10.2 Hungur og át

10.2 Hungur og át

Át er nauðsynlegt til að lifa af og það kemur ekki á óvart að hvöt eins og hungur sé til staðar til að tryggja að við leitum okkur næringar. Þótt þessi kafli fjalli fyrst og fremst um lífeðlislegu ferlin sem stjórna hungri og áti gegna öflug félagsleg, menningarleg og efnahagsleg áhrif einnig mikilvægu hlutverki. Í þessum hluta verður útskýrt hvernig hungri, áti og líkamsþyngd er stjórnað og fjallað um neikvæðar afleiðingar átraskana.

Lífeðlisleg ferli

Fjölmörg lífeðlisleg ferli liggja til grundvallar hungri. Þegar maginn er tómur dregst hann saman. Yfirleitt finnur einstaklingur þá fyrir hungurverkjum. Efnaboð berast til heilans og þjóna sem merki um að hefja fæðuinntöku. Þegar blóðsykursgildi lækka framleiða brisið og lifrin fjölda efnaboða sem kalla fram hungur (Konturek o.fl., 2003; Novin, Robinson, Culbreth, & Tordoff, 1985) og koma þannig fæðuinntöku af stað.

Flestir finna fyrir seðjun, eða fyllingu og ánægju, þegar þeir hafa borðað og átinu lýkur. Líkt og upphaf áts er seðjun einnig stjórnað af nokkrum lífeðlislegum ferlum. Þegar blóðsykursgildi hækka senda brisið og lifrin boð um að stöðva hungur og át (Drazen & Woods, 2003; Druce, Small, & Bloom, 2004; Greary, 1990). Ferð fæðunnar í gegnum meltingarveginn sendir einnig mikilvæg seðjunarboð til heilans (Woods, 2004), og fitufrumur losa leptín, sem er seðjunarhormón.

Hin ýmsu hungur- og seðjunarboð sem koma við sögu í stjórnun áts eru samþætt í heilanum. Rannsóknir benda til þess að nokkur svæði í undirstúku og afturheila séu sérstaklega mikilvægir staðir þar sem þessi samþætting fer fram (Ahima & Antwi, 2008; Woods & D’Alessio, 2008). Að lokum ákvarðar virkni í heilanum hvort við hefjum fæðuinntöku eða ekki (mynd 10.9).

Efnaskipti og líkamsþyngd

Líkamsþyngd okkar verður fyrir áhrifum af fjölda þátta, þar á meðal samspili erfða og umhverfis, og fjölda hitaeininga sem við neytum miðað við fjölda hitaeininga sem við brennum við daglega hreyfingu. Ef hitaeiningainntaka er meiri en hitaeininganotkun geymir líkaminn umframorku í formi fitu. Ef við neytum færri hitaeininga en við brennum breytist geymd fita í orku. Orkunotkun verður augljóslega fyrir áhrifum af hreyfingu, en efnaskiptahraði líkamans skiptir einnig máli. Efnaskiptahraði einstaklings er það magn orku sem er notað á tilteknu tímabili og mikill einstaklingsmunur er á efnaskiptahraða. Fólk með háan efnaskiptahraða brennir hitaeiningum auðveldar en fólk með lægri efnaskiptahraða.

Við upplifum öll sveiflur í þyngd af og til, en almennt sveiflast þyngd flestra innan þröngra marka ef ekki verða miklar breytingar á mataræði og/eða hreyfingu. Þessi athugun varð til þess að sumir settu fram kenningu um þyngdarstillipunkt í stjórnun líkamsþyngdar. Kenningin heldur því fram að hver einstaklingur hafi kjörþyngd, eða stillipunkt, sem sé tregur til breytinga. Stillipunkturinn sé erfðafræðilega fyrirfram ákvarðaður og tilraunum til að færa þyngd okkar verulega frá honum sé mætt með mótvægisbreytingum í orkuinntöku og/eða orkunotkun (Speakman o.fl., 2011).

Sumar spár sem leiddar hafa verið af þessari kenningu hafa ekki fengið stuðning í rannsóknum. Til dæmis sjást engar breytingar á efnaskiptahraða milli einstaklinga sem höfðu nýlega misst verulega þyngd og samanburðarhóps (Weinsier o.fl., 2000). Auk þess tekst kenningunni um þyngdarstillipunkt ekki að gera grein fyrir áhrifum félagslegra og umhverfislegra þátta á stjórnun líkamsþyngdar (Martin-Gronert & Ozanne, 2013; Speakman o.fl., 2011). Þrátt fyrir þessar takmarkanir er kenningin um þyngdarstillipunkt enn oft notuð sem einföld og innsæisleg útskýring á því hvernig líkamsþyngd er stjórnað. Sjá kaflann um sálrænar raskanir fyrir frekari umfjöllun um átraskanir.

