hún væri einfaldlega góð í sjálfri sér.
Eitthvað hefur tækisgildi þegar það er verðmætt vegna einhvers annars; það er leið að markmiði. Þú stundar til dæmis líklega ýmsar athafnir sem eru góðar að því leyti að þær stuðla að heilsu. Fjölbreytt mataræði, reglulegar læknisheimsóknir og hreyfing efla heilsu og vellíðan. Heilsa er þá eigingildið sem veitir þessum athöfnum tækisgildi.
Grundvallarstaða gilda
Þó mætti halda því fram að heilsa hafi sjálf aðeins tækisgildi, þar sem fólk meti hana vegna þess að hún stuðlar að farsæld. Þegar greint er á milli eigingildis og tækisgildis er því ekki aðeins spurt hvað sé verðmætt, heldur einnig hvernig gildin tengist. Dæmið um heilsu og farsæld vekur spurningu um grundvallarstöðu gilda: Er aðeins eitt eigingildi til eða eru þau mörg?
Einhyggja heldur því fram að eitt grundvallareigingildi liggi öllum öðrum gildum til grundvallar. Nautnahyggjumenn telja til dæmis ánægju slíkt gildi og að eitthvað verði að vera ánægjulegt til að teljast gott. Einhyggjumaður telur að ef fólk meti gildi sín og innbyrðis tengsl þeirra vandlega komi í ljós að eitt þeirra sé mikilvægast en hin þjóni því. Mikilvægt sé að finna þetta grunngildi svo það geti leiðbeint skoðunum, dómum og athöfnum.
Fjölhyggja heldur því fram að grundvallareigingildin séu mörg en ekki eitt. Fjölhyggjumaður getur greint eigingildi frá nytjagildum, en sú greining leiðir ekki til eins æðsta eigingildis sem öll önnur gildi hvíla á. Samkvæmt fjölhyggju eru tvö eða fleiri grunngildi sem ekki er unnt að smætta hvert niður í annað. Þekking og ást hafa til dæmis báðar eigingildi ef hvorki er hægt að skýra gildi þekkingar með ást né gildi ástar með þekkingu.
Talsmenn einhyggju líta oft á fjölhyggju sem afstæðishyggju sem geti torveldað lausn siðferðilegra álitamála þegar gildi rekast á. Tökum sjálfsvíg með aðstoð læknis sem dæmi. Einhyggjumaður myndi meta þá ákvörðun að enda eigið líf af læknisfræðilegum ástæðum samkvæmt einni siðferðisreglu. Ef ánægja væri eigingildið gæti hann talið slíka aðstoð góða þegar hún bindur enda á sársauka, einkum ef þjáning sjúklings útilokar alla andlega og líkamlega ánægju. Fjölhyggjumaður þyrfti hins vegar að meta ákvörðunina út frá fleiri eigingildum, svo sem ánægju og lífi. Þá eru bæði endalok sársauka og áframhald lífsins góð, án þess að annað sé æðra hinu. Fjölhyggjan kann því hvorki að leysa gildisáreksturinn né skera úr um hvort athöfnin sé rétt. Einhyggja býður aftur á móti upp á sameinaðan og samkvæman meta-siðfræðilegan ramma (sjá næsta kafla um Meta-siðfræði), enda gerir hún ráð fyrir einu grunngildi en ekki mörgum.
Fjölhyggjumenn telja hins vegar að lífið rúmi mörg gæði sem hafa eigingildi, svo sem að fullnægja löngunum, ná markmiðum, þroska hæfileika og mynda djúp persónuleg tengsl. Í Women and Human Development lýsir bandaríski femínistinn og siðspekingurinn Martha Nussbaum (1947–) mörgum slíkum gæðum, meðal annars lífi, heilsu, tilfinningatengslum, félagslegum tengslum, leik og skynsemi (2000). Farsælt líf felur í sér mörg gæði en ekki aðeins eitt. Fjölhyggjumenn hafa einnig áhyggjur af afleiðingum einhyggjunnar: Krafa um eitt eigingildi gæti takmarkað frelsi einstaklinga, einkum þegar gildi þeirra víkja frá ríkjandi viðhorfum.
Ósammælanleiki
Fjölhyggja styðst oft við hugtakið ósammælanleika. Það lýsir aðstæðum þar sem enginn sameiginlegur mælikvarði gildir um tvö eða fleiri gæði, gildi eða fyrirbæri. Bera má saman stærð eins hlutar í fetum og annars í sentímetrum með því að umreikna einingarnar. Hins vegar er ekki hægt að bera hraða hlaupandi blettatígurs saman við stærð Taj Mahal: Annað er mælt í mílum á klukkustund en hitt í ferfetum.
Sum gildi eru á sama hátt of ólík til að unnt sé að meta þau með einum mælikvarða. Ást og vinátta eru til dæmis dýrmæt án þess að verðgildi þeirra verði gefið upp í krónum. Gildi vináttu og peninga eru ekki sammælanleg. Líkamleg heilsa og traustir vinir eru hvort tveggja verðmæt, en á ólíkan hátt, og því ósambærileg gildi. Jafnvel þegar sömu matsaðferð má beita er ekki víst að hægt sé að raða gildum frá betra til verra. Þú gætir til dæmis metið mörg vináttusambönd mikils án þess að geta raðað þeim eða útnefnt einn besta vin.
Siðferðileg fjölhyggja og siðferðileg afstæðishyggja
Siðferðileg fjölhyggja heldur því fram að til séu ólíkir siðferðilegir rammar sem ekki verði sameinaðir í einn. Ein menning getur því átt erfitt með að skilja gildi annarrar ef hugmyndir þeirra um hið góða eru gerólíkar, og hugsanlega finnst engin leið til að sætta muninn. Menningarmunur skiptir þannig miklu fyrir gildisfjölhyggju og þá hugmynd að fleiri en einn rammi geti skýrt siðferði.
Fjölhyggja er þó ekki það sama og afstæðishyggja. Siðferðileg afstæðishyggja gengur lengra: Hún heldur ekki aðeins fram mörgum siðferðilegum römmum heldur telur hvern þeirra jafngildan, þar sem einstaklingar, samfélög og menningarheimar ákvarði sjálf hvað sé siðferðilega rétt. Af því leiðir að engin menning geti dæmt gildiskerfi annarrar.
Nussbaum nefnir kynfæralimlestingu kvenna til að sýna vandann við siðferðilega afstæðishyggju (1999). Ef siðferði væri algerlega háð hefðum og gildum hverrar menningar gæti utanaðkomandi fólk hvorki fordæmt slíka limlestingu né aðrar venjur sem skaða konur eða halda þeim í undirokaðri og berskjaldaðri stöðu. Nussbaum telur að ekki eigi að meta femínísk álitamál eingöngu út frá staðbundnum hefðum; alþjóðleg réttlætishugmynd sé nauðsynleg til að takast á við kynjamisrétti. Hún ver því algilda réttlætiskenningu sem tekur mið af menningarmun og kallar hana skynsamlega fjölhyggju.
Fjölhyggja og afstæðishyggja snerta kjarna margra siðferðilegra álitamála í daglegu lífi, einkum þegar siðferðisskoðanir eru skoðaðar frá sögulegu eða menningarlegu sjónarhorni og ólík gildi koma í ljós. Erfitt er að ákvarða innbyrðis stöðu gildanna. Sú ákvörðun hefur þó hagnýtar afleiðingar fyrir skilning fólks á réttu og röngu, mat þess á siðlegum og ósiðlegum athöfnum og þau markmið sem það setur sér.