Lykilhugtök og samantekt

Lykilhugtök og samantekt

10.1 Einokunarsamkeppni

Einokunarsamkeppni er markaðsgerð þar sem mörg fyrirtæki selja svipaðar en aðgreindar vörur. Aðgreiningin getur byggst á efnislegum eða óáþreifanlegum eiginleikum vörunnar eða þjónustunnar, staðsetningu sölustaðar og því hvernig neytendur skynja vöruna.

Eftirspurnarferill fyrirtækis í einokunarsamkeppni hallar niður á við. Fyrirtækið er því verðákvarðandi og velur samsetningu verðs og magns á ferlinum. Eftirspurnin er þó yfirleitt teygnari en eftirspurn eftir vöru einokunarfyrirtækis, því neytendur geta valið sambærilegar vörur keppinauta. Til að hámarka hagnað velur fyrirtækið magnið þar sem jaðartekjur eru jafnar jaðarkostnaði (MR = MC) og les síðan verðið fyrir það magn af eftirspurnarferlinum.

Skili fyrirtæki í einokunarsamkeppni jákvæðum hagrænum hagnaði laðar markaðurinn að sér ný fyrirtæki. Eftirspurn eftir vöru hvers fyrirtækis minnkar þar til hagræni hagnaðurinn hverfur til langs tíma. Verði fyrirtækin fyrir hagrænu tapi hverfa sum þeirra af markaðnum; eftirspurn eftir vörum þeirra sem eftir eru eykst þar til tapið er horfið.

Einokunarsamkeppni tryggir hvorki framleiðsluhagkvæmni né hagkvæma úthlutun. Fyrirtækin framleiða ekki við lágmark meðalkostnaðarferilsins og verðið er hærra en jaðarkostnaðurinn (P > MC). Miðað við sambærilegan markað með sömu eftirspurn og kostnað en fullkomna samkeppni verður framleiðslumagnið því minna, meðalkostnaðurinn hærri og verðið hærra.

Einokunarsamkeppni hefur jafnframt kosti fyrir neytendur: meira vöruúrval og hvata fyrirtækja til að bæta vörur, þjónustu og verslunarupplifun. Deilt er um hvort markaðshagkerfi skapi meiri fjölbreytni en samfélagslega er hagkvæmt.

10.2 Fákeppni

Fákeppni er markaðsgerð þar sem fá fyrirtæki annast alla eða stærstan hluta sölu á markaði. Saman geta þau hámarkað hagnað með því að mynda kartel, draga úr heildarframleiðslu og hækka verð eins og eitt einokunarfyrirtæki. Hvert fyrirtæki hefur þó sjálfstæðan hvata til að auka eigin framleiðslu og ná stærri markaðshlutdeild, svo samráðið er óstöðugt. Formlegt samráð fyrirtækja er auk þess víða ólöglegt.

Vandi fangans sýnir hvernig leikjafræði nýtist við greiningu fákeppni. Hver aðili hefur hvata til að fylgja eiginhagsmunum, jafnvel þegar samvinna myndi skila öllum aðilum betri sameiginlegri niðurstöðu. Meginvandinn er því að skapa trúverðuga hvata til samstarfs og bregðast við frávikum frá því.