Offita

Þegar einhver vegur meira en það sem almennt er talið heilbrigt fyrir tiltekna hæð telst viðkomandi vera í ofþyngd eða með offitu. Samkvæmt Sóttvarnastofnun Bandaríkjanna (CDC) telst fullorðinn einstaklingur með líkamsþyngdarstuðul (BMI) á bilinu 25 til 29,9 vera í ofþyngd (mynd 10.10). Fullorðinn einstaklingur með BMI 30 eða hærra telst vera með offitu (Centers for Disease Control and Prevention [CDC], 2012). Fólk sem er í svo mikilli ofþyngd að hún ógnar lífi þess er flokkað með alvarlega offitu. Alvarleg offita er skilgreind sem BMI yfir 40. Þótt BMI hafi verið notað sem mælikvarði á heilbrigða þyngd af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni (WHO), CDC og öðrum stofnunum hefur gildi þess sem matstækis verið dregið í efa. BMI nýtist best til að rannsaka þýði, sem er hlutverk þessara stofnana. Það nýtist síður við mat á einstaklingi þar sem hæðar- og þyngdarmælingar taka ekki tillit til mikilvægra þátta eins og líkamsbyggingar. Íþróttamaður getur til dæmis haft háan BMI vegna þess að mælikvarðinn greinir ekki á milli fitu og vöðva í líkamsþyngd. BMI-kvarðar hafa ekki tekið tillit til mismunar á líkamssamsetningu sem tengist kynþætti eða þjóðerni; þar af leiðandi nýtist BMI síður til að ákvarða heilsu allra. Þótt margir heilbrigðisstarfsmenn og stofnanir noti enn BMI mælti Bandaríska læknafélagið árið 2023 með því að það yrði ekki lengur notað sem staðlaður mælikvarði á heilsu.

Mikil ofþyngd eða offita er áhættuþáttur fyrir ýmsar neikvæðar heilsufarsafleiðingar. Þar á meðal eru, en takmarkast ekki við, aukin hætta á hjarta- og æðasjúkdómum, heilablóðfalli, sykursýki af tegund 2, lifrarsjúkdómum, kæfisvefni, ristilkrabbameini, brjóstakrabbameini, ófrjósemi og liðagigt. Í ljósi þess að áætlað er að í Bandaríkjunum séu um fjörutíu prósent fullorðinna með offitu og að næstum þrír fjórðu fullorðinna og eitt af hverjum sex börnum teljist vera í ofþyngd (CDC, 2018), er verulegur áhugi á að skilja hvernig hægt sé að takast á við þetta mikilvæga lýðheilsuvandamál.

Hvað veldur því að einhver verður of þungur eða fær offitu? Þú hefur þegar lesið að bæði gen og umhverfi eru mikilvægir þættir í ákvörðun líkamsþyngdar og að ef fleiri hitaeininga er neytt en brennt er umframorka geymd sem fita. Hins vegar þarf einnig að líta á félags- og efnahagslega stöðu og efnislegt umhverfi sem áhrifaþætti (CDC, 2012). Til dæmis getur einstaklingur sem býr í hverfi með mikilli glæpatíðni og fáum matarkostum aldrei fundist öruggt að ganga eða hjóla til vinnu eða í matvöruverslun. Þetta getur takmarkað hreyfingu hans. Sömuleiðis getur sumt fólk ekki haft efni á hollum matarkostum í versluninni sinni, eða þeir geta verið ófáanlegir, sérstaklega í þéttbýli eða fátækari hverfum; því neyðist sumt fólk til að reiða sig fyrst og fremst á aðgengilegan, ódýran, fituríkan og hitaeiningaríkan skyndibita sem meginuppsprettu næringar.

Almennt er fólk hvatt til að reyna að viðhalda og bæta heilsu með blöndu af mataræði og hreyfingu. Þótt sumir nái mjög góðum árangri með þessum leiðum gera margir það ekki. Þegar einstaklingur hefur ekki náð árangri með endurteknum tilraunum til að léttast eða er í lífshættu vegna offitu getur verið mælt með offituaðgerð. Offituaðgerð er skurðaðgerð sem beinist sérstaklega að þyngdartapi og felur í sér breytingar á meltingarkerfinu til að minnka það magn matar sem hægt er að borða og/eða takmarka hversu mikið af meltum mat líkaminn getur tekið upp (mynd 10.11) (Mayo Clinic, 2013). Nýleg safngreining bendir til þess að offituaðgerð sé áhrifaríkari en meðferð án skurðaðgerðar við offitu fyrstu tvö árin eftir aðgerð, en enn sem komið er skortir langtímarannsóknir (Gloy o.fl., 2013).

Átraskanir

Þótt næstum tveir af hverjum þremur fullorðnum í Bandaríkjunum glími við vandamál tengd ofþyngd er minni, en þó umtalsverður, hluti þýðisins með átraskanir sem leiða venjulega til undirþyngdar. Oft óttast þessir einstaklingar að þyngjast. Einstaklingar með lotugræðgi og lystarstol standa frammi fyrir mörgum alvarlegum heilsufarsafleiðingum (Mayo Clinic, 2012a, 2012b).

Fólk með lotugræðgi fær ofátsköst sem fylgt er eftir með tilraunum til að bæta upp fyrir það mikla magn matar sem neytt var. Að losa sig við matinn með því að framkalla uppköst eða nota hægðalyf eru tvær algengar uppbótarhegðanir. Sumir einstaklingar með lotugræðgi stunda óhóflega hreyfingu til að bæta upp fyrir ofátsköstin. Lotugræðgi tengist mörgum alvarlegum heilsufarsafleiðingum, þar á meðal nýrnabilun, hjartabilun og tannskemmdum. Auk þess glímir þetta fólk oft við kvíða og þunglyndi og er í aukinni hættu á vímuefnaneyslu (Mayo Clinic, 2012b). Áætlað er að algengi lotugræðgi yfir ævina sé um 1% hjá konum og minna en 0,5% hjá körlum (Smink, van Hoeken, & Hoek, 2012).

Frá útgáfu fimmtu útgáfu Diagnostic and Statistical Manual árið 2013 hefur lotuátröskun verið viðurkennd röskun hjá Bandarísku geðlæknasamtökunum (APA). Ólíkt lotugræðgi fylgir hreinsunarhegðun, svo sem uppköst, ekki í kjölfar átkasta, en átköstunum fylgir vanlíðan, þar á meðal sektarkennd og skömm. Þessi sálræna vanlíðan aðgreinir lotuátröskun frá ofáti (American Psychiatric Association [APA], 2013).

Lystarstol er átröskun sem einkennist af því að viðhalda líkamsþyngd langt undir meðallagi með svelti og/eða óhóflegri hreyfingu. Einstaklingar með lystarstol hafa oft brenglaða líkamsímynd, sem í fræðiritum er lýst sem tegund líkamsskynjunarröskunar; það þýðir að þeir sjá sig sem of þunga þótt þeir séu það ekki. Líkt og lotugræðgi tengist lystarstol fjölda alvarlegra neikvæðra heilsufarsafleiðinga: beinþynningu, hjartabilun, nýrnabilun, tíðateppu, skertri starfsemi kynkirtla og, í alvarlegustu tilfellunum, dauða. Þar að auki er aukin hætta á ýmsum sálrænum vandamálum, þar á meðal kvíðaröskunum, lyndisröskunum og vímuefnaneyslu (Mayo Clinic, 2012a). Áætlanir um algengi lystarstols eru breytilegar milli rannsókna en eru almennt á bilinu rétt undir einu prósenti upp í rúmlega fjögur prósent hjá konum. Almennt er algengið talsvert lægra hjá körlum (Smink o.fl., 2012).

Þótt bæði lystarstol og lotugræðgi komi fyrir hjá fólki úr mörgum mismunandi menningarheimum eru hvítar konur í vestrænum samfélögum sá hópur sem er í mestri áhættu. Nýlegar rannsóknir benda til þess að konur á aldrinum 15 til 19 ára séu í mestri hættu og lengi hefur verið grunur um að þessar átraskanir séu menningarbundin fyrirbæri sem tengjast skilaboðum um grannan líkamsvöxt sem oft birtast í dægurmenningu og tískuheiminum (mynd 10.13) (Smink o.fl., 2012). Þótt félagslegir þættir gegni mikilvægu hlutverki í þróun átraskana eru einnig vísbendingar um að erfðaþættir geti gert fólk móttækilegra fyrir þessum röskunum (Collier & Treasure, 2004).