11 Úrtak og gögn

Lykilhugtök

meðaltal: einnig kallað reiknað meðaltal; tala sem lýsir miðsækni gagna

blindun: að segja þátttakendum ekki hvaða inngrip tiltekinn þátttakandi fær

flokkabreyta: breyta sem tekur gildi sem eru heiti eða flokkamerki

klasaúrtak: aðferð við að velja slembiúrtak þar sem þýðinu er skipt í hópa (klasa); einfalt slembiúrtak er notað til að velja klasa og allir einstaklingar í völdu klösunum eru teknir með í úrtakið

samfelld slembibreyta: slembibreyta þar sem útkomur eru mældar; hæð trjáa í skógi er samfelld slembibreyta

samanburðarhópur: hópur í slembuðri tilraun sem fær óvirkt inngrip en er að öðru leyti meðhöndlaður alveg eins og hinir hóparnir

hentugleikaúrtak: óslembin aðferð við að velja úrtak; aðferðin velur einstaklinga sem auðvelt er að ná í og getur leitt til bjagaðra gagna

uppsöfnuð hlutfallstíðni: hugtak sem á við um raðað safn athugana frá minnstu til stærstu; uppsöfnuð hlutfallstíðni er summa hlutfallstíðna allra gilda sem eru minni en eða jöfn tilteknu gildi

gögn: safn athugana eða mögulegra niðurstaðna; flest gögn má flokka í eigindleg gögn, þar sem gildi eiginleika er gefið með heiti eða flokki, og megindleg gögn, þar sem gildi eiginleika er gefið með tölu. Megindleg gögn má skipta í strjál og samfelld gögn. Gögn eru strjál ef þau verða til við talningu, til dæmis fjöldi nemenda í tilteknum hópi í bekk eða fjöldi bóka í hillu. Gögn eru samfelld ef þau verða til við mælingu, til dæmis vegalengd eða þyngd farangurs

strjál slembibreyta: slembibreyta þar sem útkomur eru taldar

tvíblindun: það að blinda bæði þátttakendur tilraunar og rannsakendur sem vinna með þátttakendunum

tilraunaeining: einstaklingur eða hlutur sem á að mæla

skýribreyta: óháða breytan í tilraun; gildið sem rannsakendur stýra

tíðni: fjöldi skipta sem gildi í gögnunum kemur fyrir

upplýst samþykki: þátttakandi í rannsókn á fólki verður að þekkja áhættu og kostnað sem fylgt getur rannsókninni; þátttakandinn á rétt á að vita hvers eðlis inngrip rannsóknarinnar eru, hugsanlega áhættu þeirra og hugsanlegan ávinning. Samþykki verður að vera veitt af fúsum og frjálsum vilja af upplýstum og hæfum þátttakanda

siðanefnd rannsókna: nefnd sem hefur eftirlit með rannsóknaráætlunum sem fela í sér þátttöku fólks

dulin breyta: breyta sem hefur áhrif á rannsókn þótt hún sé hvorki skýribreyta né svarbreyta

stærðfræðileg líkön: lýsing á fyrirbæri með stærðfræðilegum hugtökum, svo sem jöfnum, ójöfnum, dreifingum og fleiru

óúrtaksvilla: vandamál sem hefur áhrif á áreiðanleika úrtaksgagna annað en náttúrulegur breytileiki; felur í sér ýmsar mannlegar villur, svo sem slæma rannsóknarhönnun, bjagaðar úrtaksaðferðir, ónákvæmar upplýsingar frá þátttakendum, innsláttarvillur og slaka greiningu

talnabreyta: breyta sem tekur gildi sem eru gefin með tölum

athugunarrannsókn: rannsókn þar sem rannsakandinn stýrir ekki óháðu breytunni

stiki: tala sem er notuð til að tákna eiginleika þýðis og er yfirleitt ekki auðvelt að ákvarða

lyfleysa: óvirkt inngrip sem hefur engin raunveruleg áhrif á skýribreytuna

þýði: allir einstaklingar, hlutir eða mælingar sem hafa þá eiginleika sem verið er að rannsaka

líkur: tala frá 0 til og með 1 sem gefur til kynna hversu líklegt er að tiltekinn atburður verði

hlutfall: fjöldi árangra deilt með heildarfjölda í úrtakinu

eigindleg gögn: sjá gögn

megindleg gögn: sjá gögn

slembiröðun: það að raða tilraunaeiningum í inngripshópa með slembiaðferðum

slembiúrtaka: aðferð við að velja úrtak þar sem sérhver meðlimur þýðisins hefur jafna möguleika á að vera valinn

hlutfallstíðni: hlutfallið milli fjölda skipta sem tiltekið gildi kemur fyrir í gögnunum og heildarfjölda útkomna

áreiðanleiki: stöðugleiki mælingar; mæling er áreiðanleg þegar sömu niðurstöður fást við sömu aðstæður

dæmigert úrtak: hlutmengi þýðis sem hefur sömu einkenni og þýðið

svarbreyta: háða breytan í tilraun; gildið sem er mælt til að meta breytingu í lok tilraunar

úrtak: hlutmengi þýðisins sem er rannsakað

úrtaksbjagi: ekki eru allir meðlimir þýðisins jafn líklegir til að vera valdir

úrtaksvilla: náttúrulegur breytileiki sem stafar af því að úrtak er valið til að tákna stærra þýði; þessi breytileiki minnkar þegar úrtaksstærð eykst, þannig að stærri úrtök draga úr úrtaksvillu

úrtaka með endurvali: þegar meðlimur þýðisins hefur verið valinn í úrtak er honum skilað aftur í þýðið áður en næsti einstaklingur er valinn

úrtaka án endurvals: meðlimur þýðisins getur aðeins einu sinni verið valinn í úrtak; ef hann er valinn er honum ekki skilað aftur í þýðið fyrir næsta val

einfalt slembiúrtak: bein aðferð við að velja slembiúrtak; gefðu hverjum meðlimi þýðisins númer og notaðu slembitölugjafa til að velja safn merkja. Merkin sem valin eru af handahófi auðkenna meðlimi úrtaksins

lýsistærð: tölulegt einkenni úrtaks; lýsistærð metur samsvarandi stika þýðisins

tölfræðileg líkön: lýsing á fyrirbæri með líkindadreifingum sem lýsa væntri hegðun fyrirbærisins og breytileika í væntum athugunum

lagskipt úrtak: aðferð við að velja slembiúrtak til að tryggja að undirhópar þýðisins séu nægilega vel táknaðir; skiptu þýðinu í hópa (lög) og notaðu einfalt slembiúrtak til að velja hlutfallslegan fjölda einstaklinga úr hverju lagi

könnun: rannsókn þar sem gögnum er safnað samkvæmt svörum einstaklinga

kerfisbundið úrtak: aðferð við að velja slembiúrtak; skráðu meðlimi þýðisins og notaðu einfalt slembiúrtak til að velja upphafspunkt í þýðinu. Látum k = (fjöldi einstaklinga í þýðinu)/(fjöldi einstaklinga sem þarf í úrtakið). Veldu hvern k-ta einstakling á listanum frá þeim sem var valinn af handahófi. Ef nauðsyn krefur skaltu fara aftur að byrjun þýðislistans til að ljúka úrtakinu

inngrip: mismunandi gildi eða þættir skýribreytunnar sem beitt er í tilraun

réttmæti: segir til um hversu vel mæling eða niðurstaða endurspeglar raunveruleikann

breyta: eiginleiki sem er til rannsóknar hjá hverjum einstaklingi eða hlut í þýði