Skrá inn til að leggja til breytingu

2121 Kjarnaefnafræði

Lykilhugtök

Lykilhugtök

alfahrörnun (α-hrörnun): tap á alfaeind við geislavirka hrörnun

alfaeind: (α eða ⁴₂He eða ⁴₂α) orkuríkur helíumkjarni; helíumatóm sem hefur misst tvær rafeindir og inniheldur tvær róteindir og tvær nifteindir

andefni: eindir með sama massa og venjulegar eindir en gagnstæða eiginleika, til dæmis hleðslu

stöðugleikabelti: svæði á línuriti yfir fjölda róteinda á móti fjölda nifteinda sem inniheldur stöðugar, ógeislavirkar kjarntegundir; einnig kallað stöðugleikasvæði eða stöðugleikadalur

becquerel (Bq): SI-eining fyrir hraða geislavirkrar hrörnunar; 1 Bq = 1 hrörnun/s

betahrörnun (β-hrörnun): sundrun nifteindar í róteind, sem verður eftir í kjarnanum, og rafeind, sem losnar sem betaeind

betaeind: (β eða ⁰₋₁e eða ⁰₋₁β) orkurík rafeind

bindiorka á kjarneind: heildarbindiorka kjarnans deilt með fjölda kjarneinda í honum

keðjuverkun: endurtekin kjarnaklofnun sem verður þegar nifteindir sem losna við klofnun lenda á öðrum atómum

lyfjameðferð: meðferð sem líkist innri geislameðferð, en efnum fremur en geislavirkum efnum er komið fyrir í líkamanum til að drepa krabbameinsfrumur

innhólfunarkerfi: þríþætt efnisbygging, einnig kölluð skjöldur, sem verndar ytra byrði kjarnaklofnunarofns og starfsfólk fyrir háum hita, þrýstingi og geislun inni í ofninum

stýristöng: efni sem er stungið inn í eldsneytissamstæðuna, gleypir nifteindir og má hækka eða lækka til að stilla hraða kjarnaklofnunar

markmassi: magn kleyfanlegs efnis sem getur viðhaldið sjálfbærri keðjuverkun við kjarnaklofnun

curie (Ci): stærri eining fyrir hraða geislavirkrar hrörnunar sem oft er notuð í læknisfræði; 1 Ci = 3,7 $\times$ 10¹⁰ hrörnanir/s

dótturkjarntegund: kjarntegund sem verður til við geislavirka hrörnun annarrar kjarntegundar; hún getur verið stöðug eða hrörnað áfram

rafeindaföngun: sameining innri rafeindar og róteindar sem myndar nifteind í kjarnanum

rafeindavolt (eV): mælieining fyrir kjarnabindiorku; 1 eV jafngildir orkunni sem fæst þegar rafeind færist yfir rafspennumun sem nemur 1 volti

ytri geislameðferð: geislameðferð með geislun frá tæki utan líkamans

kjarnkleyft (eða kleyfanlegt): lýsing á efni sem getur viðhaldið kjarnaklofnunarhvarfi

kjarnaklofnun: klofnun þungs kjarna í tvo eða fleiri léttari kjarna, venjulega samfara umbreytingu massa í mikla orku

kjarnasamruni: sameining mjög léttra kjarna í þyngri kjarna, samfara umbreytingu massa í mikla orku

samrunaofn: kjarnaofn þar sem samrunahvörfum léttra kjarna er stjórnað

gammaútgeislun (γ-útgeislun): hrörnun kjarntegundar í örvuðu ástandi sem fylgir útgeislun gammageisla

gammageisli: (γ eða ⁰₀γ) stuttbylgjuð, orkurík rafsegulgeislun sem sýnir bæði bylgju- og agnaeiginleika

Geiger-teljari: tæki sem nemur og mælir geislun með jónun sem verður í Geiger-Müller-röri

gray (Gy): SI-eining til að mæla gleyptan geislaskammt; 1 Gy = 1 J sem gleypist á hvert kg vefjar

helmingunartími (t_1/2): tíminn sem það tekur helming atómanna í geislavirku sýni að hrörna

innri geislameðferð: geislameðferð þar sem geislavirk efni eru sett í líkamann til að drepa krabbameinsfrumur; einnig kölluð nærgeislun

jónandi geislun: geislun sem getur valdið því að sameind missi rafeind og myndi jón

töfratala: ákveðinn fjöldi kjarneinda sem tengist sérlega stöðugum kjörnum innan stöðugleikabeltisins

massarýrnun: mismunur á massa atóms og samanlögðum massa öreindanna sem það er gert úr, eða massinn sem tapast þegar kjarneindir sameinast og mynda kjarna

jafna um jafngildi massa og orku: jafna Alberts Einsteins sem sýnir að massi og orka eru jafngild

millicurie (mCi): mælieining fyrir hraða geislavirkrar hrörnunar sem oft er notuð í læknisfræði; 1 mCi = 10⁻³ Ci

ójónandi geislun: geislun sem hraðar hreyfingu atóma og sameinda og jafngildir því að hita sýni, en hefur ekki næga orku til að jóna sameindir

kjarnabindiorka: orka sem losnar þegar kjarneindir atóms bindast saman, eða sú orka sem þarf til að kljúfa kjarna í róteindir og nifteindir

kjarnefnafræði: rannsóknir á byggingu atómkjarna og ferlum sem breyta kjarnabyggingu

kjarnaeldsneyti: kleyfanleg samsæta í nægilegu magni til að viðhalda sjálfbærri keðjuverkun í kjarnaofni

nifteindahemill: efni sem hægir á nifteindum niður á hraða sem nægir til að valda kjarnaklofnun

kjarnahvarf: breyting á kjarna sem leiðir til breytingar á sætistölu, massatölu eða orkuástandi

kjarnaofn: búnaður eða umhverfi sem framleiðir orku með kjarnaklofnun þar sem keðjuverkuninni er stjórnað og viðhaldið án sprengingar

kjarnabreyting: breyting einnar kjarntegundar í aðra

kjarneind: samheiti yfir róteindir og nifteindir í kjarna

kjarntegund: kjarni tiltekinnar samsætu

móðurkjarntegund: óstöðug kjarntegund sem breytist sjálfkrafa í aðra kjarntegund, dótturkjarntegund

eindahraðall: tæki sem notar raf- og segulsvið til að auka hreyfiorku kjarna sem notaðir eru í kjarnabreytingarhvörfum

jáeind (⁰₊₁β eða ⁰₊₁e): andeind rafeindarinnar; hún hefur sömu eiginleika og rafeind nema að hleðslan er gagnstæð og jákvæð

jáeindageislun: (einnig β⁺-hrörnun) umbreyting róteindar í nifteind, sem verður eftir í kjarnanum, og jáeind, sem losnar

gleyptur geislaskammtur (rad): eining fyrir gleyptan geislaskammt sem oft er notuð í læknisfræði; 1 rad = 0,01 Gy

geislamælir: tæki sem mælir jónandi geislun og er notað til að ákvarða geislaálag einstaklinga

geislameðferð: notkun háorkugeislunar til að skemma DNA krabbameinsfrumna, drepa þær eða hindra frumuskiptingu þeirra

geislavirk hrörnun: sjálfkrafa hrörnun óstöðugrar kjarntegundar í aðra kjarntegund

geislavirk hrörnunarröð: röð samfelldra hrörnana sem leiðir að lokum til stöðugrar lokaafurðar

geislavirkt ferilefni: geislasamsæta, einnig kölluð geislavirkt merki, sem er notuð til að rekja eða fylgjast með efni með því að mæla geislun þess

geislavirkni: fyrirbæri þar sem óstöðug kjarntegund breytist sjálfkrafa í stöðugri kjarntegund; slík óstöðug kjarntegund er sögð vera geislavirk

geislakolefnisaldursgreining: nákvæm aðferð til að aldursgreina hluti sem eru 30.000-50.000 ára gamlir og eiga uppruna sinn í lífrænum leifum; hún byggist á hlutfallinu ¹⁴₆C : ¹²₆C í hlutnum miðað við sama hlutfall í andrúmslofti nútímans

geislasamsæta: samsæta sem er óstöðug og breytist í aðra, stöðugri samsætu

geislaaldursgreining: notkun geislasamsætna og eiginleika þeirra til að aldursgreina myndun hluta, til dæmis fornleifa, lífvera sem áður voru lifandi eða jarðmyndana

kælimiðill kjarnaofns: búnaður eða efni sem flytur varma frá kjarnaklofnun í ofni til ytri suðuketils og hverfils þar sem honum er breytt í raforku

hlutfallsleg líffræðileg virkni (RBE): mælikvarði á hlutfallslegan skaða af völdum geislunar

röntgenjafngildi fyrir menn (rem): eining fyrir geislaskaða sem oft er notuð í læknisfræði; 100 rem = 1 Sv

sindurteljari: tæki sem notar sindrara, efni sem gefur frá sér ljós þegar jónandi geislun örvar það, til að nema og mæla geislun

sívert (Sv): SI-eining sem mælir vefjaskemmdir af völdum geislunar og tekur tillit til orku og líffræðilegra áhrifa geislunarinnar

sterki kjarnakrafturinn: aðdráttarkraftur milli kjarneinda sem heldur kjarnanum saman

undirmarkmassi: magn kleyfanlegs efnis sem getur ekki viðhaldið keðjuverkun; minna en markmassi

yfirmarkmassi: magn efnis þar sem hraði kjarnaklofnunar fer vaxandi

kjarnabreytingarhvarf: skothríð á eina gerð kjarna með öðrum kjörnum eða nifteindum

transúranfrumefni: frumefni með sætistölu hærri en 92; þessi frumefni finnast ekki í náttúrunni