1.4 Skipulag hagkerfa: yfirlit yfir efnahagskerfi
1.4 Skipulag hagkerfa: yfirlit yfir efnahagskerfi
Námsmarkmið
Að þessum undirkafla loknum ættir þú að geta:
- borið saman hefðbundin hagkerfi, tilskipanahagkerfi og markaðshagkerfi
- útskýrt verga landsframleiðslu (VLF)
- metið mikilvægi og áhrif hnattvæðingar
Nútímahagkerfi er afar flókið kerfi. Það tekur til allrar framleiðslu á vörum og þjónustu, allra kaupa og sölu og allrar atvinnu. Efnahagslíf hvers einstaklings tengist, að minnsta kosti að einhverju leyti, efnahagslífi þúsunda eða jafnvel milljóna annarra. Hver skipuleggur og samhæfir þetta kerfi? Hver sér til dæmis til þess að samfélagið framleiði jafnmörg sjónvörp og fólk þarf og vill, að nægilega margir starfi í rafeindaiðnaði og að sjónvörpin séu framleidd með sem hagkvæmustum hætti? Hvernig gengur þetta allt saman upp?
Samfélög skipuleggja hagkerfi sín með að minnsta kosti þrennum hætti. Elsta fyrirkomulagið er hefðbundið hagkerfi, sem enn er að finna á afmörkuðum svæðum í Asíu, Afríku og Suður-Ameríku. Þar er efnahagslífinu hagað samkvæmt siðum sem hafa mótast í tímans rás. Störf erfast gjarnan innan fjölskyldna. Flestar fjölskyldur stunda landbúnað með hefðbundnum aðferðum og neyta að mestu þess sem þær framleiða. Þegar hefðir ráða lífsháttum með þessum hætti verða efnahagslegar framfarir og þróun yfirleitt litlar.
Tilskipanahagkerfi eru með allt öðru sniði. Þar er efnahagsstarfsemin látin þjóna markmiðum sem stjórnandi eða valdastétt setur. Egyptaland til forna er gott dæmi: stórum hluta efnahagsstarfseminnar var beint að því að reisa píramída fyrir faraóana, eins og þá sem sjást á mynd 1.8. Herragarðsskipulag miðalda er annað dæmi. Lénsherra lagði til ræktunarland og veitti vernd ef til stríðs kæmi. Á móti lögðu undirsátar hans til vinnuafl og hermenn sem fylgdu boðum hans. Á tuttugustu öld var tilskipanahagkerfið eitt af megineinkennum kommúnismans.
Í tilskipanahagkerfi ákveða stjórnvöld hvaða vörur og þjónusta skuli framleidd og á hvaða verði þær skuli seldar. Þau velja einnig framleiðsluaðferðir og ákvarða laun starfsfólks. Mörg grunnþjónusta, svo sem heilbrigðisþjónusta og menntun, er veitt án beinnar greiðslu. Kúba og Norður-Kórea búa nú við tilskipanahagkerfi.
Efnahagsleg ákvarðanataka er mjög miðstýrð í tilskipanahagkerfum en dreifð í markaðshagkerfum. Markaður er vettvangur þar sem kaupendur og seljendur vöru eða þjónustu koma saman, hvort sem þeir eru einstaklingar eða fyrirtæki. Kauphöllin í New York (mynd 1.9) er skýrt dæmi um slíkan vettvang. Í markaðshagkerfi er ákvarðanataka dreifstýrð. Slík hagkerfi byggjast á einkaframtaki: einstaklingar eða hópar einstaklinga eiga og reka framleiðslutækin, það er auðlindir og fyrirtæki. Fyrirtæki bjóða vörur og þjónustu í samræmi við eftirspurn; í tilskipanahagkerfi eiga stjórnvöld hins vegar auðlindirnar og fyrirtækin. Tekjur fólks ráðast af því hversu vel því tekst að nýta auðlindir, einkum eigið vinnuafl, til að skapa eitthvað sem samfélagið metur. Því meira sem framlagið er metið, þeim mun hærri verða tekjurnar — eins og dæmi Lady Gaga og LeBron James sýna. Við þessar aðstæður eru það markaðsöfl fremur en stjórnvöld sem ráða efnahagslegum ákvörðunum.
Flest hagkerfi heims eru blönduð. Þau sameina einkenni tilskipanahagkerfis og markaðshagkerfis og jafnvel hefðbundins hagkerfis. Bandaríska hagkerfið er nálægt markaðshagkerfisenda þessa rófs. Mörg ríki í Evrópu og Rómönsku Ameríku byggjast einnig einkum á markaði, en þar hafa stjórnvöld meiri afskipti af efnahagslegum ákvörðunum en í Bandaríkjunum. Kína og Rússland hafa færst í átt að markaðshagkerfi á undanförnum áratugum en eru enn nær tilskipanahagkerfisenda rófsins. Í næsta innskoti er fjallað um eina nálgun Heritage Foundation á efnahagsfrelsi ríkja.
Regluverk: leikreglur hagkerfisins
Markaðir og reglur hins opinbera eru ávallt samofin. Algerlega frjáls markaður er ekki til. Reglur móta „leikreglur“ hagkerfisins. Í hagkerfum sem byggjast einkum á markaði eru reglurnar færri og ættu helst aðeins að tryggja þátttakendum sanngjörn samkeppnisskilyrði. Að lágmarki vernda lög einkaeign gegn þjófnaði og fólk gegn ofbeldi, tryggja að lögmætum samningum sé framfylgt, vinna gegn svikum og kveða á um skattheimtu. Jafnvel hagkerfi sem byggjast hvað mest á tilskipunum nýta þó markaði; annars gætu kaup og sala vart farið fram. Þar stýra stjórnvöld hins vegar framleiðslu og verðlagningu með ströngum hætti. Í mjög reglubundnum hagkerfum myndast oft skuggahagkerfi, eða svartir markaðir, þar sem viðskipti fara fram án samþykkis stjórnvalda.
Við skipulag efnahagsstofnana er því sjaldnast valið einfaldlega á milli algers markaðsfrelsis og fullrar stjórnvaldsstýringar. Viðfangsefnið felst fremur í að finna hæfilegt jafnvægi milli markaðsfrelsis og reglna hins opinbera.
Uppgangur hnattvæðingar
Undanfarna áratugi hafa tengsl þjóða orðið æ nánari fyrir tilstilli hnattvæðingar. Hugtakið vísar til vaxandi menningarlegra, pólitískra og efnahagslegra tengsla fólks um allan heim. Hnattvæðingin birtist meðal annars í auknum viðskiptum með vörur, þjónustu og eignir yfir landamæri, það er í alþjóðaviðskiptum og fjármagnsflæði milli landa.
Ýmsar ástæður liggja að baki aukinni hnattvæðingu. Framfarir í sjóflutningum, til dæmis notkun gámaskipa eins og þess sem sést á mynd 1.10, og í flugfrakt hafa lækkað flutningskostnað. Nýjungar í tölvutækni og fjarskiptum hafa jafnframt gert auðveldara og ódýrara að stýra framleiðslu og sölu yfir langar vegalengdir. Margar verðmætar afurðir nútímahagkerfisins eru upplýsingar, svo sem tölvuhugbúnaður, fjármálaráðgjöf, ferðaáætlanir, tónlist, bækur, kvikmyndir og byggingarteikningar. Þessar afurðir og margar aðrar má flytja um fjarskipta- og tölvunet með sífellt minni kostnaði. Loks hafa alþjóðlegir samningar milli ríkja greitt fyrir auknum viðskiptum.
Tafla 1.2 sýnir einn mælikvarða á hnattvæðingu: útflutning sem hlutfall af innlendri framleiðslu í völdum ríkjum á árunum 2010–2015, samkvæmt Alþjóðabankanum. Útflutningur er vara og þjónusta sem framleidd er innanlands og seld til útlanda. Innflutningur er hins vegar vara og þjónusta sem framleidd er erlendis og seld innanlands. Verg landsframleiðsla (VLF) mælir heildarframleiðslu hagkerfis. Hlutfall útflutnings og VLF sýnir því hve stór hluti heildarframleiðslu ríkis er seldur til annarra landa.
| Ríki | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Hátekjuríki | ||||||
| Bandaríkin | 12.4 | 13.6 | 13.6 | 13.5 | 13.5 | 12.6 |
| Belgía | 76.2 | 81.4 | 82.2 | 82.8 | 84.0 | 84.4 |
| Kanada | 29.1 | 30.7 | 30.0 | 30.1 | 31.7 | 31.5 |
| Frakkland | 26.0 | 27.8 | 28.1 | 28.3 | 29.0 | 30.0 |
| Millitekjuríki | ||||||
| Kína | 29.4 | 28.5 | 27.3 | 26.4 | 23.9 | 22.4 |
| Brasilía | 10.9 | 11.9 | 12.6 | 12.6 | 11.2 | 13.0 |
| Mexíkó | 29.9 | 31.2 | 32.6 | 31.7 | 32.3 | 35.3 |
| Suður-Kórea | 49.4 | 55.7 | 56.3 | 53.9 | 50.3 | 45.9 |
| Lágtekjuríki | ||||||
| Tsjad | 36.8 | 38.9 | 36.9 | 32.2 | 34.2 | 29.8 |
| Indland | 22.0 | 23.9 | 24.0 | 24.8 | 22.9 | - |
| Nígería | 25.3 | 31.3 | 31.4 | 18.0 | 18.4 | - |
Undanfarna áratugi hefur hlutfall útflutnings og VLF almennt hækkað, bæði í heiminum í heild og í Bandaríkjunum. Útflutningur sem hlutfall af VLF er þó mun minni í Bandaríkjunum en heimsmeðaltalið. Ein ástæðan er að stór hagkerfi geta haft meiri verkaskiptingu innan eigin landamæra. Minni hagkerfi, svo sem Belgía, Suður-Kórea og Kanada, þurfa hins vegar frekar á viðskiptum yfir landamæri að halda til að nýta verkaskiptingu, sérhæfingu og stærðarhagkvæmni til fulls. Í þessum skilningi hefur hnattvæðing minni áhrif á hið gríðarstóra bandaríska hagkerfi en á flest önnur hagkerfi.
Tafla 1.2 sýnir einnig að hnattvæðing hefur aukist ört á undanförnum áratugum í mörgum milli- og lágtekjuríkjum, svo sem Mexíkó og Kína. Ef geimfari á braut um jörðu gæti séð öll efnahagsviðskipti sem skærlitar línur myndi hnötturinn birtast sem þéttriðið tengslanet.
Þótt hnattvæðing hafi aukist undanfarna áratugi hefur andstaða við hana jafnframt orðið áberandi. Víða um heim hefur fólk áhyggjur af atvinnumissi, skertu pólitísku fullveldi og vaxandi efnahagslegum ójöfnuði. Þekkt dæmi um þessa andstöðu eru þjóðaratkvæðagreiðslan í Bretlandi árið 2016 um útgöngu úr Evrópusambandinu (Brexit) og kjör Donalds J. Trump sem forseta Bandaríkjanna.
Nú ætti að vera orðið skýrara um hvað hagfræðin fjallar. Áður en lengra er haldið er mikilvægt að lesa viðaukann við þennan kafla, Notkun stærðfræði í Principles of Economics. Þar er farið yfir grundvallaratriði sem þarf að kunna til að lesa og nota hagfræðilíkön.