13.2 Hvernig stjórnvöld geta hvatt til nýsköpunar
13.2 Hvernig stjórnvöld geta hvatt til nýsköpunar
Námsmarkmið
- Útskýra áhrif hugverkaréttinda á samfélagslega ávöxtun og einkaávöxtun.
- Tilgreina þrjár aðgerðir bandarískra stjórnvalda og útskýra hvernig þær hvetja til nýsköpunar.
Stjórnvöld geta með ýmsum aðgerðum aukið hvata til nýsköpunar. Þau geta meðal annars verndað hugverkaréttindi, tekið þátt í kostnaði við rannsóknir og þróun og stutt rannsóknasamstarf háskóla og fyrirtækja.
Hugverkaréttindi
Ein leið til að stuðla að nýrri tækni er að veita frumkvöðli einkarétt á nýrri vöru eða aðferð um tiltekinn tíma. Hugverkaréttindi ná meðal annars til einkaleyfa, sem veita uppfinningafólki tímabundinn einkarétt til að framleiða, nota eða selja uppfinningu, og höfundarréttar, sem verndar meðal annars bókmenntir, tónlist, kvikmyndir, myndskeið og myndverk. Hafi lyfjafyrirtæki einkaleyfi á nýju lyfi má annað fyrirtæki ekki framleiða eða selja lyfið án leyfis einkaleyfishafans meðan einkaleyfið gildir. Án verndar gæti lyfjafyrirtækið þurft að mæta samkeppni um leið og varan reynist vel og ætti þá erfiðara með að endurheimta rannsóknar- og þróunarkostnaðinn. Einkaleyfi getur hins vegar skapað tímabundinn einokunarhagnað og þar með aukið hvata til rannsókna og þróunar. Verndin má þó ekki vara endalaust. Í rammanum Skýrum málið er fjallað um hvernig bandarísk höfundarréttarlög höfðu áhrif á elstu kvikmyndirnar um Mikka mús.
Mynd 13.4 sýnir fjölda einkaleyfisumsókna til Einkaleyfa- og vörumerkjastofu Bandaríkjanna og fjölda veittra einkaleyfa á árunum 1990–2020. Umsóknum fjölgaði hratt frá miðjum tíunda áratugnum og fjöldinn hélst mikill út tímabilið.
Einkaleyfi geta hvatt til nýsköpunar með því að vernda tímabundið hagsmuni frumkvöðulsins, en kerfið er ekki gallalaust:
Þar sem einkaleyfi eru ófullkomin og eiga ekki við um allar tegundir nýsköpunar þurfa stjórnvöld einnig aðrar leiðir til að bæta ávöxtun þeirra sem þróa nýja tækni. Í næstu undirköflum er fjallað um þrjár slíkar aðgerðir.
Stefna 1: Opinber útgjöld til rannsókna og þróunar
Hafi einkageirinn ekki nægan hvata til rannsókna og þróunar geta stjórnvöld fjármagnað slíkt starf beint. Opinbert fé getur stutt rannsóknir og þróun (R&Þ) í háskólum, sjálfseignarstofnunum, einkafyrirtækjum og opinberum rannsóknarstofum. Slík útgjöld geta skapað þekkingu og tækni sem mörg fyrirtæki geta nýtt. Þau eru þó fjármögnuð af skattgreiðendum og val verkefna getur stundum ráðist meira af pólitískum sjónarmiðum en vísindalegu eða efnahagslegu mati.
Tafla 13.3 sýnir hvaðan fjármögnun rannsókna og þróunar í Bandaríkjunum kom árið 2018. Fyrsti dálkurinn tilgreinir fjármögnunaraðilann, annar dálkurinn fjárhæðina og sá þriðji hlutdeild hvers aðila í heildarfjármögnuninni. Alríkisstjórnin lagði til 21,4%, atvinnulífið 70,3% og háskólar 3,4%. Hlutföllin eru námunduð.
| Uppspretta R&Þ-fjármögnunar | Fjárhæð (milljarðar dollara) | Hlutfall af heild |
|---|---|---|
| Alríkisstjórnin | 129,6 $ | 21,4% |
| Atvinnulífið | 426,0 $ | 70,3% |
| Háskólar | 20,7 $ | 3,4% |
| Sjálfseignarstofnanir | 25,0 $ | 4,1% |
| Stjórnvöld utan alríkisins | 4,8 $ | 0,8% |
| Samtals | 606,1 $ |
Tafla 13.3: Útgjöld til rannsókna og þróunar í Bandaríkjunum árið 2018 (heimild: National Science Foundation)
Á sjöunda áratugnum fjármagnaði alríkisstjórnin um tvo þriðju hluta allra R&Þ-útgjalda Bandaríkjanna. Gögnin frá 2018 sýna að atvinnulífið hafði síðar tekið við mun stærri hluta fjármögnunarinnar. Alríkisstjórnin hefur því reynt að beina beinum R&Þ-útgjöldum að sviðum þar sem einkafyrirtæki eru síður virk. Beinn opinber stuðningur krefst þó pólitískra ákvarðana um hvaða verkefni skuli fjármagna. Vísindalegt mat á gildi rannsókna getur þá blandast sjónarmiðum um það hvar fjármununum er varið og hvaða kjördæmi njóta þeirra.
Stefna 2: Skattafsláttur vegna rannsókna og þróunar
Önnur leið til að styðja R&Þ án þess að stjórnvöld þurfi að meta hvert verkefni sérstaklega er að veita fyrirtækjum skattafslátt í samræmi við rannsóknar- og þróunarstarf þeirra. Í Bandaríkjunum nefnist þessi aðgerð skattafsláttur vegna rannsókna og tilraunastarfsemi. Í mati bandaríska fjármálaráðuneytisins sem bókin vísar til kom fram að hver dollari í minni skatttekjum vegna afsláttarins leiddi að minnsta kosti til eins dollars í viðbótar R&Þ-fjárfestingu fyrirtækja. Sumar rannsóknir mátu hlutfall ávinnings og kostnaðar á bilinu 2,00–2,96.
Stefna 3: Rannsóknasamstarf
Stjórnvöld einstakra fylkja og alríkisstjórnin styðja rannsóknasamstarf með margvíslegum hætti. Samtökin United for Medical Research, sem beita sér fyrir alríkisfjármögnun Heilbrigðisrannsóknastofnana Bandaríkjanna (NIH), áætluðu að rannsóknir á vegum NIH hefðu árið 2011 aukið verga landsframleiðslu Bandaríkjanna um 69 milljarða dollara og stutt sjö milljónir starfa. Samkvæmt gögnum sem bókin vísar til vörðu Bandaríkin 117 milljörðum dollara til læknisfræðilegra rannsókna það ár. Vísindaakademía Bandaríkjanna og Verkfræðiakademía Bandaríkjanna fá einnig alríkisstuðning til nýsköpunarverkefna. Frumkvæði um rannsóknir í landbúnaði og matvælum (AFRI) hjá landbúnaðarráðuneyti Bandaríkjanna veitir styrki til verkefna sem beita bestu fáanlegu vísindum á brýn vandamál landbúnaðar, allt frá matvælaöryggi til offitu barna. Samstarf opinberra háskóla og rannsóknastofnana við einkageirann getur þannig örvað vörunýsköpun og stuðlað að tilkomu nýrra atvinnugreina.