Samantekt
Samantekt
8.1 Greinarmunur staðreynda og gilda
Greinarmunur staðreynda og gilda skilur á milli þess sem er (staðreynda) og þess sem við teljum að ætti að vera (gilda) út frá hugmyndum um hið góða, fagra eða mikilvæga. Lýsandi staðhæfingar segja hvernig heimurinn er. Metandi staðhæfingar fela í sér gildisdóm og segja hvernig heimurinn ætti að vera.
Náttúruhyggjuvillan felst í að ætla að leiða megi gildi, það sem við ættum að gera, beint af staðreyndum um heiminn, því sem er. Er–ætti-vandinn dregur fram erfiðleikann við að fara frá staðreyndastaðhæfingu um það sem er til gildisstaðhæfingar um það sem ætti að vera.
Siðferðilegir hluthyggjumenn telja tilteknar siðferðilegar staðreyndir hlutlægt sannar. Siðferðilegir efahyggjumenn hafna slíkum hlutlægum grunni. Þeir leggja áherslu á að siðferðileg gildi séu ekki staðreyndir og krefjist annars konar hugsunar en rökfræðileg eða vísindaleg rök.
8.2 Grundvallarspurningar um gildi
Eitthvað hefur eigingildi þegar það er verðmætt sjálfs sín vegna en tækisgildi þegar það er verðmætt vegna einhvers annars. Spurningin um grundvallarstöðu gilda er hvort eitt eigingildi eða mörg liggi öllum öðrum gildum til grundvallar. Einhyggja gerir ráð fyrir einu grundvallareigingildi en fjölhyggja mörgum.
Fjölhyggja styðst oft við ósammælanleika: tvö eða fleiri gæði, gildi eða fyrirbæri hafa þá engan sameiginlegan mælikvarða. Siðferðileg afstæðishyggja gengur lengra. Hún segir bæði að siðferðisrammar séu margir og að hver þeirra sé jafngildur að því marki sem einstaklingar, samfélög og menningarheimar ákvarða hið siðferðilega.
8.3 Meta-siðfræði
Meta-siðfræði fjallar um siðferðilega röksemdafærslu og þær grunnforsendur sem siðferðisskoðanir og breytni byggjast á. Siðferðileg hluthyggja segir gildi eiga sér stoð í veruleikanum og krefjast hlutlægs ramma til að greina hið góða. Siðferðileg andhluthyggja segir gildi ekki byggjast á hlutlægum staðreyndum heldur huglægum grunni, svo sem löngunum og skoðunum.
Siðfræðikenningar styðjast við ólíkan grunn. Sumar vísa til náttúrunnar en aðrar til sameiginlegra mannlegra stofnana. Kenningar sem byggjast á Guði ráðast af skilningi þeirra á hinu guðlega. Ágústínus frá Hippó benti á að margt sem við teljum okkur vita byggist í reynd á trú. Evþýfron-vandinn spyr hvort eitthvað sé gott vegna þess að Guð boðar það eða hvort Guð boði það vegna þess að það sé gott. Tómas frá Akvínó greindi eilíf lög, náttúrulög, mannalög og guðleg lög. Siðfræðileg eðlishyggja segir góðar athafnir fullnægja mannlegu eðli en illar afskræma það.
8.4 Vellíðan
Vellíðan snýst um það sem er gott fyrir manneskju, ekki aðeins um hið góða í óhlutbundnum skilningi.
Heimspekingar nálgast vellíðan einkum út frá ánægju, löngunum eða hlutlægum gæðum. Nautnahyggja skilur vellíðan sem ánægju og fjarveru sársauka. Epíkúros kenndi að ánægja væri hið æðsta gæði. Nytjastefna telst nautnahyggja þar sem hún leitast við að hámarka ánægju og lágmarka sársauka. Gagnrýnendur telja ánægju of breytilega, óákveðna, huglæga og skilyrta til að vera traustur grunnur siðfræðinnar.
Önnur kenning leggur vellíðan að jöfnu við uppfyllingu langana. Vitsmunahyggja segir gildisdóma hafa vitsmunalegt og staðhæfanlegt inntak en óvitsmunahyggja tengir þá fremur sálrænu ástandi. Kenningar um hlutlæg gæði meta vellíðan út frá þáttum sem stuðla að farsælu lífi óháð óskum einstaklingsins. Þær beina gjarnan sjónum að þekkingu, dygð, vináttu og fullkomnun.
8.5 Fagurfræði
Fagurfræði er svið gildisfræðinnar sem rannsakar mat á listaverkum og fagurfræðilegri reynslu í náttúru og hversdagslífi. Hjá Platoni, Aristótelesi og Plótínosi er fegurð eiginleiki hlutar. Heimspekingar upplýsingarinnar líta hana hins vegar sem huglægan dóm. Fagurfræðikenningar rannsaka einnig hvernig við dæmum list. Fagurfræðin getur þannig afhjúpað hvað samfélög meta, hvernig þau tjá gildi sín og hver fær að móta þau.