1010 Einokunarsamkeppni og fákeppni

Inngangur að einokunarsamkeppni og fákeppni

Þvottaefnisflöskur af mörgum vörumerkjum í verslunarhillu. — **Mynd 10.1.** Vörumerki í samkeppni? Þvottaefnismarkaðurinn einkennist hvorki af fullkominni samkeppni né einokun. (Mynd: aðlögun á „DSC_7174“ eftir Pixel Drip/Flickr Creative Commons, CC BY 2.0)

Inngangur að einokunarsamkeppni og fákeppni

Tengjum við raunveruleikann

Freistingin að brjóta lögin

Þvottaefni og ísmolar í pokum virðast kannski hversdagslegar, jafnvel leiðinlegar vörur. Raunin er önnur: báðar vörutegundir hafa orðið tilefni leynifunda og samkomulaga sem minna á njósnasögu. Á árunum 1997–2004 höfðu fjórir stærstu þvottaefnisframleiðendur Frakklands—Procter og Gamble, Henkel, Unilever og Colgate-Palmolive—samanlagt um 90% markaðshlutdeild. Fulltrúar fyrirtækjanna hittust í laumi á litlum kaffihúsum fjarri alfaraleið í París. Markmiðið var að ryðja samkeppni úr vegi og ákveða verð í sameiningu.

Um svipað leyti sömdu fimm stærstu framleiðendur ísmola í pokum í miðvesturríkjum Bandaríkjanna—Home City Ice, Lang Ice, Tinley Ice, Sisler’s Dairy og Products of Ohio—með leynd um að skipta markaðnum á milli sín.

Ef samkomulögin næðu fram að ganga gæti hvor hópur hagað sér eins og eitt einokunarfyrirtæki og öðlast einokunarhagnað. Hængurinn er sá að markaðsskipting og verðsamráð fyrirtækja eru ólögleg víða um heim, meðal annars í Evrópusambandinu og Bandaríkjunum.

Málin tvö sýna markaði sem einkennast hvorki af fullkominni samkeppni né einokun. Fyrirtækin starfa í markaðsgerðum milli þessara tveggja enda samkeppnisrófsins. Hvaða hvatar móta hegðun þeirra og hvers vegna verða slíkir markaðir til? Síðar í kaflanum verður aftur vikið að málunum og afdrifum samkomulaganna.

Fullkomin samkeppni og einokun marka tvo enda samkeppnisrófsins. Á markaði með fullkominni samkeppni selja mörg fyrirtæki einsleita vöru. Hvert þeirra er verðþegi: það hefur ekki markaðsvald til að breyta verðinu og tekur því markaðsverðið sem gefið.

Einokun er fyrir hendi þegar eitt fyrirtæki er eina fyrirtækið sem selur vöru sem á sér enga nána staðkvæmdarvöru. Microsoft hefur til dæmis lengi haft mjög sterka stöðu á markaði fyrir tölvustýrikerfi og er því oft nefnt sem fyrirtæki með verulegt markaðsvald. Hvort staðan telst einokun ræðst þó af því hvernig markaðurinn er afmarkaður.

Flest fyrirtæki starfa á mörkuðum sem falla hvorki undir fullkomna samkeppni né einokun. Markaðir þeirra einkennast af ófullkominni samkeppni: fyrirtækin hafa nokkur áhrif á eigið verð en standa jafnframt frammi fyrir samkeppni sem takmarkar markaðsvald þeirra. Hvernig ákveða þau þá verð og framleiðslumagn?

Ein tegund ófullkominnar samkeppni er einokunarsamkeppni. Þar keppir fjöldi fyrirtækja sem selur skyldar en ekki eins vörur. Mall of America í Minnesota, stærsta verslunarmiðstöð Bandaríkjanna, sýnir þetta vel. Árið 2010 voru þar 24 verslanir með tilbúinn kvenfatnað, svo sem Ann Taylor og Urban Outfitters; 50 verslanir með bæði karla- og kvenfatnað, svo sem Banana Republic, J. Crew og Nordstrom’s; og 14 verslanir með sérhæfðan kvenfatnað, svo sem Motherhood Maternity og Victoria’s Secret. Margir smásölumarkaðir sem neytendur þekkja af eigin raun einkennast af einokunarsamkeppni.

Önnur megingerð ófullkominnar samkeppni er fákeppni, þar sem lítill fjöldi fyrirtækja ræður stórum hluta markaðarins. Í dæmi bókarinnar framleiða Boeing og Airbus hvort um sig tæplega helming allra stórra atvinnuflugvéla í heiminum. Coca-Cola og Pepsi eru á sama hátt ráðandi á bandaríska gosdrykkjamarkaðnum. Fákeppni einkennist oft af miklum aðgangshindrunum og innbyrðis háðum ákvörðunum: hvert fyrirtæki velur framleiðslumagn, verð og aðra stefnu með hliðsjón af líklegum viðbrögðum keppinautanna. Í kaflanum er fyrst fjallað um hvernig fyrirtæki í einokunarsamkeppni velja hagnaðarhámarkandi framleiðslumagn. Síðan er fákeppni skoðuð. Þar takast á tveir hvatar: að fyrirtækin starfi saman eins og eitt einokunarfyrirtæki eða að hvert þeirra auki framleiðslu og lækki verð til að auka eigin markaðshlutdeild og hagnað á kostnað hinna. Fákeppnismarkaðir geta því borið einkenni bæði einokunar og fullkominnar samkeppni